Dómstólaleit

T ehf. krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu M vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir. Krafa T ehf. fyrir Landsrétti laut í fyrsta lagi að viðurkenningu skaðabótaskyldu vegna tjóns vegna háttsemi starfsmanna M við vettvangsheimsókn á veitingastaðinn F, í öðru lagi vegna útgáfu fréttatilkynningar sem send var fjölmiðlum og í þriðja lagi vegna umfjöllunar starfsmanna M í kjölfar fréttatilkynningarinnar í fjölmiðlum í tengslum við F. Um b- og c-lið kröfugerðar T ehf. tók Landsréttur fram að í dómi héraðsdóms væri enga umfjöllun að finna um hvort T ehf. hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna útgáfu fréttatilkynningarinnar og síðari umfjöllunar starfsmanna á vegum M. Enda þótt unnt væri að skýra málatilbúnað T ehf. á þann veg að sú háttsemi sem félagið taldi leiða til bótaskyldu væri afmörkuð, skorti að mati Landsréttar að gerð væri grein fyrir því í stefnu hvaða tjón T ehf. hefði beðið vegna háttseminnar. Var grundvöllur umræddra liða kröfugerðar T ehf. talinn í slíku ósamræmi við fyrirmæli 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að ekki yrði hjá því komist að vísa þeim sjálfkrafa frá héraðsdómi. Um a-lið kröfugerðar T ehf. taldi Landsréttur að félagið hefði leitt nægar líkur að tjóni sínu vegna vettvangsheimsóknar M. Vísaði Landsréttur þá til þess að fulltrúar M hefðu haft uppi beinlínis rangar fullyrðingar um fjárhagsstöðu T ehf. við starfsfólk hans og lýst þeim skoðunum að starfsfólkið fengi ekki greidd laun næstu mánaðamót. Að mati réttarins var framganga fulltrúa M við eftirlitsheimsóknina hvorki í samræmi við né í málefnalegum tengslum við það hlutverk sem M er ætlað með slíkum heimsóknum samkvæmt ákvæðum laga nr. 42/2010 um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum. Þá var háttsemi þeirra talin stuðla að því að starfsfólk T ehf. hætti tafarlaust störfum á veitingastaðnum. Tók Landsréttur undir forsendur héraðsdóms um að M hafi mátt vera ljóst að framganga fulltrúa hans við heimsóknina gæti valdið tjóni og að skilyrði skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu væru því uppfyllt. Var niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu skaðabótaskyldu M vegna tjóns T ehf. vegna háttsemi starfsmanna M við vettvangsheimsóknina því staðfest.

A höfðaði mál gegn Í og krafðist bóta vegna tjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir vegna háttsemi tollgæsluyfirvalda gagnvart henni. Tollgæslustjóri hafði synjað A um undanþágu frá greiðslu aðflutningsgjalda en yfirskattanefnd fellt úrskurð hans úr gildi. Í dómi Landsréttar kom meðal annars fram að svo að ákvörðun verði talin saknæm vegna rangrar lagatúlkunar nægi almennt ekki að æðra sett stjórnvald hafi komist að niðurstöðu um að hún hafi verið röng heldur verði að áskilja að ákvörðunin teljist ekki hafa verið réttlætanleg eða verjanleg, það er að við töku hennar hafi verið vikið þannig frá almennt viðurkenndri réttarheimildafræði, hinni lagalegu aðferð, að saknæmt teljist. Þótt óumdeilt væri að lagatúlkun tollgæslustjóra hefði ekki verið rétt yrði ekki talið að úrlausnir stofnunarinnar, þar sem vísað hefði verið til gildandi laga- og reglugerðarákvæða og lögskýringargagna og komist að rökstuddri niðurstöðu, hefðu falið í sér slíkt frávik frá viðurkenndum sjónarmiðum um beitingu hinnar lagalegu aðferðar eða viðmiðum um háttsemi starfsmanna stjórnsýslunnar að úrlausnirnar yrðu metnar þeim starfsmönnum sem að þeim stóðu eða Í til sakar. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu Í af kröfum A.

A höfðaði mál á hendur V og B og krafðist þess að viðurkennd yrði bótaskylda úr frjálsri ábyrgðartryggingu B hjá V vegna líkamstjóns sem hún hlaut í starfi sínu sem grunnskólakennari hjá grunnskólanum C árið 2017. A varð fyrir árás af hálfu nemanda í matsal grunnskólans. Aðdragandi árásarinnar var sá að nemandinn var að elta yngri nemanda í matsalnum og rétti A út höndina til að fá nemandann til að hætta hlaupunum. Viðbrögð nemandans voru að kýla A með krepptum hnefa í vinstri kjálka. A greip þá um miðbúk nemandans aftan frá, hélt honum með bak hans í bringu hennar og kom nemandanum út úr matsalnum. Féll A eftir átök við nemandann og lenti á tröppum. Mun nemandinn þá hafa náð að skalla A í andlitið þannig hún vankaðist. Samkvæmt örorkumati var örorka A metin 10%. A byggði á því að vanræksla stjórnenda grunnskólans og gáleysi starfsmanna hefði leitt til þess að umræddur nemandi hefði verið hömlulaus og ráðist á hana umrætt skipti. Með dómi héraðsdóms voru V og B sýknuð af kröfum A. Kom fram að nemandinn hefði átt það til að vera óútreiknanlegur í hegðun, missa stjórn á sér og jafnvel beita ofbeldi og hefði A verið það kunnugt. Var talið að inngrip A umrætt sinn hefði verið á skjön við 1. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 1040/2011 um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum, sem bannar líkamlegt inngrip í mál nemenda í refsingarskyni. Féllst héraðsdómur á með V og B að frumorsök atviksins og tjóns A hefði verið röng viðbrögð A sjálfrar og það líkamlega inngrip sem hún ákvað að beita. Landsréttur taldi á hinn bóginn að þess yrði ekki fundið stoð að A hefði brotið gegn ákvæðum reglugerðar nr. 1040/2011 og að ekki hefði verið um að ræða líkamlegt inngrip í refsingarskyni heldur hafi ætlunin verið að grípa inn í óásættanlega og mögulega skaðlega hegðun nemandans. Þá var litið til þess að áður en atvikið átti sér stað hefði kennari, sem sérstaklega var ráðinn til að sinna nemandanum, tekið við umsjónarkennslu í bekk nemandans, og yrði ekki séð að annar starfsmaður hefði tekið við sambærilegri umsjón með nemandanum. Auk þess hefði hvorki atvikið sem leiddi til tjóns A né eldri atvik sem vörðuðu nemandann, og kölluðu á líkamlegt inngrip, verið skráð í samræmi við skyldu samkvæmt 2. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 1040/2011. Að mati Landsréttar virtist sú vanræksla hafa leitt til þess að skólastjórnendur höfðu ekki rétta mynd af stöðu nemandans og þörf á ráðstöfunum til að gæta að öryggi nemenda og kennara innan skólans. Í ljósi þess var talið að saknæm vanræksla skólastjórnenda hefði átt þátt í því að A varð fyrir varanlegu líkamstjóni af völdum nemandans. Var því viðurkennd skaðabótaskylda B og réttur A til greiðslu bóta úr ábyrgðartryggingu B hjá V.

A og B kröfðust miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga úr hendi sveitar- félagsins C sökum þess að barnaverndarnefnd þess hefði ekki nægilega gætt að hagsmunum A við meðferð máls hennar sem hófst þegar hún var tæplega fimm ára gömul. Í dómi Landsréttar var rakið að ágreiningslaust væri að misbrestur hefði orðið á því að reglum barnaverndarlaga væri fylgt í hvívetna við meðferð máls A hjá C. Að virtum gögnum málsins og að teknu tilliti til þess sem fram kom í skýrslugjöf A, B og vitna fyrir Landsrétti voru þó ekki talin efni til að hrófla við þeirri niðurstöðu héraðsdóms að saknæmisskilyrði tilvitnaðs ákvæðis skaðabótalaga væru ekki uppfyllt. Var hinn áfrýjaði dómur um sýknu C af kröfum A og B því staðfestur með vísan til forsendna hans.

A höfðaði mál gegn V hf. og krafðist viðurkenningar á bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu B hjá V hf. vegna líkamstjóns sem hún hafði orðið fyrir í kennslustund þar sem verið var að gera efnafræðitilraun. Etanól var notað í tilrauninni og samnemandi A tók brúsann með etanólinu og skvetti yfir tilraunina með þeim afleiðingum að eldur blossaði upp og barst að kviði A. Afleiðingar slyssins voru metnar til 10% læknisfræðilegrar örorku A. Í dómi Landsréttar kom fram að með vísan til 3. og 5. mgr. 20. gr. laga nr. 91/2008 um grunnskóla og reglugerðar nr. 657/2009 um gerð og búnað grunnskólahúsnæðis og skólalóða bæri að kosta kapps um að ýtrasta öryggis væri gætt í skólum til verndar nemendum gegn slysahættu. Væri sérstaklega rík nauðsyn þess að allar tiltækar varúðarráðstafanir væru gerðar þegar hættuleg efni væru notuð í kennsluhúsnæði meðan á kennslu stæði. Þótt kennaranum hefði einum verið ætlað að meðhöndla etanólið í efnafræðitilrauninni og meðhöndlun nemenda á því bönnuð, tengdist notkun þess svo efnafræðitilrauninni að hætta gat verið á því að etanólið freistaði þeirra til fikts, svo sem raun varð á í umræddu tilviki. Eins og hér stæði á yrði ekki fallist á að fullnægjandi hefði verið að láta við það sitja að banna öðrum að nota efnið, í ljósi þess að hættan hefði verið fyrirsjáanleg og hættueiginleikar efnisins mjög miklir. Þá vísaði Landsréttur til þess að þrátt fyrir að kennarinn hefði lagt bann við því að nemendur handléku etanólið yrði ekki af gögnum málsins ráðið að í aðvörunarorðum hans hefði falist útskýring á því að viðlíka sprenging gæti orðið, svo sem raunin varð á. Að því leyti skorti af hans hálfu leiðbeiningar um hættuna af efninu. Þá hefði kennarinn snúið baki við nemendahópnum sem um ræddi þegar nemandinn greip etanólflöskuna en af því aðgæslu- og eftirlitsleysi leiddi að ekkert ráðrúm hefði gefist fyrir hann til að grípa inn í atburðarásina og varna því að slysið yrði. Loks væri til þess að líta að áhættumat sem gera hefði átt í samræmi við lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerð á grundvelli laganna, hefði ekki verið framkvæmt. Það, ásamt verklagsreglum um meðferð hættumerktra efna í eðlis- og efnafræðistofum, hefði getað leitt til þess að etanólið í tilrauninni hefði verið meðhöndlað á annan veg en gert hefði verið og slysi A þannig afstýrt. Var því fallist á að líkamstjón A væri að rekja til saknæmrar háttsemi af hálfu B þannig að viðurkennd var bótaskylda úr ábyrgðartryggingu B hjá V hf.

H lagði fram beiðni á grundvelli 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem varðaði afhendingu tiltekinna gagna í vörslum F. Beiðni H var vísað frá héraðsdómi með úrskurði. H kærði úrskurðinn til Landsréttar og krafðist þess að hann yrði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Með úrskurði Landsréttar í máli nr. 191/2019 var kröfu H um afhendingu gagnanna hafnað og honum gert að greiða F kærumálskostnað. Í framhaldinu höfðaði H mál þetta gegn Í til greiðslu skaðabóta og byggði kröfu sína á því að dómarar við Landsrétt í máli nr. 191/2019 hefðu farið út fyrir kröfur málsaðila og efnisleg afstaða verið tekin til dómkrafna sem H hafði uppi í héraði og hlutu þar ekki efnislega meðferð. Með því hafi dómararnir brotið gegn 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 163. gr. laganna, og valdið honum tjóni. Í dómi Landsréttar var meðal annars rakið að þrátt fyrir að úrskurðarorð héraðsdóms hafi kveðið á um frávísun mætti ráða af forsendum úrskurðarins að beiðni H hafi í reynd verið synjað. Í kæru og greinargerð H til Landsréttar í máli nr. 191/2019 hafi hann komið á framfæri málsástæðum og lagarökum er vörðuðu efni máls og skilyrði 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Mat á því hvort fallast ætti á beiðni H með hliðsjón af skilyrðum ákvæðisins hafi því í reynd farið fram á tveimur dómstigum. Hvað sem liði kröfugerð H í máli nr. 191/2019 hafi Landsrétti við endurskoðun á úrskurði héraðsdóms borið að gæta að lögmæltum skilyrðum XII. kafla laga nr. 91/1991 af sjálfsdáðum, sbr. 3. mgr. 78. gr. laganna. Yrði því ekki metið dómurum Landsréttar til sakar að hafa vikið frá kröfugerð H í því máli. Þegar af þeirri ástæðu var staðfestur hinn áfrýjaði dómur um sýknu Í af kröfum H.

S lagði árið 2016 stjórnvaldssekt á Þ samkvæmt 1. mgr. 15. gr. a laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál vegna brota gegn tilteknum reglum um gjaldeyrismál, sem settar höfðu verið með stoð í bráðabirgðaákvæði nr. I. við lög um gjaldeyrismál, sbr. lög nr. 134/2008. S afturkallaði ákvörðunina árið 2019. Til stuðnings þeirri ákvörðun vísaði S til svarbréfs ríkissaksóknara 19. febrúar 2019 við fyrirspurn S 15. sama mánaðar um frekari skýringu á afstöðu ríkissaksóknara til gildis refsiheimildar í lögum og reglum um gjaldeyrismál sem fram hefði komið í úrlausnum hans á árinu 2014. Þ höfðaði mál gegn S til heimtu skaða- og miskabóta og byggði á því að S hefði með rannsóknum og töku stjórnvaldsákvarðana í máli hans valdið honum fjárhagslegu tjóni og miska með saknæmum og ólögmætum hætti. Í dómi Landsréttar kom fram að afstaða ríkissaksóknara um gildi refsiheimildar í lögum og reglum um gjaldeyrismál, áður en þeim var breytt með lögum nr. 127/2011, hefði komið skýrt fram í úrlausnum hans á árinu 2014. Af því leiddi að á þeim tíma sem ætluð brot Þ voru framin hefði engin gild eða nothæf refsiheimild verið til staðar í lögum og reglum um gjaldeyrismál. Athugasemdir og efasemdir Umboðsmanns Alþingis í bréfi hans frá 2015 um sama efni og leiðbeiningar hans um þýðingu 69. gr. stjórnarskrárinnar og grundvallarreglur refsiréttarins sem af henni yrðu leiddar, hefðu einnig gefið S ríkt tilefni til að gæta varfærni við beitingu viðurlagaheimildar sinnar. Ef áfrýjandi taldi að sú afstaða ríkissaksóknara sem birtist í úrlausnum hans 20. maí 2014 væri ekki nægilega skýr hefði honum borið í samræmi við áðurgreind varfærnisjónarmið að leita eftir frekari skýringum hans, líkt og hann síðar gerði með fyrirspurn í febrúar 2019. Sýndu gögn málsins að svar ríkisaksóknara, þar sem hann áréttaði skýrt fyrri afstöðu sína, varð til þess að S afturkallaði ákvörðun sína um álagningu stjórnvaldssektar á Þ. Ákvarðanir um álagningu stjórnvaldssekta hefðu í för með sér íþyngjandi inngrip í persónuleg málefni þeirra sem í hlut ættu. Í því ljósi og með hliðsjón af meginreglunni um að réttmætan vafa um skýringu refsiákvæða beri að meta sakborningi í hag, yrði að gera þá kröfu að stjórnvald sem færi með ákvarðanir af þessu tagi gætti varfærni við meðferð valds síns. Ákvörðun S um álagningu stjórnvaldssektar á Þ hefði skort viðhlítandi lagastoð og því verið ólögmæt. Meðferð og afgreiðsla málsins af hálfu starfsmanna S hefði verið slíkum annmörkum háð að skilyrðinu um saknæmi væri einnig fullnægt. Þá væri útlagður kostnaður Þ við að gæta hagsmuna sinna í málinu afleiðing af hinni ólögmætu málsmeðferð S og að hann því skaðabótaskyldur gagnvart Þ vegna þess tjóns. Þá hefði ákvörðun S um álagningu stjórnvaldssektar falið í sér ólögmæta meingerð gegn Þ. S var því gert að greiða Þ nánar tilgreindar skaða- og miskabætur.

Í máli þessu gerði K ehf. fjárkröfu á hendur Í vegna þess að SÍ hafði synjað um greiðslu reikninga vegna nánar tilgreindra læknisverka svæfingarlæknanna M og F á tímabilinu 20. september 2017 til 19. júní 2018. SÍ höfnuðu greiðslu á þeim grundvelli að svæfingarlæknarnir væru ekki aðilar að rammasamningi milli SÍ og sérgreinalækna. Áður en umrædd læknisverk voru innt af hendi hafði M og F verið synjað um aðild að rammasamningnum á grundvelli fyrirmæla heilbrigðisráðherra til SÍ um að stöðva skráningu nýrra lækna vegna fjárhagsstöðu á fjárlagaliðum SÍ. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2018 var felld úr gildi ákvörðun SÍ um að hafna umsókn nafngreinds læknis um aðild að rammasamningnum. Í kjölfarið voru umsóknir M og F teknar til umfjöllunar á ný hjá SÍ og þeim veitt aðild að rammasamningnum. Að því er formhlið málsins varðaði kom fram í dómi Landsréttar að K ehf. hefði sýnt nægilega fram á að félagið hefði haft heimild til að gera reikningana í eigin nafni á grundvelli rammasamningsins og væri því réttur aðili máls þessa. K ehf. byggði á því að greiðslusynjun SÍ hefði grundvallast á saknæmri og ólögmætri stjórnvaldsákvörðun. Um það atriði kom fram í dómi Landsréttar að ekkert lægi fyrir í málinu um að mat ráðherra á stöðu fjárlagaliða SÍ sem lá til grundvallar fyrrnefndum fyrirmælum hefði verið rangt eða ómálefnalegt. Ráðherra hefði við þær aðstæður sem uppi voru verið rétt að neyta umsjónar- og eftirlitsheimilda sinna með því að rekstur rammasamningsins héldist innan ramma fjárlaga og leita leiða til að lækka útgjöld vegna hans. Yrði það hvorki metið ráðherra til sakar að hafa gert það né metið starfsmönnum SÍ til sakar að hafa fylgt fyrirmælum ráðherra. Samkvæmt því væri skilyrðinu um saknæmi ekki fullnægt í málinu og skaðabótakröfu því hafnað. K ehf. byggði einnig á því að líta bæri á þá stjórnvaldsákvörðun að synja M og F um aðild að rammasamningi sem ógilda frá upphafi. Hefði SÍ því borið að greiða reikningana. Í dómi Landsréttar kom fram að samkvæmt rammasamningnum og lögum nr. 112/2008 um sjúkratryggingar hefði borið að framkvæma margþætt mat á umsóknum M og F sem gat meðal annars tekið mið af þeim fjárveitingum sem til ráðstöfunar voru. Væri því alls óvíst hvort þeir hefðu fengið aðild að samningum að undangengnu mati á umsóknum þeirra. Var því ekki fallist á kröfu K ehf. um greiðslu reikninga vegna læknisverka þeirra. Loks var ekki talið að áfrýjandi hefði fært haldbær rök að því að ólögfestar reglur um óréttmæta auðgun ættu við í málinu. Var Í því sýknað af fjárkröfu K ehf.

H, G og P voru sakfelld fyrir peningaþvætti af ásetningi samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í tveimur ákæruliðum. Brotin frömdu þau með því að hafa á nánar tilgreinda vegu tekið við, geymt, nýtt að hluta, flutt að hluta, sent að hluta og millifært að hluta, fjármuni á bankareikning þriðja aðila, þrátt fyrir að þeim hafi ekki getað dulist að um væri að ræða ólöglega fengið fé sem ótilgreindur aðili hafði komist yfir með refsiverðum hætti. C var sakfelldur fyrir peningaþvætti af gáleysi samkvæmt 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að því er varðaði annan ákæruliðinn. Þá var fallist á kröfu um upptöku á nánar tilgreindum innistæðum á bankareikningum auk vaxta og verðbóta og andvirði bifreiðar. Við refsiákvörðun H, G og P var meðal annars litið til þess að brot þeirra lutu að verulegum fjárhæðum, þau höfðu talsverðan ávinning af brotunum og að þau stóðu saman að þeim þótt þátttaka þeirra hafi að hluta til verið verkskipt, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar G var á hinn bóginn jafnframt tekið tillit til þess að hann hefði veitt lögreglu upplýsingar sem hefðu haft verulega þýðingu við að upplýsa brotin. Var refsing H ákveðin fangelsi í 12 mánuði, refsing G fangelsi í 8 mánuði, refsing P fangelsi í 10 mánuði og refsing C fangelsi í 2 mánuði, en ekki þótti tilefni til að skilorðsbinda refsingu þeirra.