Dómstólaleit

Úrskurður

Málsmeðferð, aðild og dómkröfur aðila

1. Málið var höfðað 6. september 2022, á hendur bæði aðalstefnda og varastefnda. Það var tekið til úrskurðar 21. ágúst 2025 um það hvort vísa bæri af sjálfsdáðum frá dómi kröfum stefnanda á hendur varastefnda, íslenska ríkinu.
2. Stefnandi er A, […]. Aðalstefndi er Sjúkratryggingar Íslands, Vínlandsleið 16 í Reykjavík. Varastefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli við Lindargötu í Reykjavík.
3. Í þinghaldi 15. október 2024 var málið sætt milli stefnanda og aðalstefnda um annað en málskostnað. Úrskurður um málskostnað milli þeirra var kveðinn upp fyrr í dag.
4. Endanleg aðalkrafa stefnanda er að varastefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 29.545.406 krónur, með 4,5% ársvöxtum af 18.827.163 krónum frá 4. mars 2019 til stöðugleikadags, 4. mars 2020, en af 29.545.406 krónum frá þeim degi til 15. september 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 5.774.574 krónum 19. júní 2024 og 11.367.048 krónum 15. október 2024.
5. Endanleg varakrafa stefnanda er að varastefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 27.741.563 krónur, með 4,5% ársvöxtum af 18.827.163 krónum frá 4. mars 2019 til stöðugleikadags 4. mars 2020, en af 27.741.563 krónum frá þeim degi til 15. september 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 5.774.574 krónum 19. júní 2024 og 11.367.048 krónum 15. október 2024.
6. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.
7. Varastefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst varastefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.
8. Í framhaldi af dómi Hæstaréttar 9. júlí 2025 í máli nr. 40/2025 tók dómari málsins til skoðunar hvort vísa bæri af sjálfsdáðum frá dómi kröfum stefnanda á hendur varastefnda. Lögmenn stefnanda og varastefnda lýstu sjónarmiðum þar að lútandi í þinghaldi 21. ágúst 2025.
9. Stefnandi krefst þess að málinu verði ekki vísað frá dómi. Varastefndi hefur ekki uppi kröfur vegna þessa þáttar málsins, að öðru leyti en því að hann krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda, fari svo að málinu verði vísað frá dómi. Aðalstefndi lét ekki þennan þátt málsins til sín taka.

Helstu málsatvik sem snerta þennan þátt málsins

1. Í málinu er deilt um bótarétt stefnanda vegna vanheilsu sem hann hefur glímt við eftir læknismeðferð á Landspítala – háskólasjúkrahúsi árið 2019. Hinn 4. mars 2019 gekkst stefnandi undir aðgerð þar sem blöðruhálskirtill hans var fjarlægður vegna krabbameins sem þar hafði greinst.
2. Þar til fyrrgreind sátt var gerð milli stefnanda og aðalstefnda sneri ágreiningur þeirra að því að hve miklu leyti einkenni stefnanda megi rekja til sjúklingatryggingaratburðar í skilningi 2. gr. þágildandi laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu og að hve miklu leyti þau væru til komin vegna grunnsjúkdóms stefnanda eða eðlilegs fylgikvilla aðgerðarinnar.
3. Ágreiningur stefnanda og varastefnda snýr að því hvort tjón stefnanda sé afleiðing af læknamistökum sem varastefndi beri ábyrgð á gagnvart stefnanda á grundvelli reglna skaðabótaréttar.
4. Kröfugerð stefnanda gagnvart aðalstefnda var upphaflega á þann veg að aðalstefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda 29.545.406 krónur, með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 4. mars 2019 til stöðugleikadags 4. mars 2020, en af 29.545.406 krónum [þ.e. sömu fjárhæð], frá þeim degi til 15. september 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags.
5. Þá var kröfum gagnvart varastefnda lýst þannig í stefnu að ef aðalstefndi yrði sýknaður af dómkröfu stefnanda í aðalaðild gerði stefnandi þá dómkröfu að varastefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda 29.545.406 krónur, með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 4. mars 2019 til stöðugleikadags 4. mars 2020, en af 29.545.406 krónum [þ.e. sömu fjárhæð] frá þeim degi til 15. september 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags.
6. Eins og áður segir var málið sætt milli stefnanda og aðalstefnda um annað en málskostnað í þinghaldi 15. október 2024. Í sáttinni fólst að aðalstefndi skyldi greiða stefnanda 7.463.006 krónur vegna varanlegrar örorku, auk 881.708 króna í vexti og 2.927.678 króna í dráttarvexti, þ.e. samtals 11.272.392 krónur. Aðalstefndi greiddi stefnanda um- rædda fjárhæð þennan sama dag, 15. október 2024. Áður, nánar tiltekið 19. júní 2024, hafði aðalstefndi greitt stefnanda samanlagt 3.950.037 krónur í þjáningabætur, bætur vegna varanlegs miska og bætur vegna tímabundins atvinnutjóns. Að viðbættum vöxtum og dráttarvöxtum en að frádreginni staðgreiðslu nam fjárhæðin 5.774.574 krónum.
7. Eftir að sáttin var gerð milli stefnanda og aðalstefnda gerði stefnandi grein fyrir endanlegum kröfum sínum á hendur varastefnda, þar sem tekið er mið af þeim greiðslum sem aðalstefndi hafði innt af hendi til stefnanda. Hinum endanlegu kröfum stefnanda er lýst í efnisgreinum nr. 4‒6 hér að framan.
8. Deilt var um hvort stefnanda skyldi heimilað að leiða fyrir dóminn til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins tvo sérfræðinga sem skiluðu álitsgerð á grundvelli heimildar 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga. Með dómi Hæstaréttar 9. júlí 2025 í máli nr. 40/2025 var þeirri kröfu stefnanda hafnað. Í 20. lið dómsins, sbr. einnig 7. lið sératkvæðis tveggja dómara, er að finna athugasemd sem lýtur að þeirri framsetningu dómkrafna stefnanda að beina þeim aðallega að Sjúkratryggingum Íslands en íslenska ríkinu til vara. Í þessu sambandi er í dómi réttarins vísað til 7. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu og til hliðsjónar til dóms réttarins frá 9. febrúar 2020 í máli nr. 28/2020. Eins og áður segir tók dómari málsins í framhaldi af þessu til skoðunar hvort vísa bæri af sjálfsdáðum frá dómi kröfum stefnanda gagnvart varastefnda.
9. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Upphaflega var honum veitt gjafsóknin með gjafsóknarleyfi, dags. 20. febrúar 2023. Honum var að nýju veitt gjafsókn með leyfi, dags. 8. janúar 2025, sem felldi hið eldra gjafsóknarleyfi úr gildi. Í nýrra leyfinu kemur m.a. fram að gjafsóknin nái til greiðslu kostnaðar vegna matsgerðar dómkvaddra matsmanna að fjárhæð 1.200.000 krónur.

   Helstu sjónarmið aðila er varða frávísun málsins

10. Í þinghaldinu 21. ágúst sl., þegar lögmönnum málsaðila gafst kostur á að reifa sjónarmið aðila um þennan þátt málsins, var af hálfu stefnanda byggt á því að það rúmaðist innan heimildar 2. mgr., sbr. 1. mgr., 19. gr. laga nr. 91/1991 að haga aðild og kröfugerð gagnvart aðalstefnda og varastefnda með þeim hætti sem stefnandi gerir í málinu. Þá stæði ákvæði 7. gr. eldri laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu því ekki í vegi, enda hefði sambærileg tilhögun kröfugerðar og aðildar áður verið látin óátalin í réttarframkvæmd. Með því að ágreiningi stefnanda og aðalstefnda sé lokið, og varastefndi sé ekki lengur aðili að málinu, geti stefnandi sótt á hendur varastefnda kröfu sína um það sem upp á vanti að hann hafi fengið tjón sitt að fullu bætt. Varastefndi hefur sem fyrr segir einungis uppi málskostnaðarkröfu vegna þessa þáttar málsins.

Niðurstaða

1. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. sömu lagagreinar, má sækja fleiri en einn í sama máli með þeim hætti að kröfum sé aðallega beint að einum þeirra en að öðrum til vara ef dómkröfur þeirra eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Ella skal vísa frá dómi kröfum á hendur þeim sem sóttir eru til vara ef þeir krefjast þess. Varastefndi hefur ekki krafist frávísunar málsins, en til skoðunar er hvort vísa skuli kröfum stefnanda á hendur aðalstefnda frá dómi án kröfu.
2. Í 7. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu, sem giltu þegar atvik málsins áttu sér stað og einnig þegar málið var höfðað, sagði að skaðabótakrafa yrði ekki gerð á hendur neinum sem væri bótaskyldur samkvæmt reglum skaðabótaréttar nema tjón hefði ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5. gr. sömu laga og þá einungis um það sem á vantaði. Reglan takmarkaði þannig heimildir til að hafa uppi kröfur á grundvelli reglna skaðabótaréttar, þar til leyst hefði verið úr því hvort og að hve miklu leyti tjón fengist bætt á grundvelli 5. gr. laganna. Í 2. mgr. 5. gr. var kveðið á um að hámark bótafjárhæðar skyldi vera 5.000.000 króna og breytast 1. janúar ár hvert í samræmi við vísitölu neysluverðs. Samsvarandi reglur eru nú í 1. mgr. 7. gr. og 4. mgr. 5. gr. laga nr. 47/2024 um sjúklingatryggingu, að öðru leyti en því að hámark bótafjárhæðar er nú hærra en áður.
3. Stefnandi hagaði málsókn sinni þannig að hann beindi kröfu sömu fjárhæðar aðallega að aðalstefnda, Sjúkratryggingum Íslands, en til vara að íslenska ríkinu. Málsgrundvöllurinn var mismunandi þar sem krafan á hendur aðalstefnda var reist á reglum laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu en krafan á hendur varastefnda m.a. á almennum reglum skaðabótaréttar. Þegar málið var höfðað lá því ekki fyrir hvort og eftir atvikum að hvaða marki ætlað tjón stefnanda fengist bætt samkvæmt reglum 5. gr. laga um sjúklingatryggingu. Niðurstaða þar að lútandi lá ekki fyrir fyrr en með dómsáttinni sem gerð var í þinghaldi 15. október 2024, en þar var umsamin greiðsla aðalstefnda til stefnanda miðuð við hámarksfjárhæð bóta samkvæmt 2. mgr. 5. gr. nefndra laga. Í framhaldinu aðlagaði stefnandi fjárhæð dómkröfu sinnar á hendur varastefnda að þeirri fjárhæð sem hann hafði fengið greidda úr hendi aðalstefnda. Þeim þætti málsins sem laut að ágreiningi stefnanda og aðalstefnda lauk fyrr í dag með úrskurði dómsins um málskostnað þeirra í millum.
4. Fyrrgreind regla 7. gr. laga nr. 111/2000 var fortakslaus um að skaðabótakrafa yrði ekki höfð uppi á grundvelli reglna skaðabótaréttar nema tjón hefði ekki fengist bætt samkvæmt 5. gr. og þá einungis um það sem upp á vantaði. Þegar stefnandi höfðaði málið voru þessi skilyrði ekki uppfyllt, þar sem hvorki lá fyrir við það tímamark hvort né að hve miklu leyti tjón stefnanda fengist bætt úr hendi aðalstefnda. Því brast lagaskilyrði til að hafa kröfuna þá þegar uppi á hendur aðalstefnda. Þá er til þess að líta að ekki gat komið til þess að aðal- og varastefndi yrðu dæmdir til að greiða hvor sinn hluta kröfunnar eins og um samlagsaðild væri að ræða samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 4. febrúar 2021 í máli nr. 28/2020.
5. Úr þessum annmarka á málatilbúnaði stefnanda var ekki unnt að bæta undir rekstri málsins þótt sátt næðist við aðalstefnda og stefnandi hafi í framhaldi af því aðlagað fjárhæð kröfu sinnar á hendur varastefnda.
6. Að framangreindu virtu verður vísað frá dómi kröfum stefnanda á hendur varastefnda íslenska ríkinu.
7. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli stefnanda og varastefnda. Stefnandi nýtur sem fyrr segir gjafsóknar í málinu, samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 8. janúar 2025. Í leyfinu kemur raunar fram að það taki til máls sem stefnandi „hyggst höfða gegn íslenska ríkinu til heimtu skaðabóta vegna afleiðinga aðgerðar sem framkvæmd var á Landspítalanum 4. mars 2019 og meðferðar í kjölfar hennar“. Þótt stefnandi hafi verið búinn að höfða málið meira en tveimur árum áður en leyfið var gefið út og málsóknin sé aðallega á hendur Sjúkratryggingum Íslands en til vara á hendur íslenska ríkinu er að mati dómsins, þrátt fyrir tilvitnaðan texta leyfisins og í ljósi atvika málsins, rétt að líta svo á að leyfið taki til þess máls sem hér er til úrlausnar. Allur gjafsóknarkostnaður hans greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 1. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Þar með talin er þóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar, sem þykir hæfilega ákveðin eins og í úrskurðarorði greinir. Dómvenju samkvæmt er virðisaukaskattur ekki meðtalinn í þeirri fjárhæð sem ákvörðuð er til umboðsmanns gjafsóknarhafa með dómi, sbr. til hliðsjónar úrskurði Landsréttar frá 10. apríl 2018 í máli nr. 288/2018 og 18. nóvember 2021 í máli nr. 644/2021.
8. Það athugast að stefnandi hefur farið fram á það með vísan til gjafsóknarleyfisins að dómurinn úrskurði að varastefnda beri að greiða honum 1.200.000 krónur vegna vinnu dómkvaddra matsmanna að matsgerðinni sem aflað var fyrir atbeina stefnanda undir rekstri málsins, hafi sá kostnaður ekki verið innifalinn í úrskurði um málskostnað milli stefnanda og aðalstefnda. Dómurinn úrskurðar þó einungis um fjárhæð þóknunar umboðsmanns gjafsóknarhafa fyrir flutning máls, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991, en ekki annan útlagðan kostnað sem gjafsóknin tekur til. Þá er í þessu sambandi til þess að líta að umræddur kostnaður er innifalinn í þeirri fjárhæð sem aðalstefnanda er gert að greiða stefnanda í málskostnað samkvæmt úrskurði dómsins sem kveðinn var upp fyrr í dag.
9. Þorsteinn Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Kröfum stefnanda, A, á hendur varastefnda, íslenska ríkinu, er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður milli stefnanda og varastefnda.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar, 900.000 krónur.