Dómstólaleit

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að sameiginleg erfðaskrá C og D skyldi lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi D. Ekki var fallist á kröfu A um ógildi erfðaskrárinnar sökum þess að C hefði ekki verið heil heilsu andlega vegna heilabilunarsjúkdóms er erfðaskráin var gerð og D sökum elliglapa og krankleika ekki verið fær um að ráðstafa eigum sínum með þeim hætti er í erfðaskránni greindi. Þá var hafnað kröfu A um ómerkingu hins kærða úrskurðar. Af úrskurðinum yrði glögglega ráðið að sérfróðir meðdómsmenn hafi yfirfarið matsgerðina í krafti sérþekkingar sinnar í geð- og öldrunarlæknisfræðum og komist að annarri niðurstöðu en dómkvaddur matsmaður um hæfi C til að ráðstafa eigum sínum með erfðaskrá. Ekki yrði af honum ráðið að dómarar málsins hafi endurskoðað mat dómkvadds matsmanns á grundvelli eigin álits á gögnum sem ekki höfðu verið lögð fyrir dóminn. Þá var vottun erfðaskrárinnar talin hafa verið í samræmi við 1. mgr. 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

X var ákærður fyrir lyfjalagabrot með því að hafa átt 462 stykki af Ritalin Uno, 115 stykki af Ritaline og 105 stykki af Mogadon að hluta til í sölu- og dreifingarskyni, án þess að hafa markaðsleyfi og lyfsöluleyfi Lyfjastofnunar. Einnig að hafa selt og afhent ótilgreindum fjölda einstaklingum sömu lyf án þess að hafa slík leyfi. Þá var X ákærður fyrir vopnlagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum sverð, hljóðdeyfa og riffil. Loks var X ákærður fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað sér ávinnings með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilsskyldum lyfjum. Brot J voru talin sönnuð en þó var lagt til grundvallar að ávinningur hans af sölu og dreifingu lyfseðilsskyldra lyfja hefði aðeins verið hluti af því sem honum var gefið að sök í ákæru. Þá varðaði það J ekki refsingu samkvæmt þeim refsiákvæðum sem vísað var til í ákæru að afla sér hljóðdeyfa án leyfis lögreglu. Var X gert að sæta fangelsi í sex mánuði en refsingin var skilorðsbundin til fimm ára.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að erfðaskrá A frá 17. maí 2010 yrði metin ógild, þar sem A hefði skort andlegt hæfi til að gera umrædda erfðaskrá, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu C um að erfðaskrá A frá árinu 2009 skyldi við skipti á dánarbúi hans metin ógild. Málsatvik voru þau að A, sem enga lögerfingja átti, gerði árið 2003 erfðaskrá þar sem hann arfleiddi C að öllum eigum sínum. Skömmu fyrir andlát sitt árið 2009 gerði A nýja erfðaskrá, en samkvæmt henni skyldu eignir hans renna til B og ganga til viðhalds og endurnýjunar kirkjunnar. Deila aðila laut einkum að því hvort A hefði við gerð síðari erfðaskrárinnar fullnægt hæfisskilyrðum 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Hæstiréttur sló því föstu að erfðaskráin frá 2009 hefði ekki fullnægt formskilyrðum erfðalaga þar sem ekki var getið um það í arfleiðsluvottorði lögbókanda hvort A hefði verið svo heill heilsu andlega að hann væri hæfur til að gera erfðaskrá og því bar B sönnunarbyrði þar um. Rétturinn taldi sýnt að A hefði við það tímamark verið svo heill heilsu andlega að hann hefði verið fær um að gera þá ráðstöfun sem fólst í erfðaskránni á skynsamlegan hátt. Var kröfu C því hafnað.

A o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms, þar sem ógilt var erfðaskrá sem M hafði gert á árinu 2007. Höfðu I, J og K reist kröfu sína um ógildingu erfðaskrárinnar frá 2007, og þá kröfu að leggja bæri eldri erfðaskrá frá árinu 2003 til grundvallar skiptum eftir M, á því að M hafi skort arfleiðsluhæfi í skilningi 2. mgr. 34. gr. laga nr. 8/1962. Í dómi Hæstaréttar var talið að vottun erfðaskrárinnar frá 2007 hafi ekki verið í samræmi við 42. gr. laganna. Að því virtu yrðu efnisatriði arfleiðsluvottorðsins að skoðast sem óskráð væru. Þar sem I, J og K hafi byggt á því að M hafi verið svo á sig komin sem áskilið sé í 2. mgr. 34. gr. laganna hafi A o.fl. borið, samkvæmt 2. mgr. 45. gr. þeirra, sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Þá sönnunarbyrði hafi þau ekki axlað og teldist erfðaskráin frá 2007 því ógild. Þá var talið að M hefði brostið andlegt hæfi til að standa að yfirlýsingu í þeirri erfðaskrá um að eldri erfðaskrá væri fallin úr gildi. Skyldi erfðaskrá M frá árinu 2003 því lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar.

C kærði úrskurð héraðsdóms sem tekið hafði til greina kröfu A og B um að sameiginleg erfðaskrá E og D 17. desember 2001 yrði metin ógild, þar sem D hafi skort andlegt hæfi til að gera umrædda erfðaskrá, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Erfðaskráin var vottuð af lögbókanda en arfleiðsluvottorð lögbókandans uppfyllti ekki formkröfur 2. mgr. 42. gr. og 1. mgr. 43. gr. erfðalaga. Hvíldi sönnunarbyrði fyrir því að D hefði fullnægt hæfisskilyrði 2. mgr. 34. gr. erfðalaga því á C, sbr. 2. mgr. 45. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar sagði að vilji arfleifenda vægi þungt við mat á því hvort ógilda ætti erfðaskrá á grundvelli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga. Mörg vitni hefðu borið um náin tengsl C við arfleifendur og renndi framburður vitnanna eindregnum stoðum undir það að erfðagerningurinn 17. desember 2001 hafi verið í samræmi við vilja, sem systurnar lýstu meðan þær voru báðar enn heilar heilsu. Við úrlausn um andlegt hæfi D var litið heildstætt á öll þau gögn sem fyrir lágu og framburð vitna. Framburður R öldrunarlæknis skipti mestu máli og benti hann frekar til þess að D hefði gert sér grein fyrir því sem hún var að gera við undirritun erfðaskrárinnar 17. desember 2001. Samkvæmt öllu framansögðu var krafa C tekin til greina og erfðaskráin 17. desember 2001 metin gild.

Við opinber skipti á dánarbúi G kom upp ágreiningur með aðilum um gildi gjafabréfs frá 1997, þar sem kveðið var á um að fasteign í eigu G skyldi koma í hlut F að honum látnum. Kröfðust A, B, C, D og E að gjafabréfið yrði dæmt ógilt einkum þar sem G hafi ekki verið svo heill heilsu andlega að honum hafi verið fært að ráðstafa fasteigninni á þennan hátt. Bréfið var ekki vottað í samræmi við kröfur 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og fór úrlausn málsins því eftir 2. mgr. 45. gr. sömu laga. Með hliðsjón af framburði þeirra, sem undirrituðu gjafabréfið sem vottar, en einnig að teknu tilliti til framburðar annarra, sem gátu borið um hæfi G til að gera ofangreinda ráðstöfun, var talið að gjafabréfið væri gilt og að það skyldi lagt til grundvallar skiptum á dánarbúi hans.

Í málinu var ágreiningur um gildi gjafabréfs við opinber skipti á dánarbúi X. Samkvæmt bréfinu, sem dagsett var 20. júlí 1997, skyldi F eignast húseign X eftir hans dag. Taldist bréfið því dánargjöf en um slíkar ráðstafanir gilda reglur erfðalaga um erfðaskrár, þar á meðal um form. Var skjalið vottað með undirskrift tveggja vitundarvotta en vottun þeirra fullnægði ekki skilyrðum 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Höfðu vottarnir undirritað yfirlýsingu 29. júlí 2003 um atriði sem vörðuðu undirritun bréfsins, en slík síðbúin staðfesting þótti ekki geta bætt úr þeim annmarka sem upphaflega var á vottun gjafabréfsins og áttu því við sönnunarreglur 2. mgr. 45. gr. erfðalaga. Í málinu lá fyrir læknisvottorð þar sem greint var frá að X hefði komið til skoðunar hjá lækni 28. júlí 2003 og hafi þá verið með langt gengna heilabilun vegna Alzheimer sjúkdóms. Ekki hafði verið aflað annarra læknisfræðilegra gagna, sem varpað gætu ljósi á heilsufar X á þeim tíma sem gjafabréfið var gert. Þá hafði aðeins að óverulegu leyti verið aflað, fyrir dómi, munnlegs framburðar þeirra sem þá þekktu til X. Var málið því talið svo verulega vanreifað að ófært væri að leysa úr því að efni til og var því af þeim sökum vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem því var hafnað að Ó hefði brostið hæfi til að gera erfðaskrá eða að aðrir formgallar væru á henni svo ógildingu varði.