Dómstólaleit

B var sakfelldur fyrir misneytingu samkvæmt 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því hafa fengið A sem þá var 87 ára til að taka út samtals 42.000.000 krónur af bankareikningi sínum og ráðstafa fjárhæðinni með þremur millifærslum yfir á bankareikning B. Hafði B í skýrslu sinni hjá lögreglu kveðið umrædda fjármuni gjöf frá A en fyrir dómi breytt framburði sínum og sagt að um lán hefði verið að ræða. Var ekki talið að B hefði gefið viðhlítandi skýringar á þessu misræmi. Þá hefði hann ekki gefið haldbærar skýringar á því hvers vegna honum hefði ekkert þótt athugavert við að þiggja svo háa fjárhæð af A sem hann hafði að engu leyti endurgreitt. Loks var talið sannað að A hefði vegna heilbilunarsjúkdóms og skorts á skilningi á tölum hvorki getað gert sér grein fyrir þýðingu þeirra ráðstafana sem falist hefðu í millifærslunum né um hve háar fjárhæðir var að ræða. Hefði B vegna fyrri kynna við A ekki getað dulist fákunnátta hans á sviði fjármála. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brotið hefði beinst gegn öldruðum manni sem gat ekki spornað við verknaðinum sökum sjúkleika síns og um verulegar fjárhæðir hefði verið að ræða. Á hinn bóginn var horft til þess að B hafði ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Var refsing B ákveðin fangelsi í 12 mánuði en fullnustu 9 mánaða hennar frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var honum gert að greiða dánarbúi A 42.000.000 krónur í skaðabætur.

Z, fyrrverandi framkvæmdastjóri M fjárfestingarbanka hf., var sakfelldur fyrir hlutdeild í umboðssvikum X og Y með því að hafa, ásamt hinum síðarnefndu, lagt á ráðin um að B sparisjóður veitti lán til T ehf. til að fjármagna kaup félagsins á stofnfjárbréfum sem m.a. voru í eigu X og nokkurra starfsmanna sparisjóðsins og félags sem að hluta var í eigu Y, en þessir seljendur skulduðu bankanum fé. Var lánið veitt án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur sparisjóðsins. Með vísan til 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála miðaði Hæstiréttur við það að Z hefði ekki verið kunnugt um hvernig B sparisjóður hefði staðið að veitingu lánsins til T ehf. Vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væri nægilegt að maður hafi átt þátt í því með saknæmum hætti að brot hefði verið framið til þess að hann yrði sakfelldur fyrir hlutdeild, en ekki væri þar gert að skilyrði að hann hefði vitað hvernig brotið yrði útfært í einstökum atriðum. Hefði vitneskja Z um tiltekin atriði, menntun hans og þekking á starfsemi banka og annarra lánastofnana leitt til þess að honum hefði ekki getað dulist að lánveiting sparisjóðsins til T ehf. hefði verið ólögmæt og til þess fallin að valda sparisjóðnum verulegri fjártjónshættu. Var háttsemi Z talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. Tæmdi fyrrnefnda ákvæðið sök gagnvart þágildandi 264. gr. laganna um peningaþvætti. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot það sem Z átti hlutdeild í varðaði verulega fjárhæð. Hins vegar hefði hann ekki hagnast persónulega á brotinu og hefði hann ekki með sama hætti og X og Y brotið gegn trúnaðarskyldum sínum, heldur hefði hann borið að hann hefði verið að starfa í þágu fjármálafyrirtækis sem hann veitti forstöðu. Þá hefði hann ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Með vísan til þessa var refsing Z ákveðin fangelsi í 1 ár.

A krafðist ógildingar á veðsetningu fasteignar sinnar á grundvelli tveggja tryggingabréfa útgefnum af B ehf. til L hf. en A veitti heimild fyrir veðsetningunni. Með vísan til þess að A hefði getað gert sér grein fyrir þýðingu skuldbindinga sinna þegar hún gekkst undir þær staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu L hf.

A seldi og afsalaði B og C sumarbústað sínum og gróna eignarlóð í byrjun árs 2007. E var þá á 87. aldursári, andlega ern en líkamleg heilsa bág. Hún bjó í eigin húsnæði en var háð umönnun annarra. E, sambýlismaður dóttur A, hafði borið upp það erindi við A hvort hún vildi selja bústaðinn, þar sem C, dóttir hans, og B, tengdasonur hans, höfðu mikinn áhuga á að kaupa hann. Óumdeilt var að A nefndi kaupverðið 7 milljónir króna en eiginmaður hennar, sem lést 1999, hafði fengið það mat á eignina á sínum tíma. A bar verðið ekki undir aðra og virtist í þeirri trú að fasteignaverð hefði ekki breyst. Skömmu eftir söluna mat fasteignasali eignina á 21 milljón króna og þá var meðal gagna málsins bindandi kauptilboð í eignina að fjárhæð 24 milljónir króna. A höfðaði mál til ógildingar á kaupsamningi og afsali málsaðila. Þegar virt var heilsufar A til margra ára, einkum blinda og slæm heyrn, og aldur hennar, þótti ljóst að hún hefði ekki haft möguleika á því að fylgjast með eða kynna sér sjálf markaðsverð sumarbústaða. Hún hefði verið háð umönnun annarra. E yrði að teljast til nærfjölskyldu A og því ekki óeðlilegt að hún hefði treyst honum og ekki leitað sér frekari ráðgjafar. E hefði mátt vera þetta ljóst þegar hann hafði milligöngu um söluna fyrir hönd B og C. Var talið að ekki hefði verið jafnræði með málsaðilum þegar kaupin áttu sér stað. B og C hefðu notfært sér bága stöðu A og fákunnáttu um eðlilegt verð. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ógilda bæri kaupsamning og afsal aðila á grundvelli 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

A krafðist þess að afsal hennar til sonar síns B frá apríl 2003 vegna réttinda samkvæmt leigusamningi um landspildu úr jörðinni V yrði ógilt með dómi. Hún krafðist þess jafnframt að skuldarviðurkenning B til hennar frá janúar 2004 vegna láns yrði ógilt með dómi og hann dæmdur til að greiða henni skuldina. Í málinu lágu fyrir vottorð tveggja lækna um andlegt heilsufar A á þeim tíma sem atvik málsins urðu og kom þar meðal annars fram að hún væri haldin elliglöpum af Alzheimer gerð sem hefðu þróast allt frá árinu 2000. A byggði á því að B hefði misbeitt aðstöðu sinni til að komast yfir fjármuni og verðmæti fyrir óeðlilega lítið eða ekkert endurgjald með því að nýta sér að hún var ekki andlega hæf til að gera slíkan samning þegar hann var gerður. Fallist var á með A að verulegur og augljós munur væri á því verði sem B greiddi fyrir eignina og raunvirði hennar. Þá var ekki talið að það fengi staðist að B hefði ekki verið ljóst og væri ekki enn ljóst hvernig andlegu atgervi A hefði hrakað vegna sjúkdómsins allt frá árinu 2000. Að öllu virtu var talið að skert andlegt hæfi A hefði sett mark sitt á efni samningsins og að vegna 31. gr. laga nr. 7/1936 gæti B ekki borið fyrir sig samninginn og að hann væri óskuldbindandi fyrir A. Af sömu ástæðum var fallist á kröfu A um ógildingu á fyrrnefndri skuldarviðurkenningu og B dæmdur til að greiða henni skuldina.

A var gefið að sök að hafa í ágúst 2002 notað sér skerta andlega færni C, sem þá var 82 ára gamall, með því að fá hann til að taka lán til að greiða skuldir sínar og leggja fé í stofnun fyrirhugaðs fyrirtækis B, kunningja A. Í málinu naut ekki við samtímagagna um andlega færni C um það leyti sem hann gekkst undir þá fjárhagslegu skuldbindingu í ágúst 2002 sem málið snerist um, en við mat á andlegri færni hans í janúar 2003 hafði komið í ljós „töluverð skerðing á áttun, skammtímaminni, skipulagshugsun og samhæfingu hugsana.“ A hélt því fram að C hefði beðið sig að annast fjármál sín, sem komin hafi verið í ólestur. Hann hafi ekki átt fé til að greiða skuldir sínar og samþykkt að taka umrætt lán til að greiða þær og leggja fé í stofnun fyrrnefnds fyrirtækis. Gegn neitun A, sem þekkt hafði C í skamman tíma, var talið ósannað að A hefði átt að gera sér grein fyrir að hagir C væru með þeim hætti að hann væri ófær um að gera sér grein fyrir skuldbindingu sinni er hann skrifaði undir skuldabréfið. Var A samkvæmt þessu sýknaður af umræddum sakargiftum.

S var sakfelldur fyrir brot á 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa nýtt sér andlega annmarka Y til að hafa við hann tiltekin kynferðismök á gistiheimili í Reykjavík og fyrir brot á 209. gr. sömu laga með því að hafa sært blygðunarkennd piltsins Z með ósiðlegu og kynferðislegu tali við biðskýli strætisvagna á nánar tilgreindum stað í Reykjavík. Var hann dæmdur í 12 mánaða fangelsi og til að greiða Y 400.000 krónur í miskabætur, en bótakrafa Z var ekki til umfjöllunar í Hæstarétti.

X var ákærður og dæmdur fyrir misneytingu með því að hafa fengið Á, konu um áttrætt, til að taka mikið fé út af reikningi sínum og ráðstafa til sín, auk þess að fá hana til að ráðstafa veðskuldabréfi í sína þágu og undirrita erfðaskrá þess efnis að skuldir hans við hana skyldu falla niður við andlát hennar. Var X ákveðin fangelsisrefsing. Ekki var fallist á kröfu um ómerkingu héraðsdóms sem reist var á því að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður og konan hefði átt að koma fyrir dóminn, en til þess var hún ekki talin fær af heilsufarslegum ástæðum.