Dómstólaleit

Ó höfðaði mál gegn M og S sem eigendum jarðarinnar B sem þau keyptu árið 1991. Ó sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn sem tók árið 1983 á leigu spildu úr landi B og keypti árið 1989. Ágreiningur aðila laut að merkjum spildunnar og jarðarinnar. Um formhlið málsins komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að Landsrétti hefði verið unnt að taka afstöðu til varakröfu Ó við úrlausn málsins. Þá væru ekki tilefni til að vísa málinu frá dómi án kröfu. Um efnishlið málsins vísaði Hæstiréttur til þess að verulegt og óútskýrt ósamræmi væri milli ákvæða leigusamnings og afsals um lýsingu á merkjum annars vegar og hins vegar afmörkunar spildunnar á loftmynd. Sama máli gegndi um stærð þeirrar spildu sem merkjalýsingin svaraði til og áætlaðrar stærðar hennar í leigusamningi og afsali. Væri þetta ósamræmi svo verulegt að ekki yrði byggt á hinni skriflegu lýsingu á merkjunum og því ekki fallist á aðalkröfu Ó. Jafnframt var talið að Ó hefði ekki rennt nægum stoðum undir að kröfulínur samkvæmt varakröfu ættu að réttu lagi að ráða merkjum og var því heldur ekki fallist á varakröfu Ó. Rétturinn vísaði til þess að girðing sem leigutaki spildunnar hefði reist að stórum hluta eftir að hann tók hana á leigu afmarkaði lítillega stærra land en áætlað var í leigusamningi og væri ekki fjarri útlínum uppdráttar á loftmynd sem fylgdi með leigusamningi og afsali. Rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að með staðsetningu girðingarinnar, án athugasemda af hálfu leigusala, hefði leigutakinn í verki staðfest skilning sinn á því hver merki spildunnar væru. Var því fallist á dómkröfur M og S um merki jarðar þeirra og spildu Ó.

J o.fl. kröfðust þess í fyrsta lagi aðallega að viðurkennt yrði að samningur eigenda jarðarinnar K og hitaveitunnar HR 6. nóvember 1998 hefði veitt OR og V ohf. tímabundinn rétt til að bora eftir heitu vatni á jörðinni og virkja og nýta þar jarðhita í 25 ár, svo og að þeim væru slíkar ráðstafanir óheimilar eftir það tímamark. Til vara kröfðust J o.fl. að samningnum yrði vikið til hliðar og efni hans breytt á þann veg að nýtingarréttur væri tímabundinn til 25 ára frá gerð samningsins. Í öðru lagi kröfðust J o.fl. þess aðallega að viðurkennd yrði greiðsluskylda OR og V ohf. vegna nýtingar þeirra á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni K árin 2012 til 2016 en til vara að samningnum yrði vikið til hliðar og efni hans breytt þannig að OR og V ohf. yrði heimilt að nýta fyrrnefnt magn af heitu vatni á ári. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í samningnum hefði verið afmarkað hvaða réttindum væri ráðstafað með honum en hvergi rætt um að ráðstöfun á jarðhitaréttindum í landi K hefði verið tímabundin með einum eða öðrum hætti. Þá hefðu engin fyrirmæli verið í samningnum um hvernig fara skyldi með búnað vegna hitaveitunnar á jörðinni að ætluðum samningstíma loknum en ljóst væri að HR hefði lagt í verulegar fjárfestingar til að nýta jarðhitann. Þá höfðu aðilar sammælst um að áður en samningnum yrði þinglýst yrði leitað samþykkis jarðanefndar og ráðherra en dómurinn taldi að það hefði ekki verið gert í öðrum tilgangi en að afla heimildar til að skilja jarðhitaréttindi varanlega frá jörðinni, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Slíkt samþykki var veitt í júní 1999. Var því talið að með samningnum hafi jarðhitaréttindum jarðarinnar K verið afsalað varanlega til HR. Þá kom fram að tilvísun samningsins í 5.256 rúmmetra hefði verið hluti af ákvörðun endurgjalds samkvæmt samningnum sem metið hafði verið til fjár sem verðmæti þess vatns sem ella hefði verið afhent til frambúðar til eigenda jarðarinnar sem endurgjald fyrir jarðhitaréttindi. Var vísað til þess að ekki hefði verið andmælt þeirri staðhæfingu OR og V ohf. að fyrrgreint magn af heitu vatni hefði eingöngu nægt til upphitunar á innan við tíu einbýlishúsum á veitusvæði HR og var talið fjarstæðukennt að hitaveitan hefði gert samning sem fæli aðeins í sér réttindi til að nýta svo óverulegt magn af vatni. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna OR og V ohf. einnig af síðari aðalkröfu J o.fl. Varðandi varakröfur J o.fl. vísaði dómurinn til þess að þau hefðu ekki fært nokkur haldbær rök fyrir því hvaða efnisþættir samningsins, staða samningsaðila, atvik við samningsgerðina ellegar síðar tilkomin atvik gætu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga haft þau áhrif að dómstólum yrði nú fært að breyta þeirri varanlegu ráðstöfun fasteignarréttinda sem hefði átt sér stað með samningnum í tímabundna ráðstöfun. Þá var talið að í ljósi áðurgreindrar niðurstöðu um aðalkröfu J o.fl. um viðurkenningu á því að samningurinn hafi falið í sér takmörkun á nýtingarrétti OR og V ohf. gæti ekki komið til álita að breyta honum í það horf á grundvelli 36. gr. fyrrnefndra laga. Voru því OR og V ohf. sýknuð af kröfum J. o.fl.

Bú I var tekið til gjaldþrotaskipta 2014. Þb. I krafðist riftunar á ráðstöfunum I til M samkvæmt kaupmála og afsölum í janúar 2009 en með þeim ráðstafaði I verulegum hluta eigna sinna án þess að nokkurt endurgjald hefði komið fyrir. Byggði þb. I riftunarkröfu sína m.a. á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Taldi M að ekki væri hægt að byggja á því ákvæði þar sem hún taldi kröfurnar fyrndar þar sem meira en fjögur ár voru frá gerð kaupmálans sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrotabú gæti ekki í skilningi 1. mgr. 2. gr. laganna átt rétt til efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagi þegar bú hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta og því hefði krafan ekki verið fyrnd þegar málið var höfðað. Þá taldi Hæstiréttur að öll skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 væru fyrir hendi það er að segja að ráðstafanirnar hefðu verið ótilhlýðilegar, að eignir I hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum hans, að I hefði að minnsta kosti orðið ógjaldfær við ráðstafanirnar og að M hefði verið grandsöm um ógjaldfærni I. Var því riftunarkrafa þb. I tekin til greina en vísað var frá héraðsdómi skaðabótakröfu búsins að áætlaðri fjárhæð vegna vanreifunar sbr. d. og e. lið 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Aðilar málsins, sem voru börn hjónanna F og G, deildu um skipti á dánarbúi F og G og nánar tilteknum atriðum í tengslum við fyrirframgreiddan arf til E. Var annars vegar deilt um hvort 14 hektara spilda úr landi jarðarinnar H, sem F og G afsöluðu til I ehf., tilheyrðu varnaraðila eða dánarbúinu, en fyrir lá að félagið hafði afsalað henni til E og stóð ágreiningur um gildi afsalanna og túlkun á yfirlýsingum gerðum í tengslum við þau. Hins vegar var ágreiningur um hvort landspildan J tilheyrði dánarbúi F og G eða hefði verið hluti þess lands sem þau höfðu afsalað til E sem fyrirframgreiddum arfi. Hvað fyrra ágreiningsatriðið varðaði felldi Hæstiréttur úr gildi ákvæði héraðsdóms þar sem þeim þætti málsins var vísað frá dómi á þeim forsendum að yrði fallist á kröfu E um eignarhald á umræddri landspildu fælist í því viðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar í eigu hans án þess að gætt hafi verið m.a. fyrirmæla jarðalaga nr. 81/2004. Um þetta sagði í dómi Hæstaréttar að þar sem skiptastjóri búsins hefði beint ágreiningsefninu til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum hefði dómurinn ótvírætt vald til að leysa úr þessu atriði, auk þess sem talið var að án tillits til þess hvort fallist yrði á að E hafi öðlast eignarhald á spildunni fælist ekki í því viðurkenning á að stofnast hefði sérstök fasteign í hans eigu. Hvað síðara úrlausnaratriðið snerti var ákvörðun skiptastjóra dánarbúsins, um að J hefði verið hluti þess lands sem afsalað hefði verið til E sem fyrirframgreiddum arfi, staðfest. Var í því sambandi vísað til texta afsalsins og stærðar landsins, sem þótti benda til að ekki hafi verið ætlun F og G að undanskilja fyrrgreinda spildu, auk þess sem framburður lögmannsins sem hafði útbúið afsalið þótti styðja þá niðurstöðu.

Árið 1944 seldi Suðureyrarhreppur jörðina L til P, en í afsalinu var meðal annars tilgreint að jarðhitaréttindi væru undanskilin sölu hennar í því augnamiði að vatnið yrði notað til almenningsþarfa. G ehf., sem eignaðist jörðina árið 2012, höfðaði mál á hendur O ohf., sem tók við jarðhitaréttindum hreppsins árið 1993, og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinni tilheyrði henni óskertur, en til vara að rétturinn tilheyrði jörðinni „að undanskildum þeim jarðhita sem nýttur er til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps.“ Ágreiningur aðila laut meðal annars að því hvernig skýra bæri ákvæðið í fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita þar sem lagt var bann við að landeigandi undanskildi landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra, en ekki lágu fyrir nein gögn í málinu um að Suðureyrarhreppur hefði á sínum tíma sótt um slíkt leyfi. G ehf. reisti aðalkröfu sína á því að skortur á samþykki ráðherra ætti að hafa í för með sér að sú ráðstöfun hreppsins að skilja jarðhitaréttindin frá jörðinni við sölu hennar væri ógild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt ráðið yrði af lögskýringargögnum að með ákvæðinu hefði ætlun löggjafans einkum verið sú að stemma stigu við sölu þessara réttinda, einna og sér, til annarra en ríkis og sveitarfélaga endurspeglaðist það ekki í orðalagi þess þar sem lagt væri fortakslaust bann við að skilja réttindin undan landareign nema með leyfi ráðherra. Samkvæmt því var talið að Suðureyrarhreppi hefði verið skylt að lögum að fá leyfi ráðherra fyrir því að skilja umrædd réttindi undan jörðinni við sölu hennar til P. Á hinn bóginn þótti rétt að líta til þess að sú ráðstöfun hreppsins að halda eftir jarðhitaréttindunum hefði samrýmst því markmiði ákvæðisins að tryggja almenningi not þeirra verðmæta, sem í jarðhita væru fólgin. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af því að ráðstöfuninni hefði ekki verið mótmælt fyrr en G ehf. gerði það tæpum 70 árum frá sölu jarðarinnar var því hafnað að ógilda hana af þeirri ástæðu að leyfi ráðherra hefði skort. Þá var ekki heldur fallist á með G ehf. að ógilda bæri hina umdeildu ráðstöfun eða víkja til hliðar þeim ákvæðum afsalsins, sem hefðu undanskilið réttindin við sölu jarðarinnar, á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við úrlausn um það hvaða réttindi hefðu verið undanskilin jörðinni við sölu hennar með afsalinu var litið til þess að um hefði verið að ræða einhliða gerning af hendi sveitarfélagsins. Var vafinn því skýrður kaupandanum í hag og litið svo á að hreppurinn hefði aðeins haldið eftir gagnvart honum rétti til að nýta heita vatnið í landi jarðarinnar að því marki sem það yrði notað í þágu sveitarfélagsins og íbúa þess. Hins vegar þótti ekki unnt að fallast á varakröfu G ehf., eins og hún var úr garði gerð, þar sem að eigandi jarðarinnar á árunum 1990 til 2011 hefði ekki andmælt þeirri breytingu sem varð á eignarhaldi jarðhitaréttindanna árið 1993, þegar O ohf. tók við jarðhitaréttindum hreppsins, þrátt fyrir að ljóst hefði mátt vera að með breytingunni yrði nýting jarðhitans að L ekki lengur einskorðuð við þarfir almennings innan marka Suðureyrarhrepps. Þá hefðu engar athugasemdir heldur verið gerðar í þessa veru þegar hreppurinn sameinaðist öðrum sveitarfélögum árið 1996. Samkvæmt framansögðu var O ohf. sýknað af kröfum G ehf.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

HS gerði skriflegt kauptilboð í jörðina S, þinglesna eign HH og E, 7. júní 2007, ásamt vélum og tækjum og öllum mannvirkjum á jörðinni, en án fullvirðisréttar og bústofns. HH samþykkti tilboðið með undirritun sinni á það en formlegur kaupsamningur var hins vegar ekki undirritaður. Í héraðsdómi deildu aðilar meðal annars um það hvort HH og E væru bundin af hinu samþykkta tilboði, en við meðferð málsins fyrir Hæstarétti lá fyrir yfirlýsing HH og E um að ekki væri ágreiningur með aðilum um að komist hefði á samningur um kaup HS á jörðinni. Fyrir Hæstarétti krafðist HS staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi, þar sem HH og E var gert skylt, að viðurlögðum dagsektum, að gefa út afsal og afhenda honum umrædda fasteign gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt umræddu kauptilboði. Taldi Hæstiréttur kröfu HS nægilega skýra þannig að fullnægt væri fyrirmælum d. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hins vegar veitti ákvæðið ekki heimild til að kveða jafnframt á um dagsektir miðað við tiltekinn tíma eftir uppsögu dóms, þar sem skyldan væri háð fyrirvara um gagngjald af hálfu stefnda sem hvorki lægi fyrir hvert væri né hefði verið innt af hendi þegar dómur var upp kveðinn. Voru HH og E því sýknuð af kröfu HS um dagsektir. Staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm um að HH og E bæri að gefa út afsal til HS fyrir jörðinni S og afhenda honum eignina gegn greiðslu kaupverðs samkvæmt kauptilboðinu 7. júní 2007.

Með bréfi til landbúnaðarráðuneytis (LR) sögðu Þ og S upp ábúð á jörðinni L í mars 1996. Jafnframt óskuðu þau eftir úttekt á jörðinni ásamt fjárhagslegu mati á eignarhluta Þ í mannvirkjum, en gerðu m.a. fyrirvara um að viðurkennt yrði að greiðslumark jarðarinnar í mjólk skiptist milli eigenda hennar í sömu hlutföllum og eignin skiptist samkvæmt fasteignamati. LR féllst á uppsögnina, en hafnaði sjónarmiðum Þ og S um skiptingu greiðslumarksins. Við úttektina féllu Þ og S frá fyrirvara um uppsögn ábúðarinnar, en Þ áskildi sér rétt til að láta reyna á það fyrir dómi, að viðurkennt yrði að hún ætti ákveðinn hluta jarðarinnar. Í júlí 1997 var gengið frá samningi milli Þ og S og LR um kaup á mannvirkjum á jörðinni. Rituðu Þ og S undir samninginn með fyrirvara vegna uppgjörs greiðslumarks í mjólk. Höfðaði Þ mál þar sem að hún krafðist annars vegar viðurkenningar á eignarrétti á greiðslumarki jarðarinnar og hins vegar greiðslu andvirðis greiðslumarksins. Var Þ ekki talin hafa lögvarða hagsmuni af því að fá eignarréttarkröfurnar teknar til umfjöllunar og var þeim vísað frá héraðsdómi. Talið var að greiðslumark væri bundið við lögbýli og framleiðslu á því og fylgdi lögbýlinu við eigenda- eða ábúendaskipti. Því væri enginn lagagrundvöllur fyrir því að leiguliði gæti litið á greiðslumark lögbýlis, sem hann hefur haft í ábúð, sem eign sína í lok ábúðar. Þá var ekki fallist á að Þ hefði verið eigandi að 12 ha spildu af jörðinni, heldur hefði verið um að ræða yfirfærslu á ræktun spildunnar frá fyrri jarðeiganda, en ekki á grunneignarrétti. Var íslenska ríkið sýknað af kröfum Þ um greiðslu andvirðis greiðslumarksins.