Deilt var um námur og náma-, vatns- og jarðhitaréttindi, síðastnefndu réttindin tvö umfram heimilisþarfir, í landi jarðarinnar Engjaness í Árneshreppi. Á grundvelli afsalsbréfs 30. janúar 1958 var viðurkennt að stefnandi, íslenska ríkið, væri eigandi réttindanna. Ekki var fallist á málsástæður stefnda fyrir því að afsalsbréfið hefði ekki gildi gagnvart honum. Annarri kröfu stefnanda var vísað frá dómi þar sem með henni þótti stefnt að sama markmiði.
Deilt var um eignar-, umráða- og nýtingarrétt yfir jarðhita á landspildum sem sveitarfélag fékk keypt og að gjöf úr landi jarðar, auk bótaskyldu vegna nýtingar sveitarfélagsins á heitu vatni. Komist var að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið samið sérstaklega um eignarhald þessara réttinda og var því litið til ákvæða þeirra laga sem giltu á þeim tíma sem landkaupin og gjöfin áttu sér stað. Með vísan til þess að landspildurnar hefðu talist til landareignar í skilningi þágildandi orkulaga og laga um eignar- og notkunarrétt jarðhita var talið að þeim hefðu fylgt jarðhitaréttindi og óheimilt hefði verið að skilja þau frá spildunum nema með sérstöku leyfi ráðherra. Var sveitarfélagið því sýknað af kröfum landeigenda.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús Illugason, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Illugadóttir, Kristín Þ. Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson, Hilmar Finnsson, Daði Lange Friðriksson og R3 ehf (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun og íslenska ríkinu (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem málinu var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi á þeim grunni að dómkröfur sóknaraðila fullnægðu ekki áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Héraðsdómur hafði upphaflega vísað málinu frá en Landsréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í þeim úrskurði Landsréttar í máli nr. 335/2022 var ekki fallist á frávísunarástæðu héraðsdóms að dómstólar hefðu áður tekið beina afstöðu til þess sakarefnis sem fælist í dómkröfum G o.fl., sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Var einnig tekið fram í forsendum þess úrskurðar Landsréttar án frekari rökstuðnings að málatilbúnaður aðila yrði ekki talinn í andstöðu við d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og G o.fl. hefðu lögvarða hagsmuni af kröfum sínum. Hæstiréttur taldi að Landsrétti hefði borið að útskýra með nákvæmari hætti en gert var hvers vegna hann teldi sig óbundinn af fyrri niðurstöðu. Þessi annmarki gæti þó ekki einn og sér leitt til þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi. Yrði því að meta hvort dómkröfur í málinu væru tækar til efnismeðferðar. Hæstiréttur taldi að kröfur G o.fl. uppfylltu ekki skilyrði um ákveðna og ljósa kröfugerð og ekki til þess fallnar að leiða ágreining málsaðila til lykta. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð Landsréttar.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús Illugason, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Illugadóttir, Kristín Þ. Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson, Hilmar Finnsson, Daði Lange Friðriksson og R3 ehf (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun og íslenska ríkinu (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
G o.fl. höfðuðu mál þetta gegn L og Í til viðurkenningar á því að þeir teldust með báðum stefndu „hlutfallslega rétthafar“ jarðhita sem ekki yrði aðskilinn í sameiginlegum jarðhitageymum á tilteknum jarðhitasvæðum G o.fl. og L og Í og að L skyldi gjalda þeim endurgjald fyrir nýtingu jarðhitans í „réttu hlutfalli við hlutdeild G o.fl. í þeim“. Héraðsdómur hafði upphaflega vísað málinu frá en Landsréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þótt fyrri viðurkenningarkrafa G o.fl. yrði tekin til greina fæli sú niðurstaða ekki í sér að ráðið hefði verið til lykta ágreiningi um þau réttindi sem G o.fl. teldu sig njóta, enda mætti ljóst vera að eftir sem áður yrði deilt um inntak réttindanna og hlutfallsskiptingu. Fullnægði þessi málatilbúnaður því ekki áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýra og ákveðna kröfugerð. Þá þótti framsetning seinni viðurkenningarkröfunnar ekki heldur fullnægja áskilnaði ákvæðisins, enda væri ekki gerð nánari grein fyrir því hvert væri rétt hlutfall af hlutdeild G o.fl. í sameiginlegum jarðhitageymum og ekki væri skýrt við hvaða tímabil krafan miðaði. Jafnframt var vísað til þess að fyrri úrlausn Landsréttar hefði ekki lotið að framangreindum atriðum með beinum hætti. Þá hefðu G o.fl. upplýst í málflutningi fyrir Landsrétti að ekki yrði bundinn endi á ágreining aðila með niðurstöðu þessa máls. Að framangreindu virtu og með vísan til grundvallarreglna einkamálaréttarfars um að úrskurður um form hafi ekki bindandi réttaráhrif um niðurstöðu máls varð því ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús Illugason, R3 ehf, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Ólöf Illugadóttir, Kristín Þ. Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson, Hilmar Finnsson og Daði Lange Friðriksson (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun og íslenska ríkinu (
Sigurgeir Valsson lögmaður)
Stefndu, Landsvirkjun og íslenska ríkið voru sýknuð af kröfu stefnenda um að viðurkennt yrði að stefnendur væru hlutfallslegir réttarhafar jarðhita á nánar tilgreindum svæðum við Kröflu, Sandbotna og Hágöng annars vegar og við Námafjall í Bjarnarflagi. Þá voru stefndu sýknuð af kröfu stefnenda um endurgjald fyrir nýtingu jarðhitans á svæðunum.
Ágreiningur aðila laut að eignar- og nýtingarrétti borholu og jarðhita innan merkja tilgreinds landsvæðis. Ó ehf. byggði á því að réttindin tilheyrðu jörðinni Breiðabólsstað II í hans eigu en V ehf. byggði aftur á móti á því að réttindin tilheyrðu honum sem eiganda eignarlóðarinnar Breiðvangs á grundvelli kaupleigusamnings. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Landsrétti, var lagt til grundvallar að réttindin hafi tilheyrt jörðinni Breiðabólsstað 2 þegar jörðinni Breiðabólsstað var skipt upp og að við síðari eigendaskipti að jörðinni hefði verið gert ráð fyrir því að réttindin tilheyrðu þeirri jörð. Ekkert væri fram komið sem benti til þess að jarðhitaréttindi hefðu verið skilin frá jörðinni Breiðabólsstað þannig að þau tilheyrðu í reynd Breiðvangi eða öðrum eignarlóðum sem hafði verið ráðstafað var með lóðarleigusamningi 1980, afsölum 2006 og 2007 og kaupleigusamningi við forvera V ehf. 2007. Væri það jafnframt í samræmi við skráningu í fasteignaskrá. Var því fallist á kröfu Ó ehf.
Aðila greindi á um eignar- og nýtingarrétt borholu og jarðhita á tilteknu landsvæði. Talið var að jarðhitaréttindin tilheyrðu jörð í eigu stefnanda og að þau hefðu aldrei verið skilin frá jörðinni. Það var jafnframt í samræmi við skráningu í fasteignaskrá Þjóðskrár. Að öllu virtu var fallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að réttindin tilheyrðu jörðinni.
Jón Helgason, Kristinn Helgason, Logi Helgason, Guðrún Laufey Magnúsdóttir, Þorbjörn Helgi Pálsson, Anna Lára Pálsdóttir, Ragnheiður Pálsdóttir, Jóhanna Ósk Pálsdóttir og Árni Pálsson (
Þorsteinn Einarsson lögmaður)
gegn
Orkuveitu Reykjavíkur og Veitum ohf (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
J o.fl. kröfðust þess í fyrsta lagi aðallega að viðurkennt yrði að samningur eigenda jarðarinnar K og hitaveitunnar HR 6. nóvember 1998 hefði veitt OR og V ohf. tímabundinn rétt til að bora eftir heitu vatni á jörðinni og virkja og nýta þar jarðhita í 25 ár, svo og að þeim væru slíkar ráðstafanir óheimilar eftir það tímamark. Til vara kröfðust J o.fl. að samningnum yrði vikið til hliðar og efni hans breytt á þann veg að nýtingarréttur væri tímabundinn til 25 ára frá gerð samningsins. Í öðru lagi kröfðust J o.fl. þess aðallega að viðurkennd yrði greiðsluskylda OR og V ohf. vegna nýtingar þeirra á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni K árin 2012 til 2016 en til vara að samningnum yrði vikið til hliðar og efni hans breytt þannig að OR og V ohf. yrði heimilt að nýta fyrrnefnt magn af heitu vatni á ári. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í samningnum hefði verið afmarkað hvaða réttindum væri ráðstafað með honum en hvergi rætt um að ráðstöfun á jarðhitaréttindum í landi K hefði verið tímabundin með einum eða öðrum hætti. Þá hefðu engin fyrirmæli verið í samningnum um hvernig fara skyldi með búnað vegna hitaveitunnar á jörðinni að ætluðum samningstíma loknum en ljóst væri að HR hefði lagt í verulegar fjárfestingar til að nýta jarðhitann. Þá höfðu aðilar sammælst um að áður en samningnum yrði þinglýst yrði leitað samþykkis jarðanefndar og ráðherra en dómurinn taldi að það hefði ekki verið gert í öðrum tilgangi en að afla heimildar til að skilja jarðhitaréttindi varanlega frá jörðinni, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Slíkt samþykki var veitt í júní 1999. Var því talið að með samningnum hafi jarðhitaréttindum jarðarinnar K verið afsalað varanlega til HR. Þá kom fram að tilvísun samningsins í 5.256 rúmmetra hefði verið hluti af ákvörðun endurgjalds samkvæmt samningnum sem metið hafði verið til fjár sem verðmæti þess vatns sem ella hefði verið afhent til frambúðar til eigenda jarðarinnar sem endurgjald fyrir jarðhitaréttindi. Var vísað til þess að ekki hefði verið andmælt þeirri staðhæfingu OR og V ohf. að fyrrgreint magn af heitu vatni hefði eingöngu nægt til upphitunar á innan við tíu einbýlishúsum á veitusvæði HR og var talið fjarstæðukennt að hitaveitan hefði gert samning sem fæli aðeins í sér réttindi til að nýta svo óverulegt magn af vatni. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna OR og V ohf. einnig af síðari aðalkröfu J o.fl. Varðandi varakröfur J o.fl. vísaði dómurinn til þess að þau hefðu ekki fært nokkur haldbær rök fyrir því hvaða efnisþættir samningsins, staða samningsaðila, atvik við samningsgerðina ellegar síðar tilkomin atvik gætu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga haft þau áhrif að dómstólum yrði nú fært að breyta þeirri varanlegu ráðstöfun fasteignarréttinda sem hefði átt sér stað með samningnum í tímabundna ráðstöfun. Þá var talið að í ljósi áðurgreindrar niðurstöðu um aðalkröfu J o.fl. um viðurkenningu á því að samningurinn hafi falið í sér takmörkun á nýtingarrétti OR og V ohf. gæti ekki komið til álita að breyta honum í það horf á grundvelli 36. gr. fyrrnefndra laga. Voru því OR og V ohf. sýknuð af kröfum J. o.fl.
Jón Helgason, Kristinn Helgason, Logi Helgason, Guðrún Laufey Magnúsdóttir, Þorbjörn Helgi Pálsson, Anna Lára Pálsdóttir, Ragnheiður Pálsdóttir, Jóhanna Ósk Pálsdóttir og Árni Pálsson (
Þorsteinn Einarsson lögmaður)
gegn
Orkuveitu Reykjavíkur og Veitum ohf (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
Eigendur jarðarinnar K og OR og V ohf. greindi á um túlkun á samningi sem gerður var árið 1998 milli þáverandi eigenda K og forvera OR og V ohf. um einkarétt til jarðborana eftir heitu vatni og virkjun og nýtingu alls jarðhita í landi K. Höfðuðu landeigendurnir mál á hendur OR og V ohf. meðal annars til viðurkenningar á því að framangreindur einkaréttur og nýtingarréttur OR og V ohf. væri tímabundinn til 25 ára en ekki til frambúðar. Þá töldu landeigendurnir að samkvæmt samningnum væri heimilt að nýta allt að 5.256 rúmmetra af heitu vatni á ári og öll nýting umfram það væri greiðsluskyld af hálfu OR og V ohf. Í dómi Landsréttar kom fram að af samhengi nánar tiltekinna ákvæða samningsins yrði ráðið að skilja bæri þau svo að þau fjölluðu eingöngu um ákveðna aðferð við útreikning á endurgjaldi fyrir jarðhitaréttindin sem greiðast skyldi í eitt skipti fyrir öll sem fullnaðargreiðsla. Þá væri ekki unnt að draga þá ályktun af orðalagi ákvæðanna að það hafi verið ætlun samningsaðila að samningurinn skyldi vera tímabundinn til 25 ára og að greiða bæri árlega fyrir nýtingu á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra. Þá yrði önnur ályktun ekki dregin af framburði vitna um atvik í aðdraganda samningsgerðar. Rétturinn hafnaði jafnframt kröfum landeigendanna um að víkja til hliðar umþrættum samningsákvæðum og að þeim yrði breytt á nánar tiltekinn veg á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu OR og V ohf. af kröfum landeigenda K.
Jón Helgason, Kristinn Helgason, Logi Helgason, Guðrún Laufey Magnúsdóttir, Þorbjörn Helgi Pálsson, Anna Lára Pálsdóttir, Ragnheiður Pálsdóttir, Jóhanna Ósk Pálsdóttir og Árni Pálsson (
Þorsteinn Einarsson lögmaður)
gegn
Orkuveitu Reykjavíkur Veitum ohf (
Bára Jónsdóttir lögmaður)
Ekki var fallist á þá túlkun stefnenda að samningur sem gerður hafði verið um framsal á nýtingu jarðhitavatns á jörð þeirra til hitaveitu væri tímabundinn eða að stefnendum bæri frekari greiðslur fyrir nýtingu stefndu á því vatni á jörðinni umfram tiltekið magn. Ekki var heldur fallist á að breyta bæri samningi aðila í þá veru og voru stefndu því sýknaðir að dómkröfum stefnenda í málinu.
Árið 1944 seldi Suðureyrarhreppur jörðina L til P, en í afsalinu var meðal annars tilgreint að jarðhitaréttindi væru undanskilin sölu hennar í því augnamiði að vatnið yrði notað til almenningsþarfa. G ehf., sem eignaðist jörðina árið 2012, höfðaði mál á hendur O ohf., sem tók við jarðhitaréttindum hreppsins árið 1993, og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinni tilheyrði henni óskertur, en til vara að rétturinn tilheyrði jörðinni „að undanskildum þeim jarðhita sem nýttur er til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps.“ Ágreiningur aðila laut meðal annars að því hvernig skýra bæri ákvæðið í fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita þar sem lagt var bann við að landeigandi undanskildi landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra, en ekki lágu fyrir nein gögn í málinu um að Suðureyrarhreppur hefði á sínum tíma sótt um slíkt leyfi. G ehf. reisti aðalkröfu sína á því að skortur á samþykki ráðherra ætti að hafa í för með sér að sú ráðstöfun hreppsins að skilja jarðhitaréttindin frá jörðinni við sölu hennar væri ógild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt ráðið yrði af lögskýringargögnum að með ákvæðinu hefði ætlun löggjafans einkum verið sú að stemma stigu við sölu þessara réttinda, einna og sér, til annarra en ríkis og sveitarfélaga endurspeglaðist það ekki í orðalagi þess þar sem lagt væri fortakslaust bann við að skilja réttindin undan landareign nema með leyfi ráðherra. Samkvæmt því var talið að Suðureyrarhreppi hefði verið skylt að lögum að fá leyfi ráðherra fyrir því að skilja umrædd réttindi undan jörðinni við sölu hennar til P. Á hinn bóginn þótti rétt að líta til þess að sú ráðstöfun hreppsins að halda eftir jarðhitaréttindunum hefði samrýmst því markmiði ákvæðisins að tryggja almenningi not þeirra verðmæta, sem í jarðhita væru fólgin. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af því að ráðstöfuninni hefði ekki verið mótmælt fyrr en G ehf. gerði það tæpum 70 árum frá sölu jarðarinnar var því hafnað að ógilda hana af þeirri ástæðu að leyfi ráðherra hefði skort. Þá var ekki heldur fallist á með G ehf. að ógilda bæri hina umdeildu ráðstöfun eða víkja til hliðar þeim ákvæðum afsalsins, sem hefðu undanskilið réttindin við sölu jarðarinnar, á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við úrlausn um það hvaða réttindi hefðu verið undanskilin jörðinni við sölu hennar með afsalinu var litið til þess að um hefði verið að ræða einhliða gerning af hendi sveitarfélagsins. Var vafinn því skýrður kaupandanum í hag og litið svo á að hreppurinn hefði aðeins haldið eftir gagnvart honum rétti til að nýta heita vatnið í landi jarðarinnar að því marki sem það yrði notað í þágu sveitarfélagsins og íbúa þess. Hins vegar þótti ekki unnt að fallast á varakröfu G ehf., eins og hún var úr garði gerð, þar sem að eigandi jarðarinnar á árunum 1990 til 2011 hefði ekki andmælt þeirri breytingu sem varð á eignarhaldi jarðhitaréttindanna árið 1993, þegar O ohf. tók við jarðhitaréttindum hreppsins, þrátt fyrir að ljóst hefði mátt vera að með breytingunni yrði nýting jarðhitans að L ekki lengur einskorðuð við þarfir almennings innan marka Suðureyrarhrepps. Þá hefðu engar athugasemdir heldur verið gerðar í þessa veru þegar hreppurinn sameinaðist öðrum sveitarfélögum árið 1996. Samkvæmt framansögðu var O ohf. sýknað af kröfum G ehf.
LR krafðist þess að Í og L yrði gert að þola ógildingu á samningi eigenda jarðarinnar R við Í frá 18. mars 1971, þar sem mælt var fyrir um að jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar væru Í til frjálsra umráða og ráðstöfunar. Árið 1985 keypti L Kröfluvirkjun af Í og réttinn til að virkja og hagnýta til raforkuframleiðslu jarðhitaorku á þessu svæði. Talið var að líta yrði svo á að samningurinn frá 1971 hefði með stoð í 1. mgr. 13. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 falið í sér fullnaðarafsal eigenda R til Í fyrir beinum eignarrétti að jarðhitaréttindum á svæðinu, jarðhita sem þar fyndist og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, án þess að önnur réttindi yfir landinu hefðu fylgt í kaupunum. Samkvæmt samningnum bar Í að endurgjaldi fyrir þetta að leggja til nánar tilgreind mannvirki í tengslum við hitaveitu fyrir byggðahverfi í landinu og greiða kostnað af slíkum framkvæmdum. Því hefði ekki verið borið við í málinu að Í hefði vanefnt þessar skyldur sínar. Ennfremur skuldbatt Í sig til að láta endurgjaldslaust í té heitt vatn til hitaveitunnar og var ekki kveðið á um að sú skylda væri bundin til ákveðins tíma. Talið var óhjákvæmilegt að skýra samninginn svo að með honum hefði Í skuldbundið sig til að fella kvöð á réttindin, sem Í keypti, um varanlegt tilkall viðsemjanda síns til tiltekinnar hlutdeildar í þeim. Þessi skuldbinding hefði verið efnd af hálfu Í með undirritun samningsins. Ekki þótti fært að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, þar sem samningsaðilar höfðu hvor fyrir sitt leyti efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum þegar það lagaákvæði tók gildi. Þá var gátu dómkröfur LR ekki sótt stoð í óskráðar reglur um ógildingu samninga vegna brostinna eða rangra forsenda, enda gæti LR ekki talist hafa sýnt fram á að eigendur R hefðu gengið til þessa samnings á þeim forsendum að orkuvinnsla á landsvæðinu færi ekki fram úr einhverju tilteknu marki. Enn síður yrði ætlast til að Í hefði mátt vera ljós slík forsenda viðsemjanda síns. Voru Í og L því sýkn af kröfum LR.