Ágreiningur málsaðila átti rætur að rekja til málshöfðunar F ehf. gegn U, H hf. og L hf. meðal annars til ógildingar á nánar tilgreindum úrskurði úrskurðarnefndar raforkumála og viðurkenningar á skaðabótaskyldu H hf. og L hf. vegna tjóns F hf. sem leiddi af uppsögn á nánar tilgreindum samningi aðila um tengingu við dreifikerfi H hf. og L hf. Með úrskurði héraðsdóms var kröfu um ógildingu fyrrnefnds úrskurðar vísað frá þar sem Raforkueftirliti U var ekki stefnt til varnar, enda væri um að ræða sjálfstæðan lögaðila sem gæti átt réttindi og borið skyldur samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í úrskurði Landsréttar var rakið að þegar málið hefði verið höfðað hefði ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 110/2024 um Umhverfis- og orkustofnun, þar sem mælt er fyrir um skipun skrifstofustjóra Raforkueftirlitsins, ekki tekið gildi. Yrði því að líta svo á að þá hefði forstjóri U borið stjórnunarlega ábyrgð á rekstri Raforkueftirlitsins, sbr. 2. gr. laga nr. 110/2024. Hafði Raforkueftirlitið ekki aðildarhæfi á þeim tíma og var því réttum aðila stefnt til varnar. Var ákvæði úrskurðar héraðsdóms því fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar um þá kröfu. Þá var staðfest ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun á viðurkenningarkröfu F ehf.
Með dómi Hæstaréttar 6. desember 2018 í máli nr. 508/2017 var viðurkenndur réttur H ehf. til skaðabóta úr hendi Í vegna þess tjóns sem H ehf. kynni að hafa beðið vegna þess að fiskiskipi félagsins var á árabilinu 2011 til 2014 úthlutað á grundvelli fyrirmæla í reglugerð minni aflaheimildum en skylt var samkvæmt lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. H ehf. höfðaði síðan mál þetta á hendur Í til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þessa á árunum 2011 til 2018. Undir rekstri málsins var aflað matsgerða dómkvaddra matsmanna og reisti H ehf. endanlega kröfugerð sína á matsgerð þeirri sem hann óskaði eftir. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að með hinni ólögmætu tilhögun á úthlutun aflaheimilda í makríl á fyrrgreindu árabili hefðu atvinnuréttindi H ehf. verið skert. Þau nytu verndar 72. gr. stjórnarskrár en sú vernd væri takmarkaðri en vernd hefðbundinna eignarréttinda. Réði þar mestu að atvinnuréttindi væru háð óvissu um varanleika og efnislegt inntak, meðal annars vegna þess að löggjafanum væri ætlað víðtækt svigrúm til þess að grípa inn í nýtingu þeirra og ráðstöfun. Væri slík óvissa veruleg í tilviki mögulegrar nýtingar aflaheimilda í flökkustofni uppsjávarfisks eins og makríls. Hæstiréttur taldi ekki unnt að leggja afdráttarlaust til grundvallar að H ehf. hefði fullnýtt þá viðbót í aflaheimildum sem kröfur hans miðuðust við. Enn fremur yrði ekki talið að þau 10% vikmörk sem matsmenn miðuðu við vegna óvissuþátta næðu að fullu að fanga þá óvissu sem fyrir hendi væri um mögulega nýtingu H ehf. á umræddum aflaheimildum. Yrðu niðurstöður matsgerðarinnar því ekki lagðar óbreyttar til grundvallar niðurstöðu í málinu svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Á hinn bóginn var talið að H ehf. hefði sýnt nægilega fram á að hann hefði orðið fyrir nokkru fjárhagslegu tjóni af völdum þeirra bótaskyldu athafna Í að standa með ólögmætum hætti að úthlutun aflaheimilda í makríl til H ehf. á árunum 2011 til 2018. Voru því skilyrði talin til að dæma honum bætur að álitum og Í dæmt til að greiða H ehf. 250.000.000 króna í bætur.
Eydís Lára Franzdóttir, Guðni Kjartan Franzson, Sigríður Sólrún, Jónsdóttir, Ólafur Þór Jónsson, Reykjaprent ehf., Jón Gestur Ólafsson og Freygerður Anna Ólafsdóttir og Edda Rún Ólafsdóttir (
Linda Íris Emilsdóttir lögmaður)
gegn
Sveitarfélaginu Vogum (
Ívar Pálsson lögmaður) og
Landsneti hf. (
Þórður Bogason lögmaður)
Stefndu, Sveitarfélagið Vogar og Landsnet hf., voru sýknir af kröfu um ógildingu framkvæmdaleyfis vegna lagningar Suðurnesjalínu 2.
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli V á hendur E, DS og D var vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að V skorti aðildarhæfi þar sem miða yrði við að félagið starfaði sem deild í Veiðifélagi Rangæinga án samþykkta og því hafi skort lögmætan grundvöll fyrir starfsemi þess. Hæstiréttur féllst ekki á að málatilbúnaður V um aðildarhæfi, aðild eða önnur atriði málsins væri vanreifaður. Hæstiréttur taldi ljóst að V uppfyllti hvorki kröfur eldri né gildandi laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 til að teljast veiðifélag. Hins vegar væri ekki vafa undirorpið að V hefði stöðu deildar í Veiðifélagi Rangæinga. Við mat á því hvort að V nyti aðildarhæfis samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 leit Hæstiréttur til þess að V hefði sett sér sérstakar samþykktir þar sem kveðið væri á um hlutverk og verkefni, stjórn, reikningsskil og fleira. V væri skráður lögaðili í fyrirtækjaskrá Skattsins, hefði haft undir höndum umfangsmikinn rekstur, væri með sjálfstæð reikningsskil og bæri endanlega ábyrgð á eigin fjárskuldbindingum. Taldi Hæstiréttur engan vafa vera á því að V gæti borið réttindi og skyldur að lögum og nyti því aðildarhæfis. Þá féllst Hæstiréttur ekki á að leigutaki árinnar og veiðiréttareigendur ættu óskipt réttindi með sóknaraðila í skilningi 18. gr. laga nr. 91/1991, þrátt fyrir að þeir gætu átt beina eða óbeina hagsmuni af málshöfðuninni. Hið sama átti við um samaðild til varnar, en þótt fyrir lægi að E, DS og D ættu jarðir þær sem málið varðaði með öðrum lutu efniskröfur V að tilteknum athöfnum þeirra en ekki annarra og vörðuðu ekki eignarrétt að jörðunum. Gæti efnisdómur í málinu ekki bundið aðra sameigendur þeirra samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Loks var ekki fallist á að V skorti lögvarða hagsmuni af kröfu sinni eða hefði skort málshöfðunarheimild. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnislegrar meðferðar.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfum N og H gegn S og L var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust N og H þess að ógilt yrði nánar tilgreint framkvæmdaleyfi og tilgreindur úrskurður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Í hinum kærða úrskurði kom fram að N og H hefðu ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af fyrri kröfunni og varðandi seinni kröfuna hefðu þeir ekki haldið því fram að ágallar hefðu verið á málsmeðferð eða úrskurðinum þannig að ógildingu varðaði. Með úrskurði Landsréttar var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Jafnframt var vísað sjálfkrafa frá Landsrétti kröfu N og H um að rétturinn leitaði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins „um túlkun á þeim atriðum málsins sem varða skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. 3. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið“, enda væri krafan bæði óskýr og vanreifuð.
Stefnandi krafðist viðurkenningar á bótaábyrgð íslenska ríkisins vegna breytinga á lögum sem mæltu fyrir um aflahlutdeild til makrílveiða samkvæmt öðru viðmiði um veiðireynslu en stefnandi taldi réttmætt. Krafa stefnanda var talin fyrnd og stefnda sýknað.
Vísað var frá héraðsdómi máli þessu sem V höfðaði á hendur DS, E og D, enda yrði ekki talið að V uppfyllti þann áskilnað 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að geta átt réttindi og borið skyldur að landslögum, en líta yrði svo á að V skorti lögmætan grundvöll fyrir starfsemi sinni. Óhjákvæmilegt væri að miða við að V starfaði sem deild í Veiðifélagi Rangæinga en án samþykkta. Af 6. mgr. 39. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði yrði skýrlega ráðið að í lögunum væri ekki gert ráð fyrir að veiðifélög störfuðu án samþykkta, staðfestum af Fiskistofu samkvæmt fyrirmælum laganna. Í öllu falli væri ljóst að aðild V að málinu væri í engu reifuð eða rökstudd, hvorki í héraðsstefnu né í greinargerð V til Landsréttar. Var því óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús Illugason, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Illugadóttir, Kristín Þ. Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson, Hilmar Finnsson, Daði Lange Friðriksson og R3 ehf (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun og íslenska ríkinu (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem málinu var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi á þeim grunni að dómkröfur sóknaraðila fullnægðu ekki áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Héraðsdómur hafði upphaflega vísað málinu frá en Landsréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í þeim úrskurði Landsréttar í máli nr. 335/2022 var ekki fallist á frávísunarástæðu héraðsdóms að dómstólar hefðu áður tekið beina afstöðu til þess sakarefnis sem fælist í dómkröfum G o.fl., sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Var einnig tekið fram í forsendum þess úrskurðar Landsréttar án frekari rökstuðnings að málatilbúnaður aðila yrði ekki talinn í andstöðu við d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og G o.fl. hefðu lögvarða hagsmuni af kröfum sínum. Hæstiréttur taldi að Landsrétti hefði borið að útskýra með nákvæmari hætti en gert var hvers vegna hann teldi sig óbundinn af fyrri niðurstöðu. Þessi annmarki gæti þó ekki einn og sér leitt til þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi. Yrði því að meta hvort dómkröfur í málinu væru tækar til efnismeðferðar. Hæstiréttur taldi að kröfur G o.fl. uppfylltu ekki skilyrði um ákveðna og ljósa kröfugerð og ekki til þess fallnar að leiða ágreining málsaðila til lykta. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð Landsréttar.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús Illugason, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Illugadóttir, Kristín Þ. Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson, Hilmar Finnsson, Daði Lange Friðriksson og R3 ehf (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun og íslenska ríkinu (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
G o.fl. höfðuðu mál þetta gegn L og Í til viðurkenningar á því að þeir teldust með báðum stefndu „hlutfallslega rétthafar“ jarðhita sem ekki yrði aðskilinn í sameiginlegum jarðhitageymum á tilteknum jarðhitasvæðum G o.fl. og L og Í og að L skyldi gjalda þeim endurgjald fyrir nýtingu jarðhitans í „réttu hlutfalli við hlutdeild G o.fl. í þeim“. Héraðsdómur hafði upphaflega vísað málinu frá en Landsréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þótt fyrri viðurkenningarkrafa G o.fl. yrði tekin til greina fæli sú niðurstaða ekki í sér að ráðið hefði verið til lykta ágreiningi um þau réttindi sem G o.fl. teldu sig njóta, enda mætti ljóst vera að eftir sem áður yrði deilt um inntak réttindanna og hlutfallsskiptingu. Fullnægði þessi málatilbúnaður því ekki áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýra og ákveðna kröfugerð. Þá þótti framsetning seinni viðurkenningarkröfunnar ekki heldur fullnægja áskilnaði ákvæðisins, enda væri ekki gerð nánari grein fyrir því hvert væri rétt hlutfall af hlutdeild G o.fl. í sameiginlegum jarðhitageymum og ekki væri skýrt við hvaða tímabil krafan miðaði. Jafnframt var vísað til þess að fyrri úrlausn Landsréttar hefði ekki lotið að framangreindum atriðum með beinum hætti. Þá hefðu G o.fl. upplýst í málflutningi fyrir Landsrétti að ekki yrði bundinn endi á ágreining aðila með niðurstöðu þessa máls. Að framangreindu virtu og með vísan til grundvallarreglna einkamálaréttarfars um að úrskurður um form hafi ekki bindandi réttaráhrif um niðurstöðu máls varð því ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Ágreiningur málsins laut að heimild L hf. til að leggja á LV afgjald fyrir innmötun raforku. Deildu aðilar um hvort að 1. málsliður 1. mgr. 12. gr. a raforkulaga nr. 65/2003 veitti L hf. sem flutningsfyrirtæki samkvæmt lögunum heimild til að leggja gjaldið á LV með gjaldskrá sinni nr. 43 sem tók gildi 1. apríl 2022. O fjallaði um breytingarnar í bréfi til L hf. 14. desember 2021 og féllst á gjaldskrárbreytingu en setti fram þrjú skilyrði fyrir henni. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að skilyrði 12. mgr. 30. gr. raforkulaga og það að kæra LV til úrskurðarnefndar raforkamála vegna ákvörðunar O hefði ekki fengið efnislega úrlausn gæti ekki staðið í vegi fyrir því að hann mætti höfða málið. Þá var talið að L hefði beina og lögvarða hagsmuni af kröfu sinni og að í ljósi aðkomu og eftirlitshlutverks O væri stofnunin réttur aðili að málinu. Í forsendum Hæstaréttar kom fram að ljóst væri að innmötunargjald teldist ekki vera skattur sem lyti fyrirmælum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá yrði gjaldið ekki talið vera hefðbundið þjónustugjald heldur gjald sérstaks eðlis sem ætlað væri að standa undir fleiri atriðum en þjónustu L hf. Hæstiréttur tók fram að ekki yrði hjá því litið að með lögum nr. 19/2011, sem breyttu raforkulögum nr. 65/2003, hefði verið fellt brott úr 5. mgr. 12. gr. raforkulaga ákvæði þar sem vísað hefði verið til innmötunargjalds. Eftir gildistöku laga nr. 19/2011 væri því ekki lengur mælt fyrir um álagningu slíks gjalds í raforkulögum. Hvorki í 12. gr. a né öðrum ákvæðum laganna væri vikið að aflgjaldi vegna innmötunar raforku eða heimild til heimtu þess úr hendi framleiðenda raforku. Hæstiréttur taldi ummæli í lögskýringargögnum með breytingarlögum nr. 19/2011 um að ekki hafi með setningu laganna verið stefnt að mikilli breytingu á ákvæði um gjaldskrá L hf. ekki getað haft afgerandi þýðingu við úrlausn málsins meðal annars í ljósi þess að innmötunargjald hafði ekki verið í gjaldskrá frá árinu 2007. Þá var ekki fallist á að athugasemdalaus greiðsla LV á afhendingargjaldi sem lagt var á framleiðendur raforku með gjaldskrá L hf. hefði falið í sér viðurkenningu á lögmæti innheimtu aflgjalds vegna innmötunar. Loks var ekki fallist á að lagafyrirmæli um markmið með setningu tekjumarka fælu í sér lagastoð fyrir innheimtu gjaldsins. Var því fallist á það með LV að lagastoð skorti fyrir álagningu afgjalds fyrir innmötun raforku í flutningskerfi L hf. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.
LV höfðaði mál á hendur L hf. og O og krafðist viðurkenningar á því að óheimilt hafi verið að leggja á L aflgjald vegna innmötunar raforku á flutningskerfi L samkvæmt gjaldskrá L nr. 43/2022. Byggði LV á því að engin lagastoð væri fyrir gjaldtöku vegna inmötunar raforkuvinnsluaðila á flutningskerfi L. Af hálfu L og O var hins vegar byggt á því á því að ekki hefði staðið til að afnema lagaheimild til töku innmötunargjalds með lögum nr. 19/2011 um breytingu á raforkulögum, enda hefði í athugasemdum við 7. gr. í frumvarpi er varð að lögunum komið fram að frumvarpið gerði ráð fyrir litlum efnisbreytingum á gildandi ákvæðum um gjaldskrá. Þá ætti gjaldtakan sér stoð í ýmsum öðrum ákvæðum raforkulaga og reglugerð nr. 1040/2005 um framkvæmd raforkulaga. Í Landsrétti var fyrst tekið til skoðunar hvort vísa bæri málinu frá héraðsdómi að sjálfsdáðum á grundvelli þess að farið hefði verið á svig við málshöfðunarskilyrði 12. mgr. 30. gr. raforkulaga. Að virtu því hvernig atvikum máls var háttað yrði LV ekki gert að sæta því að aðal-, vara- og þrautavarakröfu hans yrði vísað frá héraðsdómi. Þá var talið að LV hefði enn lögvarða hagsmuni af því að leyst yrði úr kröfum hans um lögmæti aflgjalds vegna innmötunar, þótt gjaldskrá nr. 43/2022 væri fallin úr gildi og ný gjaldskrá komin í hennar stað enda var í nýrri gjaldskrá mælt fyrir um innmötunargjald með sama hætti og áður. Við úrlausn um lögmæti gjaldtöku vegna innmötunar var rakið að samkvæmt 1. mgr. 12. gr. a raforkulaga skyldi L setja sér gjaldskrá vegna þjónustu sinnar og gjaldskráin gilda fyrir úttekt dreifiveitna frá flutningskerfi og úttekt stórnotenda. Voru því ekki forsendur til annars en að líta svo á að gjaldtaka samkvæmt gjaldskrá skyldi einungis vera bundin við úttektir í framangreindum skilningi. Þá varð ekki séð að leiða mætti heimild til töku aflgjalds af ákvæðum 12. gr. raforkulaga um tekjumörk flutningsfyrirtækis eða öðrum ákvæðum þeirra. Loks var ekki fallist á með L og O að grundvalla mætti slíka gjaldtökuheimild á athugasemdum við 7. gr. í frumvarpi að lögum nr. 19/2011 og þá meðal annars horft til þess að innmötunargjald hafði ekki verið innheimt um nokkurt skeið þegar frumvarp til laganna var upphaflega lagt fram. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
Fallist var á þrautavarakröfu stefnanda varðandi mat á almennu fjártjóni hans vegna ólögmætrar skerðingar á úthlutun á makrílkvóta árin 2011-2018 en ágreiningur í málinu stóð um sönnun á slíku tjóni og þá umfangi þess.
Fallist var á þrautavarakröfu stefnanda varðandi mat á almennu fjártjóni hans vegna ólögmætrar skerðingar á úthlutun á makrílkvóta árin 2011-2018 en ágreiningur í málinu stóð um sönnun á slíku tjóni og þá umfangi þess.
Stefnendur, sem eru eigendur jarðanna Brúar 1 og Brúar 2 á Jökuldal, kröfðust þess aðallega að ógilt yrði ákvörðun umhverfis- og auðlindaráðherra frá 10. ágúst 2019 um að friðlýsa vatnasvið Jökulsár á Fjöllum, innan nánar skilgreindra marka, gagnvart orkuvinnslu fallvatna með uppsett rafafl 10 MW eða meira. Til vara kröfðust stefnendur viðurkenningar á bótaskyldu stefnda vegna umræddrar ákvörðunar. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að ákvörðunin væri ekki haldin annmörkum sem ættu að leiða til ógildingar hennar. Þá var ekki talið að uppfyllt væru skilyrði þess að stefnendur ættu bótarétt á hendur stefnda vegna hennar. Íslenska ríkið var því sýknað af kröfum stefnenda.
Stefndu var með dómi bannað að hindra aðgengi stefnanda að þremur sleppitjörnum sem nýttar höfðu verið um áratugaskeið til að ala laxaseiði sem sleppa skyldi í Eystri-Rangá til að stuðla að fiskgengd í ánni. Sleppitjarnirnar eru staðsettar í óskiptu sameignarlandi tveggja bújarða en stefndu, sem eru erfingjar 20% eignarhluta í sameignarlandinu, voru einu eigendur sameignarlandsins sem vildu að stefnandi hætti að nýta tjarnirnar enda tekjur fyrir eigendur aðliggjandi jarða sem veiðiréttarhafa í húfi. Stefndu var jafnframt bannað að tálma för veiðimanna um nánar tilgreindan akveg sem liggur að efstu veiðisvæðum við Eystri-Rangá og Fiská. Kröfu stefnanda um að staðfest yrði lögbann við athöfnum stefndu, er fólu í sér framangreinda háttsemi, var hafnað þar sem talið var að skilyrðum laga til að leggja á lögbann væri ekki fullnægt.
Með lögum nr. 46/2019 var fest í lög aflamarksstjórn við veiðar á makríl og því skyni gerðar breytingar á lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands og lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. FM höfðaði mál á hendur Í og krafðist viðurkenningar á að óheimilt hafi verið með lögum nr. 46/2019 að takmarka veiðiheimildir félagsmanna hans til veiða á makríl með því að úthluta aflaheimildum á grundvelli tíu bestu aflareynsluára þeirra á árunum 2008 til 2018 að báðum árum meðtöldum. Til vara krafðist FM þess að viðurkennt yrði að óheimilt hafi verið með lögum nr. 46/2019 að takmarka heimildir félagsmanna hans til ráðstöfunar á aflaheimildum skipa í B-flokki. Taldi FM að umrædd lagasetning skerti atvinnuréttindi félagsmanna og færi í bága við jafnræðisreglu 65. gr., eignaréttarákvæði 72. gr. og atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur taldi aðalkröfu FM þannig úr garði gerða að í henni fælist krafa um að dómurinn tæki afstöðu til þess hagsmunamats sem lægi að baki lögum nr. 46/2019 án þess að niðurstaðan hefði raunhæfa þýðingu fyrir réttarstöðu félagsmanna FM þannig að skorið væri úr um tilvist og efni réttinda þeirra, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Slík kröfugerð væri ekki tæk og fullnægði ekki því skilyrði að FM hefði lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfuna. Þar með væru ekki uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 25 gr. sömu laga og var aðalkröfu FM vísað frá dómi. Hæstiréttur taldi varakröfuna þannig úr garði gerða að unnt væri að leysa úr efni hennar enda liti hún að takmörkun á heimildum félagsmanna til að ráðstafa aflahlutdeild og aflamarki þeirra í makríl. Ekki var fallist á með FM að með takmörkunum á heimildum félagsmanna til ráðstöfunar á aflaheimildum hefði löggjafinn gengið svo langt að það fæli í sér mismunun milli skipa í A- og B-flokki sem bryti í bága við atvinnuréttindi þeirra. Löggjafinn hefði aukið svigrúm til takmörkunar slíkra réttinda þegar kæmi að skipulagi í sjávarútvegi og hvaða leiðir væru valdar til að ná markmiðum um skynsamlega nýtingu auðlinda og vernd umhverfis. Hæstiréttur tók fram að sérreglur um veiðar smærri skipa og mismunandi reglur um meðferð aflaheimilda hafi lengi verið þáttur í fyrirkomulagi við stjórnun fiskveiða og stefndu að því að viðhalda útgerð smærri skipa í veiðum nærri ströndum. Var talið að hlutlægar og málefnalegar ástæður lægju að baki þeim greinarmun sem gerður væri á skipum eftir veiðarfærum í þessu sambandi og ekki gengið of langt í mismunun gagnvart skipum félagsmanna áfrýjanda til að ná því markmiði, þannig að brotið væri gegn stjórnarskrárvörðum réttindum þeirra. Í var því sýknað af varakröfu FM.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús Illugason, R3 ehf, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Ólöf Illugadóttir, Kristín Þ. Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson, Hilmar Finnsson og Daði Lange Friðriksson (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun og íslenska ríkinu (
Sigurgeir Valsson lögmaður)
Stefndu, Landsvirkjun og íslenska ríkið voru sýknuð af kröfu stefnenda um að viðurkennt yrði að stefnendur væru hlutfallslegir réttarhafar jarðhita á nánar tilgreindum svæðum við Kröflu, Sandbotna og Hágöng annars vegar og við Námafjall í Bjarnarflagi. Þá voru stefndu sýknuð af kröfu stefnenda um endurgjald fyrir nýtingu jarðhitans á svæðunum.
Félagið H ehf. höfðaði mál gegn félaginu B ehf. og krafðist viðurkenningar á því að síðarnefnda félagið ætti ekki atkvæðisrétt í Veiðifélagi Búðardalsár á grundvelli eignarhalds á jörðinni Hvarfsdal. Niðurstaða málsins réðst af mati á því hvort jörðin Hvarfsdalur teldist hafa fullnægt skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976, sem er samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 forsenda þess að jörð fylgi atkvæðisréttur í veiðifélagi. Við úrlausn málsins var lagt til grundvallar að við þetta mat skyldi líta til skilyrða ábúðarlaga nr. 64/1976 sem tóku gildi á sama tíma og jarðalög nr. 65/1976. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að Hvarfsdalur hefði uppfyllt þessi skilyrði við það tímamark sem máli skipti og B ehf. nyti því sem eigandi jarðarinnar atkvæðisréttar í veiðifélaginu. Því reyndi ekki á úrlausn um álitaefni varðandi stjórnskipulegt gildi umræddrar reglu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006.
Ákæruvaldið (
Helgi Magnús Gunnarsson vararíkissaksóknari)
gegn
Vesturflugi ehf, Friðgeiri Guðjónssyni, Gabríel Alexander Fest og Sigtryggi Leví Kristóferssyni (
Ásgeir Þór Árnason lögmaður)
R ehf., nú V ehf.og F var gefið að sök brot gegn lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd og auglýsingu nr. 161/2019 um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum með því að hafa staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug með tveimur þyrlum um friðlandið og lendingu þar og G og S fyrir að hafa flogið þyrlunum og lent þeim í friðlandinu án leyfis Umhverfisstofnunar. Ákærðu viðurkenndu þá háttsemi sem í ákæru greindi en kröfðust sýknu meðal annars á grunni þess að hvergi í lögum nr. 60/2013 kæmi fram að bannað væri að lenda þyrlum í friðlandi nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að efnislegu inntaki refsiverðrar háttsemi sem ákærðu væru bornir sökum um væri nægilega lýst í settum lögum nr. 60/2013 í samræmi við áskilnað 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Þannig væri ákvæði 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 sett með viðhlítandi stoð í lögum og tæki í eðlilegu samhengi upp þráðinn þar sem fyrirmæli í settum lögum þraut. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu og ákvörðun refsingar, með þeirri breytingu að refsing sú sem ákveðin var á grundvelli 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 var lögð á V ehf.
Ágreiningur málsins laut að því hvort stefnandi ætti veiðirétt fyrir landi sínu og hvort ákvæði þágildandi lax og silungsveiðilaga nr. 76/1970 um bann við aðskilnaði veiðiréttar frá bújörðum hafi átt við þegar stefnandi eignaðist landið. Taldi dómurinn að líta yrði svo á að umfangsmikill búrekstur í formi skógræktar hefði verið stundaður á jörðinni þegar stefnandi eignaðist land sitt og að jörðin hefði því verið landareign í skilningi fyrrgreindra laga nr. 76/1970.
Með lögum nr. 46/2019 voru gerðar breytingar á lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands og lögum nr. 116/2006 um stjórn fisveiða með nánar tilgreindum hætti. Í kjölfarið höfðaði FM mál á hendur Í og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði með dómi að óheimilt hefði verið að takmarka heimildir félagsmanna til veiða á Norðaustur-Atlantshafsmakrílstofninum en til vara að viðurkennt yrði að óheimilt hefði verið að takmarka heimildir félagsmanna til ráðstöfunar á aflaheimildum í B- flokki Norðaustur-Atlantshafsmakrílstofnsins. Byggði FM á því að með því að miða við lengra viðmiðunartímabil en almennar reglur á sviði fiskveiðistjórnunar gerðu ráð fyrir væri brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, auk 75. gr. stjórnarskrár um atvinnufrelsi og 72. gr. stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttar. Takmarkanir á heimildum til ráðstöfunar á aflaheimildum hefðu brotið gegn sömu ákvæðum stjórnarskrár, enda féllu heimildir félagsmanna almennt í B-flokk. Með dómi Landsréttar var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að umþrætt viðmiðunartímabil hefði ekki falið í sér ómálefnalega takmörkun, mismunun eða óréttmætar skerðingar á réttindum félagsmanna. Þá taldi dómurinn að málefnaleg sjónarmið, sem rúmuðust enda innan valdheimilda löggjafans, hefðu ráðið því að setja framsali veiðiheimilda úr B-flokki í A-flokk skorður. Með hliðsjón af því og því víðtæka svigrúmi til mats sem íslenskir dómstólar hefðu játað löggjafanum til stefnumótunar á sviði fiskveiðistjórnunar var ekki talið að framangreint fyrirkomulag hefði brotið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi félagsmanna áfrýjanda. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í af kröfum FM því staðfest.
Stefndi var sýknaður af kröfum stefnanda er aðilar deildu um það hvort heimilt hafi verið að skilja veiðirétt í Eystri-Rangá frá jörðinni Hjarðartúni á árinu 1996, sbr. afsal dagsett 2. mars 1999.
Hafnað var kröfu A um ógildingu þeirrar ákvörðunar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins að heimila stefnda R að framkvæma eignarnám vegna lagningar stofnpípu hitaveitu, ásamt nauðsynlegum samskiptalögnum og rafmagnsstreng milli dælustöðva. Talið var að samningaviðræður hefðu verið fullreyndar þegar afráðið var að ráðast í eignarnám, meðalhófs hefði verið gætt og eignarnámið nægilega skýrlega afmarkað. Lagafyrirmæli voru talin nægilega skýr og skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar uppfyllt.
Veiðifélag sýknað af kröfu um að viðurkennt verði að félaginu hafi verið óheimilt að leigja húsið út til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils skv. lögum um lax- og silungsveiði nr. 61/2006.
Ákærðu sýknaðir af broti gegn lögum um umgengni við nytjastofna sjávar
Í málinu krafðist H ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir með því að hafa ekki notið tekna af áframhaldandi veiðum þegar veiðidögum á grásleppuvertíðinni 2017 var fjölgað um 10 daga með reglugerð nr. 374/2017. Reglugerðin tók gildi eftir að H ehf. hafði hætt grásleppuveiðum þar sem leyfilegt veiðitímabil hans var liðið og sótt um leyfi til strandveiða. Hæstiréttur taldi nægilega komið fram að nokkurt óhagræði hefði verið af því fyrir H ehf. og aðra þá sem voru í sömu stöðu að hefja aftur grásleppuveiðar eftir að þeim hefði verið hætt. Til þess væri að líta að stjórnvöld hefðu gripið til ýmissa úrræða til að koma til móts við þá sem fengið hefðu leyfi til grásleppuveiða og draga eftir mætti úr röskun á innbyrðis jafnræði þeirra á milli. Hefði meðal annars verið bætt við reglugerðina ákvæði til bráðabirgða þar sem bátum, sem hætt hefðu veiðum og tekið upp net sín áður en veiðidögum var fjölgað, var heimilað að hefja veiðar að nýju þrátt fyrir 3. gr. reglugerðar nr. 164/2017 um samfelldar veiðar, auk þess sem Fiskistofa hefði tilkynnt að fresta mætti upphafsdegi strandveiða. Var vísað til þess að þótt vafi kynni að hafa leikið á heimild Fiskistofu til að leyfa grásleppuveiðar í slíkum tilvikum hefði H ehf. getað sér að vítalausu haldið til veiða enda hefði hann ekki getað fengið úr því álitaefni skorið fyrirfram. Komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að fjölgun veiðidaga með fyrrnefndri reglugerð hefði ekki farið í bága við lög. Skorti því á að fullnægt væri skilyrði sakarreglunnar um ólögmæta háttsemi Í svo bótaábyrgð yrði felld á Í. Þegar af þeirri ástæðu var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.
Í málinu krafðist Á þess að felldar yrðu úr gildi með dómi þrjár stjórnvaldsákvarðanir Fiskistofu þess efnis að ákvörðun aðalfundar Veiðfélags Á frá 26. apríl 2018 hefði verið ólögmæt en með ákvörðun félagsins var samþykkt breytt veiðitilhögun, ráðstöfun veiða og veiðitími fyrir árið 2019 á þann hátt að netaveiði á veiðisvæðinu var bönnuð. Til vara krafðist Á þess að viðurkennt yrði með dómi að veiðifélaginu hefði verið heimilt að ráðstafa veiði á félagssvæðinu fyrir árið 2019 með þeirri samþykkt veiðifélagsins sem felld var úr gildi með stjórnvaldsákvörðunum Fiskistofu. Í úrskurði Landsréttar kom fram að ný ákvörðun hefði verið tekin í veiðifélaginu 28. mars 2019 sem hefði meðal annars lotið að veiðitímabilinu 2019 og sú ákvörðun komið í stað þeirrar ákvörðunar sem aðalkrafa Á tók til. Þá lægi fyrir að veiðitímabilinu sem umræddar ákvarðanir lutu að væri nú lokið. Var því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að hagsmunir Á af því að fá leyst úr aðalkröfu sinni væru ekki lengur fyrir hendi. Þá kom fram að í varakröfu Á fælist í reynd krafa um að dómstólar tækju afstöðu til fyrirhugaðrar ráðstöfunar á veiði á félagssvæðinu fyrir liðið veiðitímabil sem óumdeilt væri að hefði verið felld úr gildi með ákvörðun aðalfundar 28. mars 2019. Með vísan til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 var því einnig fallist á niðurstöðu héraðsdóms um frávísun á varakröfu Á.
Með ákvörðun F voru felldar úr gildi tilteknar ákvarðanir FVR um ráðstöfun á veiði í Reykjadalsá í Borgarbyggð. Þá var með ákvörðuninni jafnframt felldur úr gildi samningur um leigu S á veiðirétti í Reykjadalsá af FVR, sem meirihluti stjórnar FVR hafði undirritað fyrir þess hönd. Í kjölfarið höfðaði S mál og krafist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun F um að fella úr gildi fyrrnefndan samning, en með úrskurði héraðsdóms var málinu vísað frá dómi. Umþrætt ákvörðun F hafði verið tekin í kjölfar kæru sem barst frá einum eiganda veiðiréttar í Reykjadalsá, en honum hafði ekki verið stefnt í málinu. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þegar mál væri höfðað til ógildingar úrlausnar stjórnvalds yrði að gæta þeirrar meginreglu að aðild að því yrðu þeir allir að eiga sem voru aðilar að stjórnsýslumálinu, enda teldust þeir jafnan hafa átt einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn þess. Þar sem ákvörðun F var tekin í kjölfar kæru frá aðila sem hafði ekki verið stefnt í málinu var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins frá héraðsdómi staðfestur.
Stefnandi krafðist þess að tiltekin stjórnsýsluákvörðun Fiskistofu yrði felld úr gildi að hluta til, það er að því varðaði ógildingu á leigusamningi um veiði á stöng. Kæranda stjórnsýslumálsins var ekki stefnt og var það talið valda frávísun málsins Þá var einnig talið að með því að krefjast þess að hluti ákvörðuna yrði felldur úr gildi stæði eftir sá hluti sem ógilti ráðstöfun á veiði. Var fallist á það með stefndu að dómkrafa stefnandi fæli í sér að leitað væri álits um lögfræðilegt efni sem veitti ekki úrlausn um réttindi stefnanda sem hann ætlaði að tryggja með málsókninni. Var málinu vísað frá dómi og stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað.
Bryndís Jónsdóttir, Finnur Sigfús Illugason, Garðar Finnsson, Gísli Sverrisson, Guðrún María Valgeirsdóttir, Hilmar Finnsson, Kristín Þ. Sverrisdóttir, R3 ehf, Sigurður Baldursson, Sigurður Jónas Þorbergsson og Sólveig Ólöf Illugadóttir (
Guðmundur Pétursson lögmaður)
gegn
Landsvirkjun (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
B o.fl. höfðuðu mál gegn L og kröfðust viðurkenningar á beinum eignarrétti þeirra, að tiltölu (90,635%), á 20 sekúndulítrum skiljuvatns sem kemur frá háhitaborholum í landi Reykjahlíðar og rekja megi til samnings landeigenda við íslenska ríkið frá árinu 1971. Að því frágengnu kröfðust þau viðurkenningar á skaðabótaskyldu L vegna heimildalausrar hagnýtingar L á skiljuvatninu. Í niðurstöðu Landsréttar kom fram að með dómi Hæstaréttar nr. 560/2009 hefði verið tekin bein afstaða til þess sakarefnis sem fælist í meginkröfu B o.fl. og bæri því að vísa þeirri kröfu og síðari kröfu sömu aðila, sem af henni leiðir, frá dómi með vísan til 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Með hliðsjón af því var hinn kærði frávísunarúrskurður staðfestur.
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli N á hendur M og L ehf. var vísað frá héraðsdómi og N gert að greiða M og L ehf. málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Með dómi héraðsdóms voru M og L ehf. sýknaðir af kröfu N en málskostnaður felldur niður. Í dómi Hæstaréttar kom fram að M hefði í Landsrétti aðeins krafist málskostnaðar þar fyrir dómi. Var því talið að með því að gera N að greiða M málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti hefði Landsréttur farið út fyrir kröfu M um málskostnað auk þess sem ekki hefði getað komið til álita að dæma M málskostnað í héraði þar sem málinu var ekki gagnáfrýjað af hans hálfu. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.
H naut leyfa til grásleppuveiða fyrir tvö fiskiskip sín árið 2017. Voru leyfin gefin út á grundvelli 2. gr. reglugerðar nr. 164/2017 um hrognkelsaveiðar það ár til „20 samfelldra daga í upphafi, þar til ákvörðun um heildarfjölda daga“ yrði tekin. Með reglugerð nr. 290/2017 frá 4. apríl 2017 var veiðidögum til grásleppuveiða fjölgað úr 20 í 36 og úr 36 í 46 með reglugerð nr. 374/2017 frá 3. maí 2017. Er síðastnefnd reglugerð tók gildi hafði H hætt grásleppuveiðum og sótt um leyfi til strandveiða. Í kjölfarið höfðaði H mál á hendur Í og krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í vegna tjóns sem H hefði orðið fyrir vegna setningar reglugerðar nr. 374/2017. Krafa H byggðist á því að vegna þess hversu seint reglugerðin var gefin út hafi honum í reynd verið ómögulegt að hefja veiðar á ný, meðal annars vegna þess að leyfi hans til strandveiða hefði verið gefið út með þeim afleiðingum að honum hafi verið óheimilt samkvæmt lögum að hefja grásleppuveiðar á ný, sbr. 4. mgr. 6. gr. a laga nr. 116/2006. Hefði honum verið mismunað með ólögmætum hætti þar sem ýmsir aðrir sem ekki höfðu lokið veiðum þegar reglugerðin var gefin út hefðu getað haldið veiðunum áfram. Héraðsdómur sýknaði Í af kröfum H. Fyrir Landsrétti krafðist H þess aðallega að dómur héraðsdóms yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað þar sem þörf hefði verið á sérfróðum meðdómsmanni. Landsréttur féllst ekki á þá kröfu þar sem um þau atriði sem H vísaði til reyndi fyrst og fremst á sönnunarreglur og aðra þekkingu sem dómari byggi yfir. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að legið hefði fyrir við útgáfu leyfanna að heildarfjöldi veiðidaga kynni að breytast á tilgreindu veiðitímabili og af ákvæðinu yrði ekki ráðið að slík breyting gæti eingöngu átt sér stað í eitt skipti. Þá hafi með reglugerð 374/2017 verið bætt við reglugerð nr. 164/2017 bráðabirgðaákvæði þar sem fram kom að þeim bátum sem hefðu hætt veiðum eða tekið upp net sín fyrir gildistöku reglugerðarinnar væri heimilt að hefja veiðar að nýju þrátt fyrir ákvæði 3. gr. um samfelldar veiðar. H hefði því verið heimilt að hefja grásleppuveiðar á ný. Loks var ekki fallist á að ákvæði 4. mgr. 6. gr. a laga nr. 116/2006 hefði staðið í vegi fyrir því að H gæti óskað eftir fresti á gildistöku strandveiðileyfisins á meðan hann stundaði grásleppuveiðar í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 374/2017. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í því staðfest.
Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Finnur Sigfús, Illugason, R3 ehf., Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Sólveig Ólöf, Illugadóttir, Kristín Þ Sverrisdóttir, Gísli Sverrisson, Garðar Finnsson og Hilmar og Finnsson gegn
Landsvirkjun (
Jóhannes Karl Sveinsson lögmaður)
Stefnendur kröfðust þess að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra, að tiltölu, á 20 sekúndulítrum skiljuvatns frá jarðhitasvæði í landi sem þau, ásamt fleiri aðilum, eiga í óskiptri sameign. Jafnframt kröfðust þau viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna hagnýtingar stefnda á vatninu án þeirra leyfis. Málinu var vísað frá dómi þar sem talið var að ágreiningur um eignarrétt yfir jarðhitaréttindum, þar með talið umdeildu vatni, í landi stefnenda hafi verið útkljáð með endanlegum og bindandi hætti með dómi Hæstaréttar 29. apríl 2010, sem stefnendur voru aðilar að. Jafnframt var talið að nauðsyn samaðildar allra eigenda jarðarinnar kæmi í veg fyrir að efnisdómur yrði felldur á málið.
Í málinu krafðist Á þess að felldar yrðu úr gildi með dómi þrjár stjórnvaldsákvarðanir Fiskistofu þess efnis að ákvörðun aðalfundar Veiðifélags Á hefði verið ólögmæt. Í málinu stefndi Á veiðifélaginu og þeim félagsmönnum sem höfðu kært ákvörðun aðalfundarins til Fiskistofu. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómur kröfum Á frá dómi á þeim grundvelli að honum hafi verið nauðsynlegt samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að stefna öllum félagsmönnum í veiðifélaginu til þess að fá ákvörðunum Fiskistofu hnekkt þar sem þeir væru veiðiréttarhafar samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þótt veiðiréttur einstakra félagsmanna í veiðifélagi teldist til eignarréttinda væri það engu að síður á valdsviði félagsfundar í veiðifélagi að setja bindandi reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum veiðivötnum og skilgreina þannig nánar samkvæmt markmiðum laganna hver réttindi veiðiréttarhafa eru á hverjum tíma. Krafa Á fyrir héraðsdómi hefði lotið að því að hnekkja ákvörðunum Fiskistofu sem taldi ákvarðanir aðalfundar í veiðifélaginu sem bönnuðu veiðar í net andstæða samþykktum félagsins. Með vísan til hlutverks veiðifélaga og réttarstöðu veiðiréttarhafa samkvæmt lögum nr. 61/2006, og með tilliti til þess að krafa Á laut að því hvort ákvörðun aðalfundarins hafi verið tekin með lögmætum hætti væri engin nauðsyn á því að Á beindi málsókn sinni að öllum félagsmönnum vegna reglna um samaðild. Þá kom fram að vegna hagsmuna sinna sem landeigandi og veiðiréttarhafi ætti Á sjálfstæðan rétt á því að leita dóms um að fá ákvörðun Fiskistofu hnekkt án aðildar meðeiganda hans að því landi sem naut veiðiréttarins og var ekki talið að ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 stæði því í vegi að Á gæti sótt málið einn. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur Á til efnismeðferðar.
D ehf. sótti um úthlutun byggðakvóta fyrir bát sinn fiskveiðiárið 2011/2012 fyrir Kópasker en D ehf. var með skráð heimilisfang á Húsavík. Skömmu áður hafði sveitarfélagið Norðurþing óskað eftir breytingu á því skilyrði almennra úthlutunarreglna byggðakvóta til fiskiskipa fyrir umrætt fiskveiðiár, að fiskiskip sem sótt væri um byggðakvóta fyrir væri í eigu eða leigu einstaklinga eða lögaðila með heimilisfang í viðkomandi byggðarlagi 1. desember 2011. Laut beiðni sveitarfélagsins að því að fullnægjandi væri að eigandi viðkomandi skips hefði heimilisfang innan sveitarfélagsins. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið hafði samþykkt slíka breytingu fyrir fiskveiðiárið á undan og hafði D ehf. þá fengið úthlutað hluta af byggðakvóta Kópaskers þrátt fyrir að vera ekki með heimilisfang þar. Ráðuneytið hafnaði aftur á móti beiðni sveitarfélagsins þar sem ekki var talin hætta á að ekki næðist að úthluta byggðakvóta Kópaskers, eins og verið hefði fyrir fiskveiðiárið 2010/2011. Þar af leiðandi var umsókn D ehf. hafnað á þeim grundvelli að hann uppfyllti ekki fyrrgreint skilyrði um heimilisfang í viðkomandi byggðarlagi. Í málinu krafðist D ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í á tjóni D ehf. vegna höfnunar á úthlutun byggðakvóta Kópaskers fiskveiðiárið 2011/2012 fyrir bát D ehf. Byggði D ehf. kröfu sína meðal annars á því að höfnun ráðuneytisins á beiðni Norðurþings um breytingu á reglum um heimilisfesti útgerða hafi verið ólögmæt stjórnvaldsákvörðun. Niðurstaða Landsréttar var að umrædd ákvörðun hafi átt sér fullnægjandi lagastoð, mat ráðuneytisins hafi verið málefnalegt og gætt hafi verið að ákvæðum stjórnsýslulaga. Þá hefði D ehf. ekki getað haft réttmætar væntingar til þess að fá úthlutað byggðakvóta þar sem ráðuneytið hafði þegar hafnað beiðni Norðurþings um breytingu á skilyrði um heimilisfesti. Þá var D ehf. ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um lögmæti úthlutunar byggðakvóta til annarra útgerða sem uppfylltu almenn skilyrði til slíkrar úthlutunar. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í af kröfum D ehf. því staðfest.
B ehf., F ehf. og S ehf. kröfðust endurgreiðslu á sérstöku veiðigjaldi, sem þeim var gert að greiða, á grundvelli þágildandi laga nr. 74/2012 um veiðigjöld vegna veiða skipa þeirra á úthafsrækju fiskveiðiárið 2012-2013. Áfrýjendur töldu að álagning veiðigjaldsins fyrir umrætt fiskveiðiár hefði verið ólögmæt þar sem hún hefði ekki verið í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar um skattheimtu, sbr. 72. og 77. gr. og jafnræðisreglu 65. gr. hennar. Í dómi Landsréttar kom fram að hið sérstaka veiðigjald væri skattur í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og væri markmiðum álagningar þess lýst í 2. gr. laga nr. 74/2012. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 213/2016, þar sem fram kæmi að löggjafinn hefði með ákvörðun sinni um hið sérstaka veiðigjald tekið rökstudda afstöðu til fjárhæðar gjaldsins og hún verið reist á málefnalegum grunni, væri talið að löggjafanum hefði verið heimilt að leggja til grundvallar þær forsendur sem lágu að baki ákvörðun hins sérstaka veiðigjalds. Gæti afkoma eða arðsemi af rækjuveiðum áfrýjenda á umræddu fiskveiðiári engu breytt um lögmæti álagningar veiðigjaldsins. Þá var með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms hvorki talið að útreikningur hins sérstaka veiðigjalds hefði falið í sér ólögmætt framsal skattlagningarvalds né að álagning veiðigjaldsins hefði brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Var því íslenska ríkið sýknað af öllum kröfum áfrýjenda.
Þjóðlendumál
Þjóðlendumál
Með ákvörðun Fiskistofu 6. september 2016, sem staðfest var með úrskurði Fiskistofu 5. október sama ár og með úrskurði nefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla 6. janúar 2017, var S ehf. gert að greiða sérstakt gjald samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992, vegna ólögmæts rækjuafla af Eldeyjarsvæðinu, sem landað var úr þremur veiðiferðum í september 2015. Landsréttur taldi að álagning gjaldsins fæli í sér íþyngjandi ákvörðun stjórnvalds sem byggja yrði á skýrum lagafyrirmælum. Forsenda fyrir álagningu gjaldsins væri sú að um ólögmætan sjávarafla væri að ræða, í þessu tilviki að hann væri fenginn án þess að sérstakt veiðileyfi samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1979 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands væri fyrir hendi. Því bæri að skýra bráðabirgðaákvæði II í reglugerð nr. 503/2015, um breytingu á stofnreglugerð nr. 258/2012 um rækjuveiðar innfjarða, þröngri skýringu en þar var kveðið á um að rækjuveiðar á Eldeyjarsvæðinu væru heimilar frá gildistöku reglugerðarinnar 5. júní 2015 til 31. desember sama ár. Yrði ekki önnur merking lögð í ákvæðið en ráða hefði mátt af orðalagi þess, þ.e. að ekki hefði þurft sérstakt leyfi Fiskistofu til veiðanna á umræddu tímabili. Fyrir lægi að skip S ehf. hefði verið með skráð aflamark í Eldeyjarrækju og að afli þess í veiðiferðunum þremur í september 2015 hefði verið innan aflamarksins. Þá lægi fyrir að skipið hefði verið við veiðar innan leyfðs veiðitímabils. Var því talið að lagaskilyrði hefðu ekki staðið til álagningar gjaldsins í umrætt sinn og var fyrrnefndur úrskurður nefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992 því felldur úr gildi.
Í málinu krafðist ÍV hf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir með því að fiskiskip hans hefðu á grundvelli reglugerða verið úthlutað minni aflaheimildum í makríl árin 2011 til 2014 en skylt hefði verið samkvæmt lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Reisti ÍV hf. kröfu sína á því að skylda til svokallaðrar hlutdeildarsetningar makrílstofnsins hefði verið orðin virk þegar umræddar úthlutanir fóru fram, aðallega samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 en til vara samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006, og hefði borið að úthluta aflaheimildunum á þeim grunni. Varnir Í lutu að því að úthlutun aflaheimilda til ÍV hf. umrædd ár hefði að öllu leyti verið í samræmi við lög nr. 151/1996, 116/2006 og lög nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og reglugerðir settar samkvæmt þeim um veiðar á makríl. Í því sambandi vísaði Í meðal annars til 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996, sem veitti ráðherra sérstaka heimild til að setja reglur um stjórn veiða, þegar Ísland hefði nýtt rétt til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórnun, sem gerðar hefðu verið á grundvelli samnings sem Ísland væri aðili að. Í dómi Hæstaréttar kom fram að niðurlagsákvæði 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996 væri fortakslaust um það að þegar ráðherra setti sérstakar reglur um stjórn veiða íslenskra skipa á grundvelli þess ákvæðis giltu ákvæði 5. og 6. gr. laganna eftir því sem við gæti átt. Var því lagt til grundvallar að með reglugerðum þeim, sem ráðherra hefði sett um makrílveiðar íslenskra skipa innan og utan íslenskrar lögsögu á árunum 2008 til 2014, hefði í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 verið tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr makrílstofninum. Þá var talið að veiðireynsla í makríl hefði verið orðin samfelld árið 2011 þar sem ársafli íslenskra skipa úr makrílstofninum hefði að minnsta kosti þrisvar á undangengnum sex almanaksárum fyrir árið 2011 svarað til að minnsta kosti þriðjungs þess heildarafla sem til ráðstöfunar var af hálfu íslenskra stjórnvalda það ár. Af því leiddi að við úthlutun aflaheimilda í makríl árið 2011 hefði verið skylt að ákvarða aflahlutdeild fiskiskipa ÍV hf. í samræmi við 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, en það hefði ekki verið gert og ÍV hf. úthlutað minni aflahlutdeildum en hann ætti rétt til. Var viðurkenningarkrafa ÍV hf. því tekin til greina.
Í málinu krafðist H ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir með því að fiskiskip hans hefði á grundvelli reglugerða verið úthlutað minni aflaheimildum í makríl árin 2011 til 2014 en skylt hefði verið samkvæmt lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Reisti H ehf. kröfu sína á því að skylda til svokallaðrar hlutdeildarsetningar makrílstofnsins hefði verið orðin virk þegar umræddar úthlutanir fóru fram, aðallega samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 en til vara samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006, og hefði borið að úthluta aflaheimildunum á þeim grunni. Varnir Í lutu að því að úthlutun aflaheimilda til H ehf. umrædd ár hefði að öllu leyti verið í samræmi við lög nr. 151/1996, 116/2006 og lög nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands og reglugerðir settar samkvæmt þeim um veiðar á makríl. Í því sambandi vísaði Í meðal annars til 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996, sem veitti ráðherra sérstaka heimild til að setja reglur um stjórn veiða, þegar Ísland hefði nýtt rétt til að mótmæla samþykktum um fiskveiðistjórnun, sem gerðar hefðu verið á grundvelli samnings sem Ísland væri aðili að. Í dómi Hæstaréttar kom fram að niðurlagsákvæði 5. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996 væri fortakslaust um það að þegar ráðherra setti sérstakar reglur um stjórn veiða íslenskra skipa á grundvelli þess ákvæðis giltu ákvæði 5. og 6. gr. laganna eftir því sem við gæti átt. Var því lagt til grundvallar að með reglugerðum þeim, sem ráðherra hefði sett um makrílveiðar íslenskra skipa innan og utan íslenskrar lögsögu á árunum 2008 til 2014, hefði í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 verið tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr makrílstofninum. Þá var talið að veiðireynsla í makríl hefði verið orðin samfelld árið 2011 þar sem ársafli íslenskra skipa úr makrílstofninum hefði að minnsta kosti þrisvar á undangengnum sex almanaksárum fyrir árið 2011 svarað til að minnsta kosti þriðjungs þess heildarafla sem til ráðstöfunar var af hálfu íslenskra stjórnvalda það ár. Af því leiddi að við úthlutun aflaheimilda í makríl árið 2011 hefði verið skylt að ákvarða aflahlutdeild fiskiskipa H ehf. í samræmi við 2. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996, en það hefði ekki verið gert og H ehf. úthlutað minni aflahlutdeildum en hann ætti rétt til. Var viðurkenningarkrafa H ehf. því tekin til greina.
Máli var vísað frá dómi vegna skorts á lögvörðum hagsmunum.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L og H gegn V og S var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust L og H ógildingar á ákvörðun S frá 1. desember 2016 um framkvæmdaleyfi fyrir vegaframkvæmd til V og úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála frá 20. nóvember 2017, þar sem kröfu L og H um að ákvörðunin yrði felld úr gildi var hafnað. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að aðild að dómsmáli sem höfðað væri um ákvörðun stjórnvalds á grundvelli laga nr. 130/2011, um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, færi eftir almennum reglum, meðal annars þeirri meginreglu einkamálaréttarfars að lögvarðir hagsmunir væru skilyrði aðildar að einkamáli. L og H hefðu ekki sýnt fram á slíka hagsmuni og ekki nægði að þeir vísuðu til þess að hafa átt aðild að stjórnsýslumálinu á grundvelli sérstakrar lagaheimildar. Þá yrði aðild þeirra að dómsmálinu hvorki reist á 2. né 70. gr. stjórnarskrárinnar á meðan þeir hefðu ekki lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins. Loks hefðu L og H ekki sýnt fram á neina þá ágalla á málsmeðferð eða úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála að ómerkingu varðaði. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Stefnanda dæmdar skaðabætur vegna tjóns af völdum mengunar.
Stefnendur kröfðust ógildingar framkvæmdaleyfi fyrir vegagerð á Hringveginum við Hornafjarðarfljót. Stefndu kröfðust frávísunar á grundvelli þess að stefnendur hefðu ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins.
J ehf. höfðaði mál á hendur H ehf. og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann ætti sem eigandi jarðarinnar Skógarness veiðirétt í Þverá í Borgarfirði. H ehf. eignaðist jörðina Efra-Nes með afsali á árinu 1998 en ágreiningslaust var að jörðinni fylgdu við söluna veiðiréttindi í Þverá. Árið 2003 var jörðinni skipt í Efra-Nes annars vegar og Efra-Nesland hins vegar sem síðar hlaut heitið Skógarnes. Í skjölum er vörðuðu skiptinguna var ekki getið hvort Skógarnesi fylgdi veiðiréttur í Þverá og í afsölum fyrir jörðinni eftir það var ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgdu henni. Af hálfu H ehf. var því lýst yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að þegar Efra-Nesi var skipt hefði þar ekki verið stundaður búskapur og var það í samræmi við önnur gögn málsins. Var því ekki talið að jörðin hefði verið landareign í skilningi þágildandi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungaveiði. Á þeim tíma hefði því ekkert staðið að lögum í vegi fyrir að unnt væri að skipta Efra-Nesi ásamt tilheyrandi veiðirétti. Þar sem réttur til veiða í Þverá var ekki sérstaklega undanskilinn, hvorki þegar Efra-Nesi var skipt né í afsölum um Skógarnes eftir það, yrði að leggja til grundvallar að sá réttur hefði fylgt jörðinni allt frá upphafi. Var krafa J ehf. því tekin til greina.
Í málinu fór stefnandi fram á að felld yrði úr gildi ákvörðun Fiskistofu sem staðfest var af þar til bærri úrskurðarnefnd um sérstakt gjald sem lagt var á útgerðarfyrirtækið vegna veiða á innfjarðarrækju án tilskilins sérveiðileyfis. Var því m.a. haldið fram af hálfu stefnanda að ekki hafi þurft sérveiðileyfi til veiðanna en þó var einkum á því byggt að sá afli sem þannig fékkst við veiðarnar teldist ekki ólögmætur sjávarafli í skilningi þágildandi 1. gr. laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla nr. 3771992. Var ekki fallist á framangreindar lögskýringar stefnanda eða aðrar framkomnar málsástæður af hans hálfu sem leiða ættu til þess að gjaldið yrði fellt úr gildi og var stefndi íslenska ríkið vegna Fiskistofu því sýknað af kröfu stefnanda í málinu. Fiskveiðar - sérveiðileyfi - ólögmætur sjávarafli.
Ú, sem átti aflahlutdeild í skötusel, krafðist þess að viðurkennt yrði að Í bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætrar úthlutunar á aflamarki í þeirri fisktegund fiskveiðiárin 2009/2010, 2010/2011 og 2011/2012. Með nánar tilteknum breytingarlögum var bætt við lög nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða bráðabirgðaákvæðum sem heimiluðu ráðherra úthlutun á aflaheimildum í skötusel umfram heildarafla sem úthlutað hafði verið samkvæmt 3. gr. laganna. Taldi Ú að lagasetningin og framkvæmd á grundvelli hennar hefði brotið gegn rétti sínum, sem varinn væri af 1. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar, til að fá úthlutað án endurgjalds aflamarki af viðbótarveiðiheimildunum í samræmi við aflahlutdeild sína í skötusel. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með framangreindri viðbótarúthlutun á aflamarki hefði ekki falist breyting á hlutdeild Ú í afla sem úthlutað var eftir 3. gr. laga nr. 116/2006. Hefði Ú því ekki sætt takmörkunum með þeim breytingarlögum sem um ræddi þannig að farið hefði gegn 72. eða 75. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í þegar af þeirri ástæðu sýknað af kröfu Ú.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L á hendur L hf. um ógildingu á tilteknu framkvæmdaleyfi var vísað frá dómi, en L hafði áður átt aðild að máli um gildi leyfisins fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Í dómi héraðsdóms kom fram að í lögum nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála væri að finna ákvæði þar sem vikið væri frá þeirri almennu reglu stjórnsýsluréttar að sá einn gæti orðið aðili að máli fyrir stjórnvöldum sem ætti einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta. Í lögunum væru hins vegar engin sérákvæði um aðild að dómsmáli sem höfðað væri um ákvörðun stjórnvalds á grundvelli laganna. Færi því um aðild að slíku dómsmáli eftir almennum reglum, þ.á m. þeirri grunnreglu að dómstólar leysi ekki úr sakarefni nema sýnt sé að það skipti að lögum máli fyrir stöðu stefnanda að fá dóm um það. Vísaði héraðsdómur til þess að við fullgildingu hins svonefnda Árósasamnings hér á landi hefði þurft að ráðast í allmargar lagabreytingar, m.a. með setningu laga nr. 130/2011. Með vísan til lögskýringargagna taldi héraðsdómur ljóst að vilji löggjafans hefði ekki staðið til þess að umræddar lagabreytingar hafi átt að leiða til breytinga á almennum réttarfarsreglum um aðild. Þannig veitti hin sérstaka heimild laga nr. 130/2011 félagasamtökum sem uppfylltu ákveðin skilyrði, heimild til þess að koma að kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála án þess að sýna fram á lögvarða hagsmuni. Hún veitti hins vegar ekki þeim sem ekki hefðu lögvarinna hagsmuna að gæta, rétt til höfðunar dómsmáls vegna annars en þess hvort réttra formreglna hefði verið fylgt við úrskurð nefndarinnar. Samkvæmt því og með vísan til þess að L hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni sína af málinu var því vísað frá dómi. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms með þeirri áréttingu að við setningu laga nr. 130/2011 hefði löggjafinn tekið afstöðu til áskilnaðar Árósasamningsins um að sá hluti almennings sem málið varði hafi aðgang að kæruleiðum fyrir rétti eða hjá annarri og óhlutdrægri stofnun sem komið hefði verið á fót með lögum.
Ágreiningur aðila laut að því hvort V hf. ætti rétt á endurgreiðslu sérstaks veiðigjalds, sem lagt hafði verið á vegna aflaheimilda og landaðs afla skipa hans fiskveiðiárið 2012/2013 og Í hafði innheimt hjá honum á grundvelli laga nr. 74/2012 um veiðigjöld. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af því hve skatthugtakið hefði verið skýrt rúmt í 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar yrði að líta svo á að umrætt veiðigjald væri skattur í merkingu þeirra stjórnarskrárákvæða. Breytti í því efni engu þótt gjaldinu væri öðrum þræði ætlað að fela í sér endurgjald fyrir nýtingu á þeirri þjóðareign, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum væru, svo sem mælt væri fyrir um í 1. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Sökum þess að um væri ræða endurgjald fyrir afnot þessara takmörkuðu náttúruauðlinda úr hendi þeirra, sem fengið hefðu aðgang að þeim gæðum fyrir atbeina ríkisvaldsins, veitti það löggjafanum rýmri heimild en ella til að skattleggja arð af slíkri nýtingu. Að virtum lögskýringagögnum var fallist á með Í að löggjafinn hefði með ákvörðun sinni um hið sérstaka veiðigjald tekið rökstudda afstöðu til fjárhæðar gjaldsins og hún því verið reist á málefnalegum grunni, auk þess sem gjaldinu hefði verið í hóf stillt. Þá var talið að það hefði stuðst við málefnaleg rök af hálfu löggjafans að ákveða að lækka tímabundið og jafnvel fella niður hið sérstaka veiðigjald hjá gjaldendum vegna fjármagnskostnaðar af lánum sem þeir höfðu tekið fyrir gildistöku laganna til kaupa á aflaheimildum af öðrum. Af þeim sökum hefði ekki falist í bráðabirgðaákvæðum laganna slík mismunun gagnvart V hf., sem ekki hafði skuldsett sig með þessum hætti, að með þeim væri brotið gegn jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í sýknað af endurgreiðslukröfu V hf.