Dómstólaleit

M, eigandi jarðarinnar Jörfa í Dalabyggð, höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felldur yrði úr gildi, að hluta, úrskurður óbyggðanefndar um að nánar tiltekið landssvæði í Haukadalshrepp, svokallaður Jörfamúli, teldist þjóðlenda. Byggði M meðal annars kröfu sína á því að allt land í innanverðum Dölum, þar með talið hið umþrætta land, hafi frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti. Jafnframt vísaði M til bréfa hreppstjóra Haukadalahrepps og sýslumannsins í Dalasýslu frá árinu 1920 um að ekki væru neinir almenningar í sýslunni eða afréttarlönd sem ekki tilheyrðu lögbýlum. Þá taldi M að í úrskurði óbyggðanefndar hefði verið horft framhjá því að sambærileg lönd, sem standa umhverfis ágreiningssvæðið, eru viðurkennd eignarlönd. Í dómi Landsréttar kom fram að við mat á því hversu víðtækar ályktanir mætti draga af takmörkuðum lýsingum í Landnámu við afmörkun landnáms, hafi meðal annars verið horft til hæðar lands yfir sjávarmáli, gróðurfars og nákvæmari lýsinga á sambærilegum landsvæðum í nágrenninu. Þá hafi við ákvörðun um hvort landsvæði teldist vera þjóðlenda eða eignarland verið litið til þess hvort umdeild svæði væru aðliggjandi heimajörðinni en svo háttaði ekki til um Jörfamúla. Landsréttur rakti heimildir sem lágu fyrir um Jörfamúla og taldi þær ekki svo afdráttarlausar að eindregin ályktun yrði dregin af þeim um að landið væri eignarland. Taldi dómurinn hins vegar að með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem rakin voru í dóminum yrði ekki annað ráðið en að Jörfamúli hefði verið innan landnáms eins og aðliggjandi lönd og tilheyrt jörðinni Jörfa. Þegar til þess væri litið og þess að Jörfamúli skilur sig í engu, þegar kemur að staðháttum, gróðurfari, stærð og nýtingu, frá aðliggjandi og nálægum landsvæðum, sem óbyggðanefnd skar úr um að væru eignarlönd, teldist Jörfamúli vera eignarland. Jafnframt var beinn eignarréttur yfir svæðinu ekki talinn hafa fallið niður og vísað til yfirlýsinga hreppstjóra Haukadalshrepps og sýslumannsins í Dalasýslu frá árinu 1920 í því sambandi. Var því fallist á dómkröfur áfrýjanda og fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að Jörfamúli væri þjóðlenda.

J og V, eigendur jarðarinnar Stóra-Vatnshorns í Dalabyggð, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að felldur yrði úr gildi, að hluta, úrskurður óbyggðanefndar um að nánar tiltekið landssvæði í Haukadalshrepp, svokallaður Stóri-Vatnshornsmúli, teldist þjóðlenda. Byggðu J og V meðal annars kröfu sína á því að allt land í innanverðum Dölum, þar með talið hið umþrætta land, hafi frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti. Jafnframt vísuðu J og V til bréfa hreppstjóra Haukadalahrepps og sýslumannsins í Dalasýslu frá árinu 1920 um að ekki væru neinir almenningar í sýslunni eða afréttarlönd sem ekki tilheyrðu lögbýlum. Þá töldu J og V að í úrskurði óbyggðanefndar hefði verið horft framhjá því að sambærileg lönd, sem standa umhverfis ágreiningssvæðið eru viðurkennd eignarlönd. Í dómi Landsréttar kom fram að við mat á því hversu víðtækar ályktanir mætti draga af takmörkuðum lýsingum í Landnámu við afmörkun landnáms, hafi meðal annars verið horft til hæðar lands yfir sjávarmáli, gróðurfars og nákvæmari lýsinga á sambærilegum landsvæðum í nágrenninu. Þá hafi við ákvörðun um hvort landsvæði teldist vera þjóðlenda eða eignarland verið litið til þess hvort umdeild svæði væru aðliggjandi heimajörðinni en svo háttaði ekki til um Stóra-Vatnshornsmúla. Landsréttur rakti heimildir sem lágu fyrir um Stóra-Vatnshornsmúla og taldi þær ekki svo afdráttarlausar að eindregin ályktun yrði dregin af þeim um að landið væri eignarland. Taldi dómurinn hins vegar að með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem rakin voru í dóminum yrði ekki annað ráðið en að Stóri-Vatnshornsmúli hefði verið innan landnáms eins og aðliggjandi lönd og tilheyrt jörðinni Stóra-Vatnshorni. Þegar til þess væri litið og þess að Stóri-Vatnshornsmúli skilur sig í engu, þegar kemur að staðháttum, gróðurfari, stærð og nýtingu frá aðliggjandi og nálægum landsvæðum, sem óbyggðanefnd skar úr um að væru eignarlönd, teldist Stóri-Vatnshornsmúli eignarland. Jafnframt var beinn eignarréttur yfir svæðinu ekki talinn hafa fallið niður og vísað til yfirlýsinga hreppstjóra Haukadalshrepps og sýslumannsins í Dalasýslu frá árinu 1920 í því sambandi. Var því fallist á dómkröfur áfrýjenda og fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að Stóri-Vatnshornsmúli væri þjóðlenda.

S ehf. o.fl., eigendur Hellna á Snæfellsnesi, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að tiltekið landsvæði sunnan og austan Snæfellsjökuls, með nánar tilgreindum merkjum, teldist þjóðlenda. Reistu S ehf. o.fl. kröfu sína á því að umrætt landsvæði teldist eignarland Hellnajarðanna og byggðu meðal annars á því að allt land á Snæfellsnesi, þar með talið umrætt land, hafi verið numið í öndverðu og undirorpið beinum eignarrétti. Í dómi Landsréttar var fallist á niðurstöðu óbyggðanefndar þess efnis að af frásögnum Landnámu yrði ekki ráðið hvort ágreiningssvæðið hefði verið numið, auk þess sem líta yrði til þess að jafnvel þótt stofnast kynni að hafa til beins eignarréttar fyrir nám þyrfti að halda þeim rétti við. Landsréttur fór þar næst yfir helstu heimildir um merki jarðarinnar og tók undir þá ályktun óbyggðanefndar að heimildir styddu ekki að land Hellna að vestan næði norðar en sem næmi efsta hluta Norðurhlíðar við Norðurgil og að austan að vesturhlíð Stapafells. Landsréttur taldi jafnframt að ekki væri unnt að fallast á að lýsingar í Jarðabók Árna og Páls væru til marks um að Hellnar hafi átt land upp að jökli. Þvert á móti kæmi þar skýrt fram að um afrétt jarðarinnar væri að ræða. S ehf. o.fl. byggðu kröfur sínar einnig á sjónarmiðum um venjurétt og hefð. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að fyrirliggjandi heimildir um notkun landsins bentu til þess að um hefðbundin afréttarnot hefði verið að ræða en samkvæmt dómaframkvæmd yrði eignarhefð ekki unnin með svo takmarkaðri notkun. Þá var ekki fallist á með S ehf. o.fl. að athafnir og yfirlýsingar Í hefðu verið til þess fallnar að skapa öðrum landeigendum réttmætar væntingar um eignarréttarlega stöðu ágreiningssvæðisins. Loks var með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms hafnað málsástæðum S ehf. o.fl. sem lutu að því að gerðar hefðu verið til þeirra óhóflegar sönnunarkröfur í málinu og þá varð ekki talið að aðrar röksemdir sem S ehf. o.fl. hefðu teflt fram leiddu til annarrar niðurstöðu um kröfur þeirra. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu Í því staðfest.

K o.fl., eigendur jarðarinnar Miðvalla á Snæfellsnesi, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að tiltekið landsvæði sunnan og austan Snæfellsjökuls, með nánar tilgreindum merkjum, teldist þjóðlenda. Reistu K o.fl. kröfu sína á því að umrætt landsvæði teldist eignarland þeirra og byggðu meðal annars á því að allt land á Snæfellsnesi, þar með talið umrætt land, hafi verið numið í öndverðu og væri undirorpið beinum eignarrétti. Í dómi Landsréttar var fallist á niðurstöðu óbyggðanefndar þess efnis að af frásögnum Landnámu yrði ekki ráðið hvort ágreiningssvæðið hefði verið numið, auk þess sem líta yrði til þess að jafnvel þótt stofnast kynni að hafa til beins eignarréttar fyrir nám þyrfti að halda þeim rétti við. Landsréttur fór þar næst yfir helstu heimildir um merki jarðarinnar og tók undir þá ályktun óbyggðanefndar að heimildir styddu ekki i að land Miðvalla næði lengra en í Stagfell vestan megin en að austan skyldi miða við efsta hluta Norðurhlíðar við Norðurgil. K o.fl. byggðu kröfur sínar einnig á sjónarmiðum um venjurétt og hefð. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að fyrirliggjandi heimildir um notkun landsins bentu til þess að um hefðbundin afréttarnot hefði verið að ræða en samkvæmt dómaframkvæmd yrði eignarhefð ekki unnin með svo takmarkaðri notkun. Þá var ekki fallist á með K o.fl. að athafnir og yfirlýsingar Í hefðu verið til þess fallnar að skapa öðrum landeigendum réttmætar væntingar um eignarréttarlega stöðu ágreiningssvæðisins. Loks var með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms hafnað málsástæðum K o.fl. sem lutu að því að gerðar hefðu verið til þeirra óhóflegar sönnunarkröfur í málinu og þá varð ekki talið að aðrar röksemdir sem K o.fl. hefðu teflt fram leiddu til annarrar niðurstöðu um kröfur þeirra. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu Í því staðfest.

S, S og H ehf., eigendur jarðarinnar Stóru-Hnausa á Snæfellsnesi, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að tiltekið landsvæði austan Snæfellsjökuls, með nánar tilgreindum merkjum, teldist þjóðlenda. Reistu S, S og H ehf. kröfu sína á því að umrætt landsvæði teldist eignarland þeirra og byggðu meðal annars á því að allt land á Snæfellsnesi, þar með talið umrætt land, hefði verið numið í öndverðu og væri undirorpið beinum eignarrétti. Í dómi Landsréttar var fallist á niðurstöðu óbyggðanefndar þess efnis að af frásögnum Landnámu yrði ekki ráðið hvort ágreiningssvæðið hefði verið numið, auk þess sem líta yrði til þess að jafnvel þótt stofnast kynni að hafa til beins eignarréttar fyrir nám þyrfti að halda þeim rétti við. Landsréttur fór þar næst yfir helstu heimildir um merki jarðarinnar og tók undir þá ályktun óbyggðanefndar að heimildir styddu ekki að merki jarðarinnar næði lengra til vesturs en í Rauðfeldargjá. Að virtum gögnum málsins og landamerkjabréfum næstu jarða austan við ágreiningssvæðið tók Landsréttur undir þá ályktun óbyggðanefndar og hins áfrýjaða dóms að heimildir styddu ekki að merki jarðarinnar næðu lengra en að Barnárauga og upptökum Hamraendalækjar. S, S og H ehf. reistu kröfur sínar einnig á sjónarmiðum um venjurétt, hefð, svo og um að athafnir og yfirlýsingar Í hafi skapað réttmætar væntingar hjá aðilum og haft þýðingu við úrlausn á eignarréttarlegri stöðu ágreiningssvæðisins. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að fyrirliggjandi heimildir um notkun landsins bentu til þess að um hefðbundin afréttarnot hefði verið að ræða en samkvæmt dómaframkvæmd yrði eignarhefð ekki unnin með svo takmarkaðri notkun. Þá var ekki fallist á með S, S og H ehf. að athafnir og yfirlýsingar Í hefðu verið til þess fallnar að skapa öðrum landeigendum réttmætar væntingar um eignarréttarlega stöðu ágreiningssvæðisins. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu Í því staðfest.

S og S, eigendur jarðarinnar Hamraenda á Snæfellsnesi, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að tiltekiðlandsvæði austan Snæfellsjökuls, með nánar tilgreindum merkjum, teldist þjóðlenda.. Reistu S og S kröfu sína á því að umrætt landsvæði teldist eignarland þeirra og byggðu meðal annars á því að allt land á Snæfellsnesi, þar með talið umrætt land, hafi verið numið í öndverðu og undirorpið beinum eignarrétti. Í dómi Landsréttar var fallist á niðurstöðu óbyggðanefndar þess efnis að af frásögnum Landnámu yrði ekki ráðið hvort ágreiningssvæðið hefði verið numið, auk þess sem líta yrði til þess að jafnvel þótt stofnast kynni að hafa til beins eignarréttar fyrir nám þurfi að halda honum við. Landsréttur fór þar næst yfir helstu heimildir um merki jarðarinnar og tók undir þá ályktun óbyggðanefndar að heimildir styddu ekki að merki jarðarinnar næði lengra til norðvesturs en að Barnárauga og upptökum Hamraendalækjar en að Þórishamri að norðaustanverðu. S og S reistu kröfur sínar einnig á sjónarmiðum um venjurétt, hefð, svo og um að athafnir og yfirlýsingar Í hafi skapað réttmætar væntingar hjá aðilum og haft þýðingu við úrlausn á eignarréttarlegri stöðu ágreiningssvæðisins. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að fyrirliggjandi heimildir um notkun landsins bentu til þess að um hefðbundin afréttarnot hefði verið að ræða en samkvæmt dómaframkvæmd yrði eignarhefð ekki unnin með svo takmarkaðri notkun. Þá var ekki fallist á með S og S að athafnir og yfirlýsingar Í hefðu verið til þess fallnar að skapa öðrum landeigendum réttmætar væntingar um eignarréttarlega stöðu ágreiningssvæðisins. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu Í því staðfest.

B höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um að fjallendi Hraunhrepps í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu að undanskildum fyrrum Kolbeinsstaðahreppi, eins og landsvæðið var nánar tilgreint í úrskurði óbyggðarnefndar, væri þjóðlenda. Varakröfu B sem hann gerði fyrir Landsrétti, um að umdeilda svæðið væri afréttareign hans, hafði hann fyrst uppi við aðalmeðferð málsins í héraði. Var því mótmælt af hálfu Í að krafan kæmist að í málinu þar sem hún væri of seint fram komin og féllst héraðsdómur á það. Gat krafan þar af leiðandi ekki komist að fyrir Landsrétti, sbr. 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Landsréttar var á það fallist með héraðsdómi að ekki væru efni til þess að hrófla við niðurstöðu óbyggðanefndar að kröfur um beinan eða óbeinan eignarétt að umdeilda svæðinu væru ekki taldar eiga sér stoð í heimildum um Hítardal. Var héraðsdómur því staðfestur um þann þátt málsins. Til þess var vísað í dómi Landsréttar að óbyggðanefnd hafi, að fenginni framangreindri niðurstöðu í úrskurði sínum, tekið til skoðunar hvort fyrir hendi væru önnur atriði sem stutt gætu kröfur B um beinan eignarétt á því landsvæði sem um ræddi og þá einkum hvort það hafi verið hluti af annarri jörð eða jörðum í Hítardal. Af málatilbúnaði B var talið ljóst að í þessum efnum var eingöngu horft til heimilda sem B taldi benda til þess að svæðið hafi verið innan marka Staðarhrauns og verið fullkomið eignarland Staðarhraunskirkju. Var með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að beinn eignarréttur að umræddu landsvæði fengi ekki stoð í þeim heimildum. Var Í því sýknað af kröfum B.

B höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um landsvæði í Borgarbyggð sem í heild er vísað til sem fjalllendis Borgarhrepps, eins og landsvæðið var nánar tilgreint í úrskurði óbyggðanefndar, væri þjóðlenda. Varakröfu B sem hann gerði fyrir Landsrétti, um að umdeilda svæðið teldist afréttareign hans, þar með talinn veiðiréttur, hafði hann fyrst uppi við aðalmeðferð málsins í héraði. Var því mótmælt af hálfu Í að krafan kæmist að í málinu þar sem hún væri of seint fram komin og féllst héraðsdómur á það. Gat krafan þar af leiðandi ekki komist að fyrir Landsrétti, sbr. 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, en hún var að auki talin óþörf að því er tók til Hróbjargardals og vesturhluta Fossdals þar sem óhögguð stóð sú niðurstaða óbyggðanefndar að sá hluti ágreiningssvæðisins væri í afréttareign B. Í dómi Landsréttar var með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest niðurstaða hans um sýknu Í af þeirri kröfu B að það landsvæði, sem teldist til Hróbjargardals og vesturhluta Fossdals annars vegar og Mjóadals og vesturhluta Sátudals hins vegar samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar væri ekki þjóðlenda. Þá var fallist á það með Í að B hefði ekki tekist að sýna fram á að innan marka austurhluta Víðidals hafi stofnast til eignarlands og að þar sé ekki þjóðlenda. Þá var fallist á það með héraðsdómi að B hefði ekki tekist að sýna fram á vesturhluti Víðidals væri háður beinum eignarétti og teldist ekki þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998. Loks var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í að því er varðar það landsvæði sem samkvæmt kröfugerð B tekur til austurhluta Langavatnsdals ásamt Réttarmúla og Beilarárvalla. Var þar með allt það ágreiningssvæði sem málið tók til talið vera þjóðlenda með þeim merkjum sem greinir í umræddum úrskurði óbyggðanefndar. Var Í því sýknað af kröfum B.

Í höfðaði mál á hendur K og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið austurhluti Ystutunguafréttar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum. Reisti Í kröfur sínar á því að landið hefði aldrei verið háð beinum eignarrétti en K byggði á því að landið væri í eigu Stafholtskirkju. Héraðsdómur tók kröfu Í til greina. Í dómi Landsréttar kom fram að við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæða skipti almennt mestu máli hvort viðkomandi svæði væri eða hefði verið hluti af jörð samkvæmt fyrirliggjandi heimildum. Í Landnámu kæmi fram að Rauða-Björn hefði numið hið umdeilda svæði. Landsréttur rakti næst heimildir um landið. Var þar rakið að elsta ritaða heimild um lönd Stafholtskirkju væri máldagi Steins prests Þorvarðssonar frá árinu 1140. Benti rétturinn á að tilgreining máldagans á einstökum hlutum ágreiningssvæðisins væri ólík að því leyti að annars vegar væri getið um afrétt í Vesturárdal og hins vegar ágreiningssvæðið. Hið sama ætti við um fjölda annarra máldaga, vísitasía og lögfesta sem næðu fram til 19. aldar. Þá voru rakin fyrirmæli Jóns prests Jónssonar og Christians Jóhannssonar prests þar sem þeir bönnuðu öðrum afnot af ágreiningslandinu án leyfis. Einnig var gerð grein fyrir þremur landamerkjabréfum sem gerð höfðu verið um ágreiningssvæðið og tók rétturinn fram að þær lýsingar bentu fremur til þess að verið væri að lýsa merkjum svæðis sem væri eignarland en afréttareign. Loks rakti rétturinn heimildir frá 20. öld þar sem virtist einnig rætt um landið sem eignarland fremur en afrétt. Landsréttur taldi að þegar tilvitnuð ummæli Landnámu væru virt yrði ekki annað séð en að hið umdeilda land hefði verið numið í öndverðu og því háð beinum eignarrétti. Hin sérstaka tilgreining landsins í máldaga Steina prests Þorvarðssonar benti eindregið til þess að það hefði komist í eigu Stafholtskirkju sem eignarland og það hefði gerst eigi síðar en á fyrri hluta 12. aldar. Ekki yrði séð af síðari heimildum að beinn eignarréttur að landinu hefði síðar fallið niður. Var K því sýknað af kröfum Í.

Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að austur- og vesturhluti Tvídægru, Sámsstaðaselland, austurhluti Síðumúlaskógar, Helgavatnsselland og Reykholtsselland væru innan þjóðlendu. B höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurðinum um að austur- og vesturhluti Tvídægru, Sámsstaðaselland, austurhluti Síðumúlaskógar og Reykholtsselland væru innan þjóðlendu en V og H kröfðust þess í sama máli að ákvæði í úrskurðinum um að Helgavatnsselland væri innan þjóðlendu yrði fellt úr gildi. Reistu V, H og B kröfur sínar á því að umrædd landsvæði væru háð beinum eignarrétti þeirra. Í dómi héraðsdóms var staðfest að umrædd landsvæði væru innan þjóðlendu, að austurhluta Síðumúlaskógar frátöldum en þeirri kröfu var vísað frá dómi með vísan til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998, sbr. 2. mgr. 14. gr. sömu laga. Héraðsdómur rakti að af lögfestu 52 ábúenda í Hvítársíðu, Þverárhlíð, Stafholtstungum og Norðurárdal, sunnan Norðurár og Sanddalsár, frá 17. október árið 1873, og fyrirliggjandi bréfaskrifum mætti ráða að hið umdeilda svæði hefði verið notað öldum saman til upprekstrar fyrir nálægar jarðir en að svæðið lyti ekki beinum eignarrétti. Aðrar fyrirliggjandi heimildir, svo sem Landnáma, kaupbréf, máldagar, vísitasíur og landamerkjabréf, bæru ekki með sér að umrædd svæði hefðu verið notuð til búsetu eða að beinn eignarréttur hefði haldist gegnum aldirnar, þó að ljóst væri að sum svæðin hefðu verið numin í öndverðu. Þvert á móti bæru málsgögn með sér að nálægar jarðir hefðu haft af svæðinu hefðbundin afréttarnot. Að teknu tilliti til alls framangreinds hafnaði héraðsdómur þannig kröfum V, H og B. Í dómi Landsréttar er rakið að heimildirnar sem V og H reistu kröfur sínar á um eignarrétt að Helgavatnssellandi bæru ekki um hvernig eigendur Helgavatns hefðu upphaflega verið komnir að rétti sínum til Helgavatnssellands eða hvert inntak þeirra réttinda væri. Raunar bæru fyrirliggjandi landamerkjabréf, jarðabækur og lögfestur ekki á sama veg um eignar- og nýtingarrétt að umræddu landsvæði. Þá gæfu sendibréf frá 1889 með uppköstum að landamerkjalýsingum fyrir hið sameiginlega afréttarland til kynna að óvissa hefði verið um eignarréttarlega stöðu svæðisins, og þá hvort það hefði verið undirorpið beinum eignarrétti eiganda Helgavatns, verið afréttareign eða hann aðeins átt þau réttindi sem fælust í selför. Með vísan til framangreinds en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

O höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þóreyjartungur væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign O. Reisti O kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti hans. Um landnám Þóreyjartungna sagði í dómi Landsréttar að aðliggjandi og nálæg landsvæði hefðu í úrskurði óbyggðanefndar verið talin innan upphaflegs landnáms. Að virtum staðháttum og gróðurfari á Þóreyjartungum, sem skildi sig ekki að neinu leyti frá aðliggjandi landsvæðum, taldi Landsréttur ekki tilefni til að álykta annað en að Þóreyjartungur hefðu að sama skapi verið numdar í upphafi. Þá væri ekki ástæða til að ætla að Þóreyjartungur hafi verið numdar til takmarkaðri nota en nærliggjandi lönd, en sérstaklega var litið til þess að Þóreyjartungur væru síst fjær byggð eða lægju hærra en aðliggjandi landsvæði. Því næst vék Landsréttur að heimildum um Þóreyjartungur. Var þar rakið að Þóreyjartungna virtist fyrst getið í máldaga Reykholtskirkju frá 1392, í vitnisburði Einars Þrasa sem þar væri að finna, en að ekki væri minnst á Þóreyjartungur í máldögum kirkjunnar frá 1358, 1397 og 1478. Var talið að skilja yrði fyrrnefndan vitnisburð Einars Þrasa á þann veg að þar væri merkjum jarðarinnar Hrísa lýst eins og hann þekkti þau og að Þóreyjartungur væru innan merkja þeirrar jarðar. Að því gættu væri ekki tilefni til annars en að álykta að ástæða þess að Þóreyjartungna væri ekki getið í öðrum máldögum kirkjunnar væri sú að Þóreyjartungur töldust hluti jarðarinnar Hrísa sem kirkjan átti að hálfu. Þá var vikið að því að í lögfestum frá 1668 og 1709 kæmi fram að lögfest væri hálf jörðin Hrísar með öllum hálfum löndum, þar á meðal Þóreyjartungum, án þess að Þóreyjartungur væru svo sérgreindar að dregin yrði sú ályktun að þær væru ekki lengur taldar hluti af jörðinni Hrísum. Hins vegar væri Þóreyjartungna sérstaklega getið í síðari lögfestum frá 1739 og 1837 aðskilið frá Hrísum. Var ekki talið einboðið að af því yrði ráðið að Reykholtskirkja hefði litið svo á að hún teldi til annars konar réttinda yfir Þóreyjartungum en áður, heldur mætti allt eins draga þá ályktun að sérgreining Þóreyjartungna væri til komin vegna breytingar á eignarhlut kirkjunnar í Þóreyjartungum. Var tekið fram að í lögfestunni frá 1837 hefði verið tiltekið að kirkjan ætti Þóreyjartungur allar, en jörðin Hrísar var að öðru leyti talin fram af hálfu. Sambærilegt orðalag hélst svo í síðari heimildum. Loks var gerð grein fyrir heimildum sem sýndu fram á að tilteknir prestar Reykholtskirkju á 19. öld hefðu bannað öðrum afnot af Þóreyjartungum án þeirra leyfis. Var þannig talið sannað að Þóreyjartungur hafi verið innan landnáms og hafi tilheyrt jörðinni Hrísum. Þá var ekki talin ástæða til að álykta annað en að Þóreyjartungur hafi verið eignarland, líkt og aðliggjandi og nálæg landsvæði, og að ekkert væri fram komið um að sá beini eignarréttur hefði síðar fallið niður. Var því fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þóreyjartungur væri þjóðlenda og viðurkennt að enga þjóðlendu væri að finna innan þess svæðis.

B höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar um að landið Fannlaugarstaðir á Norðvesturlandi væri þjóðlenda og að beinn eignarréttur hans að landinu yrði viðurkenndur. Fallist var á kröfu hans í héraði. Í dómi Landsréttar er rakið að ekkert landamerkjabréf hefði fundist fyrir Fannlaugarstaði. Í þeim heimildum sem lagðar hefðu verið fram um landið væri það yfirleitt tilgreint sem hluti af Skrapatunguafrétt sem hefði, með úrskurði óbyggðanefndar og dómi héraðsdóms sem hefði ekki verið áfrýjað, verið skilgreind sem þjóðlenda. Vísaði rétturinn til þess að ef frá væru talin árin 1823 til 1852 bæru heimildirnar með sér að landið hefði verið nýtt til beitar og annarra þrengri sambærilegra nota. Landfræðilega væri landið aðskilið jörðinni Skrapatungu af öðrum jörðum og lægju að því lönd sem væru ýmist þjóðlendur eða eignarlönd. Engin af þeim heimildum sem hefðu verið lagðar fram í málinu tæki beinlínis af skarið um hvort landið hefði á nokkrum tíma verið undirorpið beinum eignarrétti þótt í sumum þeirra væri fjallað um eign eða eignarrétt án frekari útlistunar á innihaldi þess réttar. Fyrir lá að B leiddi rétt sinn til Fannlaugarstaða frá BÞ. Vísaði Landsréttur til þess að engin gögn hefðu á hinn bóginn verið lögð fram í málinu sem skýrðu á hvaða grundvelli BÞ hefði gert tilkall til landsins. Um það hefði B einkum vísað til útskriftar úr Dómsmálabók Skagafjarðarsýslu 1820-1823 um áreið og útmælingu landsins sem fram hefði farið 10. júlí 1823 en í henni væri vísað til skjala sem B byggði á að veitti fullnægjandi sönnun fyrir beinum eignarrétti BÞ að landinu. Um það var einkum vísað til þess að í útskrift úr dómsmálabókinni kæmi fram að BÞ hefði í aðdraganda áreiðarinnar og útmælingu landsins framvísað skjölum sem hefðu borið þetta skýrt með sér. Landsréttur vísaði til þess að umrædd skjöl hefðu ekki fundist þrátt fyrir leit og því lægi ekkert fyrir um efni þeirra og innihald. Væri því ekki unnt að staðreyna hvers eðlis sá ætlaði eignarréttur hefði verið sem skjölin hefðu fengið BÞ yfir landinu. Taldi Landsréttur að í ljósi þess að fyrirliggjandi heimildir um landið gæfu eindregið til kynna að enginn hefði kallað til beins eignarréttar yfir landinu væri í ljósi þessa óskýrleika ekki unnt að fallist á að hægt væri að leggja til grundvallar að til hafi staðið að stofna til nýbýlis á grundvelli 3. gr. nýbýlatilskipunarinnar sem fjallaði um þær aðstæður þegar einhver kæmi fram með gögn um „óefanlegan eignarrétt til landsins“. Var því ekki fallist á að fyrrgreind tilvísun í útskrift Dómsmálabókar Skagafjarðarsýslu 1820-1823 gæti ein og sér dugað sem fullgild sönnun fyrir því að BÞ hefði árið 1823 farið með beinan eignarrétt að landinu. Að því er varðar það álitaefni hvort beinn eignarréttur kynni að hafa stofnast á grundvelli nýbýlatilskipunarinnar vísaði Landsréttur til þess að gera yrði þá kröfu, svo að slíkur réttur yrði viðurkenndur, að farið hefði verið eftir ákvæðum hennar um stofnun nýbýlis. Þar sem fyrir lá að ekki hefði verið gætt að ákvæði 6. gr. tilskipunarinnar um útgáfu byggingarbréfs taldi rétturinn að ekki væri unnt að fallast á að lögformlegt nýbýli hefði stofnast á grundvelli hennar. Var því ekki heldur fallist á kröfu B um viðurkenningu á stofnun beins eignarréttar að landinu á þeim grundvelli. Loks hafnaði rétturinn því að umráðum landsins hefðu nokkru sinni verið háttað þannig að þau gætu talist hafa fullnægt kröfum 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð um óslitið eignarhald á fasteign. Þar sem ekkert annað lá fyrir í málinu sem studdi að stofnað hefði verið á lögmætan hátt til beins eignarréttar yfir landinu var krafa um viðurkenningu á slíkum rétti ekki tekin til greina. Var Í því sýknað af kröfum B.

SGH og SA höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Forsæludalskvíslar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign SGH og SA. Reistu SGH og SA kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti þeirra. Héraðsdómur sýknaði Í af aðal- og varakröfu SGH og SA en tók til greina aðra varakröfu þeirra sem byggðist á því að hluti landsvæðisins með tilgreindum merkjum hefði verið útmældur til þess að tilheyra nýbýlinu Réttarhóli. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að ekki yrði ráðið af Landnámu hversu langt upp til fjalla landnám á þessu svæði hefði náð. Lýsingar í sögulegum heimildum gæfu sterkar vísbendingar um að menn hafi ekki talið að allt svæðið væri háð einkaeignarrétti eigenda jarðanna Forsæludals og Þórormstungu. Tvær lögfestur frá 1806 og 1809 um merki jarðanna sem einnig tóku til merkja Forsæludalskvísla og skráning merkja jarðanna í landamerkjaskrá árið 1890 voru ekki taldar sanna beinan eignarrétt eigenda jarðanna. Þá taldi Landsréttur að staðhættir, gróðurfar og fjarlægð svæðisins frá byggð styddu ekki að allt svæðið hefði verið undirorpið beinum eignarrétti frá öndverðu. Benti rétturinn á að utan búsetu Björns Eysteinssonar á Réttarhóli í Forsæludalskvíslum á árunum 1886-1890 væri ekki að finna neinar sögulegar heimildir um að búið hefði verið í Forsæludalskvíslum eða að landsvæðið hafi verið nýtt til almennra búsnytja frá heimalöndum jarðanna. Staðfesti Landsréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að sýkna Í af aðal- og varakröfu SGH og SA. Landsréttur rakti ítarlega heimildir um stofnun Björns á nýbýli að Réttarhóli á grundvelli þágildandi tilskipunar 15. apríl 1776 „um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyði-jarðir eða óbygð pláz á Íslandi“. Rétturinn tók fram að í málinu væri ekki að finna nein gögn um að ,,forréttíngu“ hefði verið lýst á þingi svo sem mælt var fyrir um í 6. gr. tilskipunarinnar. Í greininni væri þess ekki getið hver ætti að annast lýsingu á ,,forréttíngunni“ og ekki væri sérstaklega kveðið á um að byggingarbréfi skyldi þinglýst. Fyrir lægi að ,,forréttíngin“ hefði verið á höndum sýslumanns auk þess sem hann og amtmaður hefðu báðir haft undir höndum byggingarbréfið og þeim því fullkunnugt um stofnun nýbýlisins að Réttarhóli. Hafnaði Landsréttur því að vanhöld á þinglýsingu hefðu leitt til þess að ekki hefði stofnast til einkaeignarréttar Björns á því landi sem önnur varakrafa SGH og SA tók til. Þar sem SGH og SA leiddu rétt sinn af réttindum Björns var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um aðra varakröfu þeirra. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

S höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Auðkúluheiði væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign S. Reisti S kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti hans, en hann leiddi rétt sinn frá sveitarfélögum er höfðu keypt landsvæðið af Í. Í dómi héraðsdóms kom fram að af Landnámu yrði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla landnám á þessu svæði hefði náð og yrðu engar afdráttarlausar ályktanir dregnar af frásögnum sem þar væri að finna. Héraðsdómur vísaði einnig til þess að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 66/1996 hefði beinn eignarréttur að landsvæðinu verið til úrlausnar og hefði sá dómur fullt sönnunargildi um þau atvik sem í honum greindi. Héraðsdómur gerði grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og ályktaði að Auðkúluheiði hefði verið afréttur í þeim skilningi að menn hafi átt þar óbein eignarréttindi fremur en beinan eignarrétt. Engar heimildir væru um að á Auðkúluheiði hefði nokkru sinni verið byggð eða önnur not en sumarbeit og aðrar takmarkaðar nytjar. Hefði S ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn að landsvæðinu. Loks féllst héraðsdómur ekki á að S hefði eignast landið fyrir hefð. Landsréttur staðfesti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þá niðurstöðu hans að S hefði ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn að landsvæðinu. Þá vísaði Landsréttur til þess að með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar hafi ekki verið talið að nýting landsvæðisins hefði verið með þeim hætti að stefnendur þess máls hefðu unnið eignarhefð á því. Undir rekstri þessa máls hefði S ekki fært fram nein sönnunargögn sem bentu til annars eða breyttra aðstæðna að þessu leyti. Staðfesti Landsréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að S hefði ekki unnið eignarhefð á landsvæðinu. Var Í sýknað af aðalkröfu S og þeim varakröfum hans er lutu að því að hinn umdeildi úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að hluta, en kröfu S um viðurkenningu á því að hann ætti nánar tilgreind réttindi á öllu því svæði Auðkúluheiðar sem úrskurðuð var þjóðlenda með úrskurði óbyggðanefndar var vísað frá héraðsdómi.