Dómstólaleit

Með lögum nr. 46/2019 var fest í lög aflamarksstjórn við veiðar á makríl og því skyni gerðar breytingar á lögum nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands og lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. FM höfðaði mál á hendur Í og krafðist viðurkenningar á að óheimilt hafi verið með lögum nr. 46/2019 að takmarka veiðiheimildir félagsmanna hans til veiða á makríl með því að úthluta aflaheimildum á grundvelli tíu bestu aflareynsluára þeirra á árunum 2008 til 2018 að báðum árum meðtöldum. Til vara krafðist FM þess að viðurkennt yrði að óheimilt hafi verið með lögum nr. 46/2019 að takmarka heimildir félagsmanna hans til ráðstöfunar á aflaheimildum skipa í B-flokki. Taldi FM að umrædd lagasetning skerti atvinnuréttindi félagsmanna og færi í bága við jafnræðisreglu 65. gr., eignaréttarákvæði 72. gr. og atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur taldi aðalkröfu FM þannig úr garði gerða að í henni fælist krafa um að dómurinn tæki afstöðu til þess hagsmunamats sem lægi að baki lögum nr. 46/2019 án þess að niðurstaðan hefði raunhæfa þýðingu fyrir réttarstöðu félagsmanna FM þannig að skorið væri úr um tilvist og efni réttinda þeirra, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Slík kröfugerð væri ekki tæk og fullnægði ekki því skilyrði að FM hefði lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfuna. Þar með væru ekki uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 25 gr. sömu laga og var aðalkröfu FM vísað frá dómi. Hæstiréttur taldi varakröfuna þannig úr garði gerða að unnt væri að leysa úr efni hennar enda liti hún að takmörkun á heimildum félagsmanna til að ráðstafa aflahlutdeild og aflamarki þeirra í makríl. Ekki var fallist á með FM að með takmörkunum á heimildum félagsmanna til ráðstöfunar á aflaheimildum hefði löggjafinn gengið svo langt að það fæli í sér mismunun milli skipa í A- og B-flokki sem bryti í bága við atvinnuréttindi þeirra. Löggjafinn hefði aukið svigrúm til takmörkunar slíkra réttinda þegar kæmi að skipulagi í sjávarútvegi og hvaða leiðir væru valdar til að ná markmiðum um skynsamlega nýtingu auðlinda og vernd umhverfis. Hæstiréttur tók fram að sérreglur um veiðar smærri skipa og mismunandi reglur um meðferð aflaheimilda hafi lengi verið þáttur í fyrirkomulagi við stjórnun fiskveiða og stefndu að því að viðhalda útgerð smærri skipa í veiðum nærri ströndum. Var talið að hlutlægar og málefnalegar ástæður lægju að baki þeim greinarmun sem gerður væri á skipum eftir veiðarfærum í þessu sambandi og ekki gengið of langt í mismunun gagnvart skipum félagsmanna áfrýjanda til að ná því markmiði, þannig að brotið væri gegn stjórnarskrárvörðum réttindum þeirra. Í var því sýknað af varakröfu FM.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A ehf. var vísað frá dómi. Í málinu krafðist A ehf. viðurkenningar á leigurétti að tiltekinni lóð, en til vara að nánar tilgreindu landsvæði sem svaraði til þeirrar lóðar. Ágreiningslaust var með aðilum að RH hefði þegar leigt T ehf. lóðina með samningi í apríl 2014. A ehf. krafðist þess ekki í málinu að þeirri stjórnvaldsákvörðun yrði hnekkt með dómi heldur lutu dómkröfur hans að því að viðurkennt yrði að RH hefði gefið sér skuldbindandi loforð um úthlutun lóðarinnar. Hæstiréttur taldi að þótt fallist yrði á aðra hvora viðurkenningarkröfu A ehf. gæti hann ekki krafist umráðs yfir hinu umdeilda landi á grundvelli slíks dóms, svo sem stefnt væri að með málsókn hans. Var talið að kröfugerð A ehf. fæli í sér beiðni um lögfræðilegt álit dómstóla sem væri í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A á hendur Í var vísað frá dómi. Efnislegur ágreiningur málsins snerist um hvort heimilt hafi verið að leggja sérstakan skatt á lífeyrissjóði við álagningu opinberra gjalda 2012 samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 3. gr. laga nr. 156/2011. Héraðsdómur taldi kröfugerð A, eins og hún væri sett fram, hvorki fjalla um réttindi félagsmanna A né lausn undan tilteknum skyldum þeirra. Óumdeilt væri að hinn umþrætti skattur væri lagður á alla lífeyrissjóði, en hvorki á A né félagsmenn hans, en lífeyrissjóðir væru ekki aðilar að A. Samrýmdist kröfugerð A að því leyti ekki skilyrðum 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fæli hún auk þess í sér að dómstólar felldu dóm um tilgreind ákvæði laga nr. 129/1997 án þess að krafan tengdist úrlausn um ákveðið sakarefni. Slíkt væri andstætt ákvæðum 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Bæri því að vísa kröfum A frá dómi. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.

B höfðaði mál og krafðist viðurkenningar á því að skattstjóra væri óheimilt, þrátt fyrir ákvæði í 1. mgr. 98. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að leggja fram til sýnis álagningarskrá þar sem tilgreindir væru þeir skattar sem á hann hefðu verið lagðir samkvæmt lögum um tekjuskatt. Með því fengi almenningur aðgang að upplýsingum, sem af mætti ráða hvaða tekjur hann hafi haft á viðkomandi skattári. Taldi B að með þessu væri vegið að friðhelgi einkalífs hans og að ákvæðið færi meðal annars í bága við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að í álagningarskrám eftir fyrirmælum 1. mgr. 98. gr. laga nr. 90/2003, væri ekki aðeins að finna upplýsingar um fjárhæð einstakra tegunda skatta, sem lagðir væru á hvern gjaldanda á grundvelli þeirra laga, heldur jafnframt um fjárhæð skatta og gjalda samkvæmt öðrum lögum, þar á meðal útsvar, sem lagt væri á eftir ákvæðum IV. kafla laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Af álagningu síðastnefnda skattsins yrði framar öðru ráðið hverjar tekjur gjaldanda hafi verið á skattári. Þótt krafa B yrði tekin til greina yrði ekki með því girt fyrir að skattstjóri legði eftir sem áður fram álagningarskrá, þar sem aðeins yrði sleppt upplýsingum um skatta, sem lagðir yrði á B samkvæmt lögum nr. 90/2003. Með því hefði almenningur eftir sem áður aðgang að þeim upplýsingum, sem B leitaðist við að koma í veg fyrir með máli þessu. Taldi Hæstiréttur því að dómkrafa B fæli eingöngu í sér að leitað væri álits dómstóla um lögfræðilegt efni, sem veitti ekki úrlausn um réttindi hans, sem málsókninni væri ætlað að tryggja, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af slíkri úrlausn hefði B ekki lögvarða hagsmuni og væri því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

D er eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi. Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms en með því var vísað frá dómi ítrustu varakröfu D þar sem hún krafðist viðurkenningar á því í 13 liðum að Í og L væri óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns, og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun. Í dómi Hæstaréttar sagði að í málatilbúnaði D væri ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram kæmu ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum sem varðað gætu jörð D og einstaka liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lutu að. Að þessu virtu fæli umrædd dómkrafa D í sér að leitað væri álits um lögfræðilegt efni, sem dómstólar yrðu ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta.

ASÍ höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu (Í) til viðurkenningar á að 1., 2., og 3. gr. laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira tækju ekki til tilgreindra stéttarfélaga. Einnig krafðist ASÍ viðurkenningar á að sömu ákvæði laganna fælu í sér ólögmæta skerðingu á samningsfrelsi og verkfallsrétti annarra tilgreindra félaga og að lögin yrðu dæmd óskuldbindandi fyrir þau að því er framangreindar lagagreinar varðaði. Samhljóða krafa var gerð til vara fyrir þau félög er fyrri aðalkrafa ASÍ laut að. Talið var að hagsmunir launþega innan raða viðkomandi stéttarfélaga gætu samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 færst áfram í hendur ASÍ, enda væri nægileg stoð fyrir slíkri hagsmunagæslu í lögum ASÍ. Var því hafnað þeirri röksemd Í að ASÍ væri almennt ekki fært að beita ákvæði 3. mgr. 25. gr. fyrrgreindra laga til málsóknar vegna hagsmuna launþega innan aðildarfélaga sinna. Hins vegar var talið að sá háttur á málshöfðun ASÍ að gera dómkröfur sem lutu berum orðum að réttindum og skyldum nafngreindra stéttarfélaga væri í andstöðu við umrætt lagaákvæði sem ekki felur í sér málsóknarumboð til félaga eða samtaka, heldur flytur í hendur þeirra aðild að máli um hagsmuni ótiltekinna félagsmanna þeirra. Þá var kröfugerð ASÍ, eins og hún var orðuð, ekki talin beinast að ákveðnu sakarefni, heldur fela það eitt í sér, andstætt ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að leitað væri lögfræðilegrar álitsgerðar dómstóla. Vegna þessara annmarka á málatilbúnaði ASÍ var málinu vísað frá héraðsdómi.