Dómstólaleit

Aðilar deildu um lögmæti aflagjalds sem byggt var á e-lið 1. töluliðar 2. mgr. 17. gr. hafnalaga nr. 61/2003. V byggði á því að A væri skylt að greiða sér aflagjöld á grundvelli útgefinna reikninga fyrir þjónustu hafna V sem A hefði nýtt. A reisti málatilbúnað sinn aftur á móti á því að lagastoð skorti fyrir innheimtu aflagjalds af eldisfiski. Landsréttur rakti meðal annars að fyrrgreind gjaldtökuheimild næði til aflagjalds af sjávarafurðum en ákvæðið gerði jafnframt ráð fyrir að sjávarafurðir væru sjávarafli. Í hinum áfrýjaða dómi hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að orðið afli, í þessu tilviki sjávarafli, vísaði til veiða á villtum sjávardýrum, enda yrði ekki annað ráðið af lögskýringargögnum með frumvarpi til laga nr. 88/2010 um breytingu á hafnalögum nr. 61/2003 en að ákvæðum þess hefði verið ætlað að eiga við um heimild til innheimtu aflagjalds af sjávarútvegsfyrirtækjum. Fiskeldisfyrirtæki gætu ekki talist sjávarútvegsfyrirtæki í skilningi laga, enda stunduðu þau ekki sjósókn og öfluðu villtra dýra, einkum með fiskveiðum, eins og síðarnefnd fyrirtæki. Á þetta var fallist af hálfu Landsréttar og þar með að innheimta V á aflagjaldi af eldisfiski A hefði á þeim tíma, sem um ræddi í málinu, ekki stuðst við viðhlítandi lagaheimild. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur og V gert að greiða A málskostnað fyrir Landsrétti.

D krafðist ógildingar á ákvörðun Á um að hafna umsókn um sölu á áfengum drykk í söluflokknum reynsluflokki. Ákvörðunin var byggð á 4. mgr. 11. gr. laga nr. 86/2011 um verslun með áfengi og tóbak, en samkvæmt ákvæðinu er Á heimilt að hafna áfengi sem inniheldur koffein og önnur örvandi efni. D byggði á því að ákvörðun Á hefði ekki verið byggð á lagaheimild sem uppfyllti lögmætisreglu íslensks réttar og laga- áskilnaðarreglu 75. gr. stjórnarskrárinnar. Þá hefði ákvörðunin verið ýmsum annmörkum háð, þar með talið hefði hún ekki verið reist á málefnalegum sjónarmiðum eða verið í samræmi við jafnræðisreglu. Með dómi Landsréttar var ekki fallist á að löggjafinn hefði veitt Á óheft ákvörðunarvald um takmörkun á atvinnufrelsi í andstöðu við 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar eða lögmætisreglu íslenskrar stjórnskipunar. Vísað var til þess að ákvörðunin hefði verið reist á matskenndum lagagrundvelli og hefði Á borið að byggja á málefnalegum sjónarmiðum sem væru til þess fallin að ná því markmiði sem stefnt væri að með heimildinni. Fyrir lægi að Á hefði heimilað sölu á ýmsum vörum sem hefðu að geyma koffein, þar með talið vörum með meira magni efnisins en hin umdeilda vara. Þá væri ágreiningslaust að örvandi áhrif koffeins væru þau sömu hvort heldur sem því væri blandað við áfengi með kaffi eða öðrum hætti. Ekki var talið að röksemd Á um að gera bæri greinarmun á vörum, sem hefðu að geyma koffein, með vísan til bragðeinkenna væri til þess fallin að ná þeim markmiðum að bæta lýðheilsu og stemma stigu við blöndun áfengis og koffeins. Væri því ekki um að ræða málefnalegt sjónarmið og hefði Á verið óheimilt að byggja ákvörðun sína á því. Þá var ekki talið að ályktun Á um að varan hefði helstu einkenni orkudrykkja fengi viðhlítandi stoð í þeim gögnum sem vísað hefði verið til í ákvörðuninni. Hefði mat Á að þessu leyti verið óforsvaranlegt, þó svo að það hefði út af fyrir sig verið málefnalegt að líta til þess hvort um áfengisblandaðan orkudrykk væri að ræða. Loks gæti fyrirkomulag flokkunar á vörusafni Á og önnur almenn sjónarmið sem vísað væri til ekki stutt ákvörðunina með viðhlítandi hætti. Var því talið að ákvörðun Á væri háð verulegum annmörkum að efni til og var hún þegar af þeirri ástæðu felld úr gildi.

XTX höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra um að fella niður skráningu útibús félagsins á Íslandi á virðisaukaskattsskrá og hafna færslu innskatts og undanþeginnar veltu samkvæmt nánar tilgreindum virðisaukaskattsskýrslum. Þá krafðist félagið jafnframt að felldur yrði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar um sama efni. Fyrir lá að í aðdraganda þess að samþykkt var að skrá útibú XTX á virðisaukaskattsskrá hafði félagið verið í samskiptum við embætti ríkisskattstjóra og veitt upplýsingar um fyrirhugaða starfsemi útibúsins. Í dómi Landsréttar kom fram að ákvörðun ríkisskattstjóra um að skrá útibú XTX á virðisaukaskattsskrá væri stjórnvaldsákvörðun og um hana giltu ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og óskráðar reglur stjórnsýsluréttar. Var talið að ákvörðun ríkisskattsstjóra hefði falið í sér afturköllun fyrri stjórnvaldsákvörðunar en eins og atvikum máls væri háttað hefði skort lagaheimild til slíkrar ákvörðunar. Var því fallist á kröfur XTX um að fella úr gildi úrskurði ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar.

D höfðaði mál á hendur Á og krafðist ógildingar á tveimur ákvörðunum Á um að fella tvær bjórtegundir úr vöruúrvali Á og hætta innkaupum þeirra þar sem þær hefðu ekki náð ákveðnu viðmiði um framlegð. Byggði D á því að Á hefði verið óheimilt að byggja ákvörðunartöku sína á framlegð þar sem það viðmið ætti ekki stoð í lögum nr. 86/2011 um verslun með áfengi og tóbak, heldur bæri við ákvarðanir þar um að miða við eftirspurn kaupenda, sem vísað væri til í 5. mgr. 11. gr. laga nr. 86/2011, sem réðist af sölumagni hlutaðeigandi vöru. Í niðurstöðu Landsréttar var rakið að samkvæmt fyrrnefndu ákvæði skyldi ráðherra setja nánari reglur um vöruval, innkaup og dreifingu Á á áfengi, sem skyldu miða að því að tryggja vöruúrval m.a. með hliðsjón af eftirspurn kaupenda, jafnframt því að tryggja framleiðendum og birgjum áfengis möguleika á að koma vörum í sölu í áfengisverslunum. Að virtri breytingarsögu ákvæðisins varð ekki ráðið að ætlun löggjafans hefði verið að hrófla við þeirri áralöngu tilhögun að miða árangursviðmið um vöruval við framlegð. Þá var fallist á með Á að viðmið um framlegð endurspeglaði eftirspurn og væri betur til þess fallið að tryggja vöruúrval í verslunum Á og sölumöguleika birgja. Var einsýnt að mati réttarins að þau sjónarmið sem lágu til grundvallar framlegðarviðmiði teldust málefnaleg og í samræmi við markmið áfengislaga um að Á skyldi starfa með samfélagslega ábyrgð og lýðheilsu að leiðarljósi. Var því niðurstaða Landsréttar að framlegðarviðmiðið ætti sér fullnægjandi lagastoð. Þá var ekki fallist á með D að Á hefði brotið gegn andmælareglu stjórnsýsluréttar, en ljóst þótti að D var kunnugt um þau viðmið sem réðu vöruvali Á og að afstaða hans til þeirra lá fyrir. Var því óþarft að gefa honum kost á að tjá sig um efni málsins. Loks var hafnað málsástæðum D um valdþurrð þess starfsmanns Á sem tók hinar umþrættu ákvarðanir og um brot á öðrum meginreglum stjórnsýslulaga. Var Á því sýknað af kröfum D.

LV höfðaði mál á hendur L hf. og O og krafðist viðurkenningar á því að óheimilt hafi verið að leggja á L aflgjald vegna innmötunar raforku á flutningskerfi L samkvæmt gjaldskrá L nr. 43/2022. Byggði LV á því að engin lagastoð væri fyrir gjaldtöku vegna inmötunar raforkuvinnsluaðila á flutningskerfi L. Af hálfu L og O var hins vegar byggt á því á því að ekki hefði staðið til að afnema lagaheimild til töku innmötunargjalds með lögum nr. 19/2011 um breytingu á raforkulögum, enda hefði í athugasemdum við 7. gr. í frumvarpi er varð að lögunum komið fram að frumvarpið gerði ráð fyrir litlum efnisbreytingum á gildandi ákvæðum um gjaldskrá. Þá ætti gjaldtakan sér stoð í ýmsum öðrum ákvæðum raforkulaga og reglugerð nr. 1040/2005 um framkvæmd raforkulaga. Í Landsrétti var fyrst tekið til skoðunar hvort vísa bæri málinu frá héraðsdómi að sjálfsdáðum á grundvelli þess að farið hefði verið á svig við málshöfðunarskilyrði 12. mgr. 30. gr. raforkulaga. Að virtu því hvernig atvikum máls var háttað yrði LV ekki gert að sæta því að aðal-, vara- og þrautavarakröfu hans yrði vísað frá héraðsdómi. Þá var talið að LV hefði enn lögvarða hagsmuni af því að leyst yrði úr kröfum hans um lögmæti aflgjalds vegna innmötunar, þótt gjaldskrá nr. 43/2022 væri fallin úr gildi og ný gjaldskrá komin í hennar stað enda var í nýrri gjaldskrá mælt fyrir um innmötunargjald með sama hætti og áður. Við úrlausn um lögmæti gjaldtöku vegna innmötunar var rakið að samkvæmt 1. mgr. 12. gr. a raforkulaga skyldi L setja sér gjaldskrá vegna þjónustu sinnar og gjaldskráin gilda fyrir úttekt dreifiveitna frá flutningskerfi og úttekt stórnotenda. Voru því ekki forsendur til annars en að líta svo á að gjaldtaka samkvæmt gjaldskrá skyldi einungis vera bundin við úttektir í framangreindum skilningi. Þá varð ekki séð að leiða mætti heimild til töku aflgjalds af ákvæðum 12. gr. raforkulaga um tekjumörk flutningsfyrirtækis eða öðrum ákvæðum þeirra. Loks var ekki fallist á með L og O að grundvalla mætti slíka gjaldtökuheimild á athugasemdum við 7. gr. í frumvarpi að lögum nr. 19/2011 og þá meðal annars horft til þess að innmötunargjald hafði ekki verið innheimt um nokkurt skeið þegar frumvarp til laganna var upphaflega lagt fram. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

A höfðaði mál gegn L og Í þar sem hann krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður heilbrigðisráðuneytisins þar sem staðfest var gjaldtaka á hendur A vegna notkunar hans á CPAP-öndunarvél. Jafnframt krafðist A þess að L og Í yrði sameiginlega gert að endurgreiða honum oftekin gjöld vegna notkunarinnar. Ágreiningur aðila snerist um lögmæti gjaldtökunnar en A taldi að um væri að ræða þjónustugjald og að ekki væri fullnægjandi lagagrundvöllur fyrir gjaldtökunni. L og Í héldu því hins vegar fram að um væri að ræða styrk fremur en þjónustugjald. Í dómi Landsréttar kom fram að ákvæði 1. mgr. 26. gr. laga nr. 112/2018 um sjúkra-tryggingar, sem mælir fyrir um þátttöku Sjúkratrygginga í kostnaði við öflun og notkun hjálpartækja, yrði ekki túlkað öðruvísi en svo að um væri að ræða greiðslu-þátttöku Sjúkratrygginga með þeim sem notuðu hjálpartæki á borð við öndunarvélar. Ekki hafi staðið til af hálfu löggjafans að ríkið bæri allan kostnað við öflun og notkun hjálpartækja, enda sé sérstaklega tekið fram í þágildandi reglugerð nr. 1155/2013, að öndunarvélar séu greiddar að fullu en skiptanlegir fylgihlutir og rekstrarvörur fyrir vélarnar ásamt þjónustu séu greiddir að fullu nema fyrir notendur CPAP-öndunarvéla. Notkun A á CPAP- öndunarvél hafi því verið niðurgreidd af Sjúkratryggingum að öðru leyti en því að styrkurinn tók ekki til mánaðarlegs meðalkostnaðar vegna skiptanlegra fylgihluta, rekstrarvöru og þjónustu við vélina umfram 440 krónur sem A bar að greiða í þessu tilviki. Þar sem ekki var um að ræða að L innheimti gjald fyrir veitta þjónustu sem lagaheimild þurfti fyrir voru L og Í sýknuð af kröfum A.

S, sem annaðist innflutning á vindlum í þeim tilgangi að selja beint í smásölu í eigin netverslun, krafðist endurgreiðslu frá Í á gjaldi sem S innti af hendi til ÁTVR í formi heildsöluálagningar á tóbak, sbr. ákvæði laga nr. 86/2011 um verslun með áfengi og tóbak. Taldi S að ÁTVR væri óheimilt að skylda S til að greiða heildsöluálagningu sem skilyrði fyrir því að fá tóbak sitt afhent, þar sem félagið stundaði ekki heildsölu. Ekki var um það deilt að heildsöluálagning á tóbak væri skattur, en S taldi á hinn bóginn að ekki væri fyrir hendi skýr lagastoð fyrir álagningunni, en hvergi í lögum nr. 86/2011 var skilgreint hvað fælist í „heildsölu“ eða „heildsöluálagningu“. Í niðurstöðu Landsréttar var bent á að samkvæmt 1. málslið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 86/2011 hefði ÁTVR einkaleyfi til að selja tóbak innanlands í heildsölu. Í því einkaleyfi fælist að allt tóbak sem flutt væri til landsins og selt á Íslandi þyrfti fyrst að afhenda ÁTVR og kaupa síðan af stofnuninni í heildsölu. Þá væri í 3. mgr. 9. gr. laganna mælt fyrir um að heildsöluálagning á tóbak skyldi vera 18%. Samkvæmt því væri í lögum nr. 86/2011 mælt fyrir um meginatriði þeirrar skattlagningar sem um ræddi og álagningin sem deilt var um byggð á beinum fyrirmælum löggjafans í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar og markmið þeirra. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest og Í sýknað af kröfum S.

A höfðaði mál til viðurkenningar á bótaskyldu Í vegna fjártjóns sem A taldi sig hafa orðið fyrir er A var gert að loka skemmtistað sínum vegna sóttvarnaraðgerða stjórnvalda. Byggði krafa A meðal annars á því að Í hafi skort lagaheimild til þess gera A skylt með stjórnvaldsfyrirmælum að loka skemmtistað sínum, að um óheimilt framsal lagasetningarvalds hefði verið að ræða auk þess sem A taldi að meðalhófs og jafnræðis hefði ekki verið gætt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var staðfest sú niðurstaða að umdeildar sóttvarnaraðgerðir Í ættu sér næga lagastoð í 2. mgr. 12. gr. sóttvarnarlaga nr. 19/1997 sem hefði ekki að geyma tæmandi talningu sóttvarnaraðgerða sem heimilt væri að grípa til. Þá taldi dómurinn að ráðherra hefði ekki verið framselt vald umfram heimildir 75. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 með því að honum var veitt heimild til þess að kveða á um lokun tiltekinna tegunda fyrirtækja, enda hefði löggjafinn í meginatriðum mælt fyrir um þá tegund skerðingar á atvinnufrelsi sem reyndi á í málinu. Jafnframt var talið að aðgerðir Í hefðu hvorki gengið lengra en nauðsynlegt var né brotið gegn jafnræðisreglu. Meðal annars var horft til þess að Í hefði borið stjórnskipuleg skylda til þess að gera ráðstafnir til að vernda líf og heilsu almennings með vísan til þess hversu útbreidd smit voru í samfélaginu á því tímabili sem A var gert að loka skemmtistað sínum. Þá var litið til þess að A hefði þegið lokunar- og tekjufallsstyrki, auk þess að hafa nýtt sér svokallaða hlutabótaleið vegna umræddra sóttvarnaraðgerða. Yrði A að bera hallann af sönnunarskorti um áhrif þessara úrræða á rekstur hans, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var Í því sýknað af kröfum A.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu N um að lögbann yrði lagt við nánar tilgreindum athöfnum G og A ehf. N reisti kröfu sína á 1. gr. laga nr. 141/2001 um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda. Í úrskurði Landsréttar kom fram að ágreiningslaust væri að N hefðu sem félagasamtök á sviði neytendamála rétt til lögbannsaðgerða í þágu heildarhagsmuna neytenda að uppfylltum þeim skilyrðum sem sett væru í lögum nr. 141/2001. Samkvæmt 1. mgr. laganna væri ótvírætt að beiðni slíkra samtaka um lögbann þyrfti að lúta að háttsemi sem talin væri stríða gegn EES-gerðum sem væru taldar upp í viðauka við tilskipun 2009/22/EB eins og þær hefðu verið leiddar í íslensk lög en samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis kæmi fram að ráðherra kvæði á um hvaða EES-gerðir féllu undir fyrrgreindan viðauka með reglugerð. Í reglugerð nr. 914/2014 væru taldar upp ýmsar EES-gerðir á sviði neytendamála og sú gerð sem lyti að ætlaðri ólögmætri háttsemi í tengslum við neytendalán, og lögbannsbeiðni N fjallaði um, væri tilskipun 87/102/EBE, sbr. 2. tölulið 1. gr. reglugerðarinnar. Ljóst væri að sú tilskipun hefði verið felld úr gildi og leyst af hólmi með tilskipun 2008/48/EB frá 23. apríl 2008, um lánssamninga fyrir neytendur. Hefði síðarnefnda tilskipunin verið tekin upp í EES- samninginn og svo leidd í lög hér á landi með lögum um neytendalán nr. 33/2013. Af þessu væri ljóst að sú háttsemi G og A ehf. sem lögbannsbeiðni N laut að stríddi ekki gegn neinni gildri EES-gerð sem talin væri í reglugerð nr. 914/2014 eins og áskilið væri í 2. mgr. laga nr. 141/2001. Var N því talin bresta lagaheimild til að leggja fram lögbannskröfu fyrir hönd neytenda sem laut að háttsemi á sviði neytendalána. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

D ehf. sótti um úthlutun byggðakvóta fyrir bát sinn fiskveiðiárið 2011/2012 fyrir Kópasker en D ehf. var með skráð heimilisfang á Húsavík. Skömmu áður hafði sveitarfélagið Norðurþing óskað eftir breytingu á því skilyrði almennra úthlutunarreglna byggðakvóta til fiskiskipa fyrir umrætt fiskveiðiár, að fiskiskip sem sótt væri um byggðakvóta fyrir væri í eigu eða leigu einstaklinga eða lögaðila með heimilisfang í viðkomandi byggðarlagi 1. desember 2011. Laut beiðni sveitarfélagsins að því að fullnægjandi væri að eigandi viðkomandi skips hefði heimilisfang innan sveitarfélagsins. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið hafði samþykkt slíka breytingu fyrir fiskveiðiárið á undan og hafði D ehf. þá fengið úthlutað hluta af byggðakvóta Kópaskers þrátt fyrir að vera ekki með heimilisfang þar. Ráðuneytið hafnaði aftur á móti beiðni sveitarfélagsins þar sem ekki var talin hætta á að ekki næðist að úthluta byggðakvóta Kópaskers, eins og verið hefði fyrir fiskveiðiárið 2010/2011. Þar af leiðandi var umsókn D ehf. hafnað á þeim grundvelli að hann uppfyllti ekki fyrrgreint skilyrði um heimilisfang í viðkomandi byggðarlagi. Í málinu krafðist D ehf. viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í á tjóni D ehf. vegna höfnunar á úthlutun byggðakvóta Kópaskers fiskveiðiárið 2011/2012 fyrir bát D ehf. Byggði D ehf. kröfu sína meðal annars á því að höfnun ráðuneytisins á beiðni Norðurþings um breytingu á reglum um heimilisfesti útgerða hafi verið ólögmæt stjórnvaldsákvörðun. Niðurstaða Landsréttar var að umrædd ákvörðun hafi átt sér fullnægjandi lagastoð, mat ráðuneytisins hafi verið málefnalegt og gætt hafi verið að ákvæðum stjórnsýslulaga. Þá hefði D ehf. ekki getað haft réttmætar væntingar til þess að fá úthlutað byggðakvóta þar sem ráðuneytið hafði þegar hafnað beiðni Norðurþings um breytingu á skilyrði um heimilisfesti. Þá var D ehf. ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um lögmæti úthlutunar byggðakvóta til annarra útgerða sem uppfylltu almenn skilyrði til slíkrar úthlutunar. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í af kröfum D ehf. því staðfest.