Dómstólaleit

E og dánarbú HS kröfðust þess að felldir yrðu úr gildi tveir samningar milli E annars vegar og H og B hins vegar um leigu hinna síðarnefndu á hluta úr jörðinni Kálfaströnd 1 í Skútustaðahreppi. Meðal þess sem kom fram í samningunum var að H og B yrðu ábúendur á jörðinni og þótti ljóst af málatilbúnaði þeirra að þau miðuðu við að þau hefðu réttarstöðu ábúenda í skilningi ábúðarlaga nr. 80/2004. Héraðsdómur taldi að það væri ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 að bera framangreind ákvæði samninganna fyrir sig gagnvart E og var krafa um niðurfellingu þeirra tekin til greina. Vísaði héraðsdómur meðal annars til þess að ákvæði samninganna um að H og B yrðu ábúendur á Kálfaströnd væru þeim mjög hagfelld en skertu verulega möguleika E til að ráðstafa eign sinni sem og þess að ákveðinn aðstöðumunur hefði verið á milli aðila. Þá var jafnframt fallist á að breyta skyldi ákvæði síðari leigusamningsins, sem kom í stað ákvæðis fyrra samningsins, um leigugjald þannig að leiga skyldi miðuð við niðurstöðu matsmanns sem lá fyrir í málinu. Að öðru leyti sýknaði héraðsdómur H og B af kröfu E og dánarbús HS. H og B áfrýjuðu niðurstöðu héraðsdóms hvað framangreind atriði varðaði til Hæstaréttar sem staðfesti dóminn með vísan til forsendna hans.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem Í var heimilað að fá S borinn út af tiltekinni jörð ásamt öllu sem honum tilheyrði með beinni aðfarargerð. Krafa Í var reist á því að heimilt hefði verið að segja upp ábúðarsamningi milli aðila vegna vanefnda S á jarðarafgjaldi, sköttum og skyldum sem honum hefði borið að greiða. S hélt því fram að réttur Í væri ekki svo skýr og glöggur að uppfyllt væru skilyrði 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Óvissa væri um uppgjör milli aðila vegna jarðarinnar og vísaði í því samhengi til kaupréttarákvæðis í afsali um jörðina frá 1973 og skaðabótaskyldu Í vegna sölu Í á hluta úr óskiptu landi jarðarinnar á árinu 1999. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði að minnsta kosti ekki frá gildistöku laga nr. 34/1992 átt rétt á að kaupa jörðina af Í á lægra verði en markaðsverði. Þá var skaðabótakrafa Í vegna sölu hluta jarðarinnar til O talin vanreifuð. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H ehf. um að D yrði borinn út af tiltekinni jörð. Ekki var talið að H ehf. hefði fært sönnur á það að réttur félagsins til að D viki af jörðinni væri svo skýr og ótvíræður að hann yrði knúinn fram með beinni aðfarargerð.

E og J, eigendur jarðarinnar H, höfðuðu mál gegn G og kröfðust þess að viðurkennt yrði að G hefði fyrirgert rétti sínum til að sitja jörðina og að honum yrði gert að flytja af jörðinni. Þá kröfðust E og J þess að G greiddi þeim tiltekna fjárhæð sem jarðafgjald samkvæmt 16. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004. Ekki var fallist á að aðilar hefðu samið um að G ætti endurgjaldslaust að fá afnot jarðarinnar og að E hefði ætlað að standa skil á sköttum og gjöldum af jörðinni. Ljóst var að G hafði ekki greitt fasteignagjöld af jörðinni í fjögur ár og þótti vanefnd hans á samkomulagi aðila veruleg í skilningi 1. mgr. 37. gr. ábúðarlaga. G var því gert að víkja af jörðinni. Héraðsdómur hafði vísað fjárkröfu E og J frá dómi á þeim grundvelli að ekki væri unnt að leggja matsgerð dómkvadds matsmanns til grundvallar ákvörðunar um afgjald og gagnáfrýjuðu E og J dómi héraðsdóms að þessu leyti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að E og J hefðu ekki kært til Hæstaréttar ákvæði hins áfrýjaða dóms um frávísun málsins að hluta. Ekki væri á færi réttarins að taka efnislega afstöðu til kröfu sem vísað hefði verið frá héraðsdómi. Var kröfu E og J um greiðslu úr hendi G því vísað frá Hæstarétti.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi E og F. Í héraði var tekin til greina krafa A um að viðurkenndur yrði réttur hans til lífstíðarábúðar á jörðinni K, en hafnað kröfu B, C og D um að viðurkennt yrði að 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrútar tilheyrðu dánarbúi E og F. Um hið fyrra atriði taldi héraðsdómur að skilyrðum eldri ábúðarlaga fyrir aðilaskiptum á jörðinni K væri fullnægt. Um hið síðara atriði segir að sannað hafi verið með skattframtölum A, E og F að A hafi keypt 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrúta af þeim E og F og var kröfu varnaraðila því hafnað. Þá vísaði héraðsdómur frá dómi kröfum A um að viðurkenndur yrði réttur hans til endurgjalds fyrir tiltekinn fjölda ærgilda af fullvirðisrétti jarðarinnar við ábúðarlok. A kærði ekki úrskurð héraðsdóms um þetta atriði og því gátu A annars vegar og B, C og D hins vegar ekki haft uppi kröfur fyrir Hæstarétti þar að lútandi. Að öðru leyti voru niðurstöður héraðsdóms staðfestar í Hæstarétti.

Árið 1969 tók G á leigu 61 hektara spildu úr jörðinni Y, sem var í eigu V, til þess að rækta þar tún. Skriflegur leigusamningur var gerður um spilduna 1978 og var uppsagnarfrestur tilgreindur eitt ár. Snemma árs 2006 var leigusamningnum sagt upp af hálfu F, sem þá hafði tekið við réttindum V. Að liðnu ári frá uppsögn leigusamningsins höfðaði F mál þetta gegn V og krafðist þess að staðfest yrði með dómi uppsögn leigusamningsins og að stefnda væri skylt að víkja af jörðinni. G taldi að uppsögn F ætti sér hvorki stoð í lögum né leigusamningnum sjálfum, hún bryti gegn lögvörðum réttindum sínum og væri því ólögmæt. Enn fremur skyldi um leigusamninginn fara eftir ábúðarlögum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ekkert íbúðarhús hefði verið á landspildunni og hlaða hrunin þegar G tók við umráðum hennar og að hann hefði aldrei byggt spilduna heldur nytjað hana frá næstu jörð þar sem hann væri ábúandi. Talið var að ábúðarlögin giltu ekki um leigusamning málsaðila og að uppsögn hans væri lögmæt. Kröfur F voru því teknar til greina.

Vorið 2004 tók RÞ við ábúð af föður sínum á eignarhluta RR í jörðinni H, sem var í óskiptri sameign RR og annarra. Aðilar gerðu með sér byggingarbréf í desember 2005 þar sem meðal annars kom fram að stefndi skyldi hafa öll almenn leiguliðaafnot jarðarinnar með nánar tilgreindum undantekningum, en um réttindi hans og skyldur færi að öðru leyti eftir ábúðarlögum nr. 80/2004. Þá var jafnframt kveðið á um að úttekt ætti að fara fram á ástandi jarðarinnar, ræktunar og mannvirkja við upphaf ábúðar. Samkomulag tókst með aðilum um að ábúðinni lyki 1. júlí 2007. Úttektarmenn samkvæmt 39. gr. ábúðarlaga luku úttekt 30. nóvember sama ár vegna ábúðarloka R og samkvæmt henni var matsverð mannvirkja að frádreginni tiltekinni fjárhæð vegna þrifa og viðhalds, samtals 6.761.427 krónur. Ekki tókst samkomulag milli aðila um uppgjör vegna loka ábúðar RÞ og höfðaði hann af þeim sökum mál á hendur RR til greiðslu fjárhæðarinnar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að öll mannvirki sem ágreiningur stæði á um hefðu verið reist áður en RÞ tók í raun við ábúð af föður sínum vorið 2004. Við leiguliðaskiptin á þeim tíma hafi úttekt ekki verið gerð og því bæri samkvæmt 38. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 að leggja til grundvallar að samkomulag hafi tekist á milli RR og RÞ um að RÞ tæki við réttindum föður síns vegna eigna og endurbóta á jörðinni á ábúðartíma hans. Þessu til samræmis færi um tilkall RÞ til greiðslu eftir reglum ábúðarlaga nr. 64/1976. Fallist var á kröfu RÞ um að RR bæri að greiða að fullu fyrir mannvirki sem tilgreint var í matsgerðinni sem „fjárhús/baggahús“, en hann hafði sérstaklega samþykkt byggingu þess auk matsliða, sem hann vefengdi ekki og voru í úttekt kenndir við mjaltabás, breytingar á mjólkurhúsi og flór í fjósi. Á hinn bóginn var því hafnað að RR bæri að greiða fyrir önnur tilgreind mannvirki enda væri ekki fullnægt skilyrðum 12. og 16. gr. eldri ábúðarlaga, sbr. ákvæði til bráðabirgða II við ábúðarlög nr. 80/2004. Til lækkunar kom gagnkrafa RR sem RÞ hafði viðurkennt og tilgreindir frádráttarliðir, en ekki var fallist á með RR að félagið gæti beitt skuldajöfnuði vegna greiðslu tilgreindrar veðskuldar, sem RÞ var upphaflega skuldari að. Samkvæmt framansögðu var fallist á kröfu RÞ að hluta og RR gert að greiða honum 3.811.108 krónur.

H og A höfðuðu mál til að fá hnekkt niðurstöðu úrskurðar óbyggðanefndar um þjóðlendumörk gagnvart ábúðarjörð sinni. Með byggingarbréfi landbúnaðarráðherra 11. maí 1999 var H og A leigð ríkisjörðin Skriðuklaustur til lífstíðarábúðar. Í ábúðarsamningnum voru H og A ekki veitt nein réttindi til að fara sjálfstætt með hagsmuni Í sem eiganda jarðarinnar umfram það, sem leiddi af ákvæðum ábúðarlaga og jarðalaga. Talið var að hvorki væri að finna í ábúðarlögum né annars staðar í lögum neina stoð fyrir því að leiguliði gæti haft uppi kröfu fyrir dómi um ákvörðun merkja ábúðarjarðar í andstöðu við landsdrottin sinn. Engu gæti breytt um heimild H og A til að leita dóms að þeim hefði ranglega verið játuð aðild að ágreiningi um mörkin fyrir óbyggðarnefnd. Var Í sýknað af kröfu H og A um að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar. H og A kröfðust þess einnig að viðurkenndur yrði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landsvæðið, sem óbyggðanefnd felldi undir þjóðlendu, væri háð beinum eignarrétti. Ekki höfðu verið færðar fram sjálfstæðar röksemdir fyrir þessari kröfu og var málið því að þessu leyti vanreifað af hendi H og A. Var málinu því vísað frá héraðsdómi að því er varðaði þessa dómkröfu.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu B ehf. um að G yrði borinn út úr fasteign með beinni aðfarargerð.

Bragi Árnason (Steingrímur Þormóðsson hrl.) gegn Þorvaldi Helgasyni Kristínu Eddu Gunnarsdóttur og Connie Maria Cuesta-Schmiedl (Jónas A. Aðalsteinsson hrl.)

Ágreiningur aðila snerist um heimild ÞH til að segja upp leigusamningi aðila um landspildu undir smábýli að Elliðahvammi. Var uppsögn ÞH byggð á vanskilum á leigugjaldi. Þar sem svo mikill vafi lék á um greiðsluskyldu ÞS að ekki varð leyst úr nema fyrir dómstólum var ekki fallist á að ÞH gæti byggt uppsögn sína á vanskilum, meðan málinu var ekki endanlega lokið fyrir dómi. Þar sem ÞS greiddi leigugjaldið án tafar, eftir að dómur varð endanlegur, var ekki fallist á að uppsögn ÞH hefði verið lögmæt. Var ÞS sýknaður af kröfu ÞH.

Fasteignakaup. Jörð. Ábúð. Forkaupsréttur. Aðild. Áfrýjun. Frávísun máls frá Hæstarétti að hluta. Gjafsókn. Með samningi árið 2004 höfðu B og S makaskipti á fasteignum, þar sem B lét meðal annars af hendi jörðina Á. Í samningnum var andvirði jarðarinnar talið vera 45.000.000 krónur. E og R sem óumdeilt voru lífstíðarábúendur jarðarinnar Á töldu að í kaupunum hefði ekki verið virtur forkaupsréttur þeirra að jörðinni. Höfðuðu E og R því þetta mál þar sem þau kröfðust þess að S og B yrði gert að þola ógildingu kaupsamningsins og afsals og að B yrði dæmdur til að gefa út afsal til þeirra fyrir jörðinni gegn greiðslu nánar tiltekinnar fjárhæðar. Fyrir Hæstarétti áfrýjaði S fyrir sitt leyti þeirri niðurstöðu héraðsdóms um ógildingu á ráðstöfun jarðarinnar Á en B undi hins vegar þeirri niðurstöðu. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði um þetta atriði að B og S ættu hvorki óskipt réttindi né bæru óskipta skyldu í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna þeirra lögskipta sem fólust í makaskiptasamningi þeirra og afsali. Hins vegar hefði verið ófært í héraði að fella efnisdóm á kröfu E og R um ógildingu samningsins og afsalsins án þess að þeir ættu báðir aðild að málinu, enda varð eitt yfir þá báða að ganga um gildi löggerninga þeirra í milli. Var því óhjákvæmilegt að S beindi áfrýjun sinni jafnframt að B til að hann þyldi dóm Hæstaréttar um gildi samningsins. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti að því er varðaði áfrýjun S. E og R reistu kröfur sínar á hendur B á því að honum bæri að afsala þeim jörðinni gegn greiðslu tiltekinnar fjárhæðar þar sem tilgreint verð í samningnum hefði ekki tekið mið af því að jörðin var í lífstíðarábúð þeirra né skyldu til að standa þeim skil á endurgjaldi fyrir endurbætur þeirra á jörðinni við ábúðarlok. Til stuðnings kröfu sinni vísuðu þau til 1. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og 34. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976 til samanburðar, en þau töldu ákvæðin veita sér rétt til þess að fá jörðina keypta með forkaupsrétti gegn verði sem teldist eðlilegt að mati dómkvaddra manna. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að fyrrnefnd ákvæði jarðalaga gerðu kröfu til þess að sýnt væri fram á að kaupverð í samningi hefði verið haft óeðlilega hátt í því skyni að halda forkaupsréttarhafa frá að neyta réttar síns. Hvorki í fyrirliggjandi matsgerðum né öðrum gögnum málsins hefði nokkuð komið fram sem benti til að tilgreint kaupverð jarðarinnar í makaskiptasamningnum hefði verið haft óeðlilega hátt til að halda E og R frá að neyta forkaupsréttar að henni. Var kröfum E og R um lækkað verð hafnað.

Árið 2005 var ákveðið á bæjarstjórnarfundi í S að segja upp leigu Þ á 6,54 ha spildu úr jörðinni P, en spildan hafði verið hluti af landi sem Þ fékk til lífstíðarábúðar með byggingarbréfi árið 1986. Í byggingarbréfinu fyrir jörðina sagði að með vísan til tiltekinna ákvæða ábúðarlaga væri leigusala hvenær sem er heimilt að undanskilja og selja lóðir úr landi jarðarinnar undir hús til íbúðar, atvinnurekstrar og sumardvalar, auk þess sem leigusali héldi rétti sínum skv. sömu lögum til að taka jörðina eða hluta hennar úr lífstíðarábúð „vegna þarfa ríkisins“. Um orðalag byggingarbréfsins sagði í niðurstöðu Hæstaréttar að ekkert þeirra lagaákvæða sem byggingarbréfið vísaði til hefðu getað heimilað S að taka hluta jarðarinnar undan lífstíðarábúð Þ, eins og S leitaðist við með uppsögninni. Var niðurstaða héraðsdóms um ógildingu uppsagnar S því staðfest.

Málið var risið vegna kaupa Ó á jörðinni H af Í á grundvelli 36. gr. jarðalaga nr. 81/2004, en Ó var þar ábúandi. Aðila greindi á um hvort Ó bæri í þeim kaupum að standa skil á framlagi, sem óumdeilt var að Í hefði látið fyrri ábúanda, föður Ó, í té á árunum 1973 til 1975 vegna byggingar íbúðarhúss á jörðinni. Talið var að Ó bæri að standa skil á umræddum framlögum og var því ekki fallist á aðalkröfu hans, sem reist var á því að framlag þetta ætti á engan hátt að koma til álita við ákvörðun kaupverðs. Ekki var heldur fallist á varakröfu Ó þar sem ráðgert var að Í ætti rétt á endurgreiðslu upphaflegrar fjárhæðar framlagsins að frádregnum árlegum afskriftum vegna fyrningar. Var niðurstaðan sú að Í var sýknaður af kröfum Ó að svo stöddu, en með því var ekki að öðru leyti tekin afstaða til þess hvernig uppgjöri vegna framlagsins ætti að vera háttað.

L krafðist ógildingar á ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins um að hafna því að hann keypti jörðina Þ og viðurkenningar á rétti sínum til að kaupa jörðina. Hann byggði kröfur sínar á 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga þar sem mælt var fyrir um kauprétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið höfðu erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að áður en L tilkynnti ráðuneytinu að hann hygðist nýta ætlaðan kauprétt samkvæmt ákvæðinu hefði hann hætt búskap og láglendi jarðarinnar verið með samþykki hans leigt öðrum til skógræktar til langs tíma. Talið var að ákvæðið yrði ekki skilið öðruvísi en svo að það ætti aðeins við um þá sem sjálfir stunduðu búrekstur á jörð og að því skorti lagaskilyrði til þess að ráðuneytið gæti orðið við beiðni L um nýtingu á kauprétti hans að jörðinni. Þegar af þeirri ástæðu var Í sýknað af kröfum hans.

H krafðist í máli gegn SI og ST viðurkenningar á rétti sínum til að skipta fasteigninni S á þann hátt að eignarhluti hennar, sem fólst í tveimur landspildum sem voru afmarkaðar með nánar tilgreindum hnitum, yrði sérgreindur og skráður sérstaklega. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti H kröfugerð sinni til samræmis við loftmynd, sem sýndi mörk spildnanna, og tilgreindi hnit á hornpunktum að nokkru önnur en miðað hafði verið við fram að því. Ekki var talið að H gæti breytt kröfugerð sinni að þessu leyti þar sem samþykki SI og ST lá ekki fyrir. Hins vegar var talið að innan kröfugerðar hennar rúmaðist krafa um að viðurkenndur yrði réttur hennar til að fá fasteigninni skipt með þeim hætti að hún fengi aftur spildurnar tvær, sem hún hafði lagt til sameignarinnar, án þess að þær væru nánar afmarkaðar og var sú krafa talin nægilega ljós til að fella mætti efnisdóm á hana. Vísað var til þess að samkvæmt meginreglu eignaréttar, sem eigi stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar, geti einn sameigenda krafist slita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmi við eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg, skiptum verði komið við án þess að það leiði til tjóns að þarflausu og það stangist hvorki á við lög né samning, sem eignina varði. Talið var að þessi skilyrði væru uppfyllt og var krafa H í fyrrgreindri mynd því tekin til greina. H krafðist jafnframt sýknu af kröfum SI og ST um viðurkenningu á rétti þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhluta hennar í fasteigninni og forkaupsrétti að honum. Þegar af þeirri ástæðu að SI og ST höfðu ekki hnekkt staðhæfingu H, sem studd var gögnum, um að þau hefðu ekki að minnsta kosti eftir 1991 notað eignina til búrekstrar eða annars atvinnurekstrar á sviði landbúnaðar var ekki talið að þau gætu reist rétt til ábúðar á eignarhluta H á 6. gr. áðurgildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Voru heldur ekki skilyrði til að fallast á kröfu SI og ST um viðurkenningu á forkaupsrétti þar sem hún var eingöngu reist á því að þau nytu hans sem ábúendur samkvæmt 2. mgr. 30. gr. áðurgildandi jarðalaga nr. 65/1976.

K var skipaður sóknarprestur í Saurbæjarprestakalli 14. mars 1996 og varð þar með umráðamaður prestssetursjarðarinnar S. P gerði samning við K um afnot hans og umráð yfir jörðinni 31. janúar 2001. L fékk í ágúst 2004 heimildir yfirvalda til að leggja háspennulínu um svæði, sem náði meðal annars til lands S, svo og til að flytja þar til aðra línu, sem lá þegar um landið. Samningar tókust ekki milli L og P um bætur vegna þessa og leitaði L til matsnefndar eignarnámsbóta sem komst að þeirri niðurstöðu að L bæri að greiða P 9.343.000 krónur í eignarnámsbætur. K taldi sig eiga rétt á að fá þessa fjárhæð greidda vegna umráða hans yfir jörðinni og höfðaði því mál á hendur P til heimtu skaðabóta sem þessu svara. Tekið var fram að bæturnar, sem P fékk greiddar, hefðu verið ákveðnar vegna varanlegrar skerðingar á réttindum yfir landi jarðarinnar S, en að engu leyti vegna jarðrasks eða átroðnings sem kunni að hafa leitt af framkvæmdum við lagningu háspennulína þar. Ekki var talið að K hefði fært fram nein haldbær rök, hvorki á grundvelli laga né samnings aðila frá 31. janúar 2001, sem leitt gætu til þess að hann ætti sem leigutaki að jörðinni tilkall til þessara eignarnámsbóta með öllu eða að hluta. Var P því sýknaður af kröfu K.

H og G, ábúendur ríkisjarðanna R og G, kröfðust þess að Í yrði gert að greiða þeim skaðabætur vegna vanrækslu á að kaupa af þeim greiðslumark sauðfjár í samræmi við samkomulag frá 29. júní 1998 sem gert var í tilefni af hugsanlegum ábúðarlokum þeirra. Í 8. lið samkomulagsins kom fram að næðist samkomulag um kaup á eignum H og G myndi landbúnaðarráðuneytið hlutast til um að samhliða yrði gerður samningur um kaup á greiðslumarki jarðanna. Hinn 5. mars 1999 gerðu aðilar kaupsamning um mannvirki o.fl. á jörðunum og sérstakt samkomulag um önnur atriði. Í samkomulaginu var tekið fram að búfénaður H og G yrði ekki sérstaklega bættur, en að þau njóti beingreiðslna á árinu 1999. Einnig var áréttað að hvorugur aðila ætti kröfu á hinn umfram efni kaupsamningsins og samkomulagsins. Hvað sem liði skýringu á 8. lið fyrra samkomulags aðila var fallist á með Í að á endanum hafi verið samið um uppgjör allra lögskipta aðila með gerningnum 5. mars 1999. Fengi framburður starfsmanns landbúnaðarráðuneytisins um að hann teldi Í bundið af umræddu ákvæði engu breytt í þessu efni, enda hefði hann ekki komið að síðari samningsgerð aðila. Þá fylgdi greiðslumark lögbýli við eigenda- eða ábúendaskipti og væri því ekki lagagrundvöllur fyrir því að ábúandi gæti litið á slíkt greiðslumark sem eign sína í lok ábúðar. Að þessu virtu var Í sýknaður af kröfu H og G.

G átti hluta af jörðinni Garði í Aðaldælahreppi og stundaði þar búrekstur en hann hafði keypt eignarhlutann af móður sinni árið 2003. Krafðist hann ógildingar á kaupsamningi og afsali vegna kaupa SH á eignarhluta SB í jörðinni og að SB yrði gert að gefa út afsal til sín gegn ákveðinni greiðslu. Reisti G kröfur sínar á því að hann ætti forkaupsrétt að eignarhlutanum samkvæmt 2. mgr. 30. gr. þágildandi jarðalaga, enda hefði ábúð hans á jörðinni staðið lengur en í tíu ár þegar samningur um kaupin var gerður. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að móðir G hefði í skjóli eignarhluta síns og með samkomulagi við sameigendur sína orðið ábúandi jarðarinnar allrar til lífstíðar samkvæmt ákvæðum þágildandi ábúðarlaga. G lagði fram ýmis gögn til stuðnings því að hann hefði orðið ábúandi jarðarinnar fyrir áskilið tímamark. Af þeim þótti mega ráða að G hefði um árabil átt hlut að rekstri búsins á Garði en lengst af hefði hann þó staðið í því í félagi við móður sína. Ekkert lá fyrir um að ætluð ábúð hans gæti stuðst við samning eða ígildi samnings við sameigendur móður hans að jörðinni eins og áskilja þyrfti til að réttur stofnaðist til ábúðar fyrir lífstíð samkvæmt 6. gr. ábúðarlaga. Yrði því að líta svo á að búrekstur hans hefði fram að kaupum hans á eignarhluta í jörðinni eingöngu helgast af ábúð móður hans, sem henni hefði verið ófært að flytja upp á sitt eindæmi í hendur sonar síns svo bindandi væri fyrir aðra eigendur. Voru SH og SB því sýknaðir af kröfum G.

Deilt var um hvort V ehf., sem var eigandi jarðarinnar Þverfells í Borgarfjarðarsveit, eða I, sem var ábúandi jarðarinnar, ætti rétt til greiðslu, sem íslenska ríkið hafði innt af hendi árið 1992, vegna sölu á hluta fullvirðisréttar jarðarinnar. Fyrir lá að fullvirðisrétturinn hafði verið ákveðinn út frá framleiðslu ábúenda en ekki landeiganda. Var talið að fullnægt hefði verið skilyrðum 4. gr. reglugerðar nr. 313/1991 um að greiða skyldi ábúendum jarðarinnar kaupverð fullvirðisréttarins og var I því sýknuð af kröfu V ehf. um þetta atriði. Einnig var deilt um hvor aðilanna ætti rétt á arðgreiðslum vegna veiðiréttar jarðarinnar, sem Veiðifélag Grímsár og Tunguár hafði árlega lagt inn á bankabók í vörslu þess. Í erfðafestusamningi frá 1951 hafði þáverandi eigandi jarðarinnar áskilið sér rétt til „veiðivatna jarðarinnar“. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að það hefði staðið eigandanum nær að tryggja sér sönnun um umfang þess veiðiréttar, sem undanskilja átti við samningsgerðina. Ekki var talið sannað að hann hafi haft arðgreiðslur af Tunguá í huga þegar samningurinn var gerður, enda var þá engin veiði í ánni fyrir landi jarðarinnar. Niðurstaða héraðsdóms um að V ehf. ætti ekki rétt til arðgreiðslnanna var því staðfest.

Talið var að D hafi verið heimilt sem eina eiganda jarðarinnar B að óska eftir nauðungarsölu hennar samkvæmt 8. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Þá var talið að sala jarðarinnar með þessum hætti hefði ekki áhrif á þau réttindi sem H taldi sig eiga í jörðinni, sbr. 4. mgr. 8. gr. sömu laga. Kröfu H um ógildingu nauðungarsölunnar var því hafnað.

dánarbúi Jóhanns Matthíasar Jóhannssonar D, dánarbú J, fór fram á við sýslumann að jörðin B yrði seld eftir reglum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu samkvæmt heimild í 1. mgr. 8. gr. laganna, en Hæstiréttur hafði komist að þeirri niðurstöðu í dómi að D væri eini eigandi jarðarinnar. Sýslumaður varð við beiðni D og var jörðin seld á uppboði þar sem S varð hæstbjóðandi. H krafðist ógildingar á sölumeðferðinni meðal annars á þeim forsendum að hún færi í bága við ábúðarrétt hans. Héraðsdómur taldi H ekki eiga lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, þar sem umrædd sala raskaði ekki þeim réttindum sem hann kvæðist eiga til jarðarinnar, sbr. 4. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991, og vísaði málinu því frá dómi. Talið var að þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms gætu ekki að réttu leitt til frávísunar málsins og var hinn kærði úrskurður því ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

E krafðist þess að viðurkenndur yrði forkaupsréttur hans sem ábúanda að jörðinni B og að honum yrði heimilað að ganga inn í kaup G á jörðinni samkvæmt skiptayfirlýsingu dánarbús GM. Skiptastjóri búsins hafði í desember 2003 rift ábúðarsamningi við E vegna vanefnda leigutaka, og samþykkti búið í apríl 2004 að leggja G út jörðina til greiðslu arfs. Sýnt var að viðhald húsa og ræktunar á B hafði verið vanrækt lengi, auk þess sem fyrir lá að E hafði engan búrekstur stundað á B í allmörg ár og var ekki borið við af hans hálfu að heimild hafi verið fengin hjá þeim, sem gátu leyst hann undan þeirri skyldu. Var með vísan til þessa fallist á með G að skiptastjóra hafi verið heimilt að rifta ábúðarsamningnum í desember 2003. Krafa sóknaraðila um að neyta forkaupsréttar samkvæmt ákvæðum jarðalaga átti hvað sem öðru leið ekki stoð í ábúðarsamningi eftir greint tímamark og var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna forkaupsrétti E.

A ehf. krafðist þess að R yrði með beinni aðfarargerð borinn út af tiltekinni jörð. Hélt R því fram að hann hefði verið ábúandi á jörðinni í skilningi ábúðarlaga og að nauðungarsalan leiddi ekki til þess að ábúðarréttur hans félli niður. Í Hæstarétti var tekið fram að ekki yrði ráðið af málatilbúnaði aðila að R hefði freistað þess að fá ætluð réttindi sín til ábúðar á jörðinni á einhvern hátt viðurkennd við nauðungarsöluna samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þótt leggja yrði til grundvallar að hann hefði, sem einn af eigendum jarðarinnar, fengið lögboðnar tilkynningar um framkvæmd nauðungarsölunnar. Með vísan til þessa og að virtri 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991, var fallist á beiðni A ehf.

Í hafnaði beiðni H um að fá að kaupa ábúðarjörð sína, með bréfi 28. júní 2001. Tók Í málið upp á ný eftir aðfinnslur umboðsmanns Alþingis, án þess að fyrri ákvörðun væri þó afturkölluð. Þá tilkynnti Í með bréfi til H 15. október 2002 þá fyrirætlun sína að afgreiða erindi hennar með sama hætti og gert hafði verið áður, þ.e. með því að hafna beiðninni. H höfðaði mál í nóvember 2002, áður en endanlegt svar Í lá fyrir í málinu, og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til að kaupa jörðina. Var málinu vísað frá með hinum kærða úrskurði. Eftir að málið hafði verið höfðað kom afstaða ráðuneytisins um að synja bæri erindi H, einnig skýrt fram í bréfi til ríkislögmanns 3. mars 2003. Með vísan til þess sem fram var komið um afstöðu ráðuneytisins til erindis H, var talið að hún hafi haft lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um ætlaðan rétt sinn til að kaupa jörðina. Hafi henni verið heimilt að gera slíka viðurkenningarkröfu á hendur Í, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Með vísan til þessara sömu atriða stóð ákvæði 1. mgr. 26. gr. laganna því ekki í vegi að H fengi leyst úr fyrrnefndri kröfu sinni að efni til. Þá var málatilbúnaður H að öðru leyti ekki talinn með þeim hætti að varðað gæti frávísun og var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

B krafðist þess að K og Þ yrðu dæmd til að víkja af jörð í eigu B. Tekið var fram að þegar byggingarbréf fyrir jörðina sem aðilar undirrituðu 1994 rann út á fardögum 1999 hefði B tilkynnt K og Þ að með vísun til vanefnda þeirra á ákvæðum byggingarbréfsins yrði ekki um endurnýjun ábúðarsamnings að ræða. Gat það því ekki talist vanræksla af hálfu B í skilningi 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 sem gæti leitt til lífstíðarábúðar þeirra K og Þ að ekki var gert nýtt byggingarbréf fyrir jörðina. Var því fallist á kröfu B.

Ábúendur jarðarinnar K áttu rétt til að ganga inn í hæsta boð þegar jörðin var seld nauðungarsölu til slita á sameign, sbr. 31. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Voru ábúendur á hinn bóginn bundnir við boðið og gátu ekki fengið mat dómkvaddra manna á eigninni samkvæmt 34. gr. laganna.