Dómstólaleit

Með samningum í júní 2004 og september 2005 keypti FB ehf., sem var einvörðungu í eigu Þ, hlutabréf í SF hf. af því félagi að nafnverði 50.000.000 krónur á árinu 2004 og 100.000.000 krónur á árinu 2005. Samkvæmt kaupsamningunum skuldbatt félagið sig til að eiga hlutabréfin eigi skemur en í tvö ár auk þess sem Þ, sem var á þessum tíma forstjóri SF hf., var óheimilt að veðsetja eða framselja eignarhlut sinn í FB ehf. á gildistíma samninganna. Samhliða kaupsamningnum frá september 2005 gerðu félögin með sér samning sem veitti FB ehf. einhliða sölurétt og SF hf. einhliða kauprétt á framangreindum hlutum í SF hf. og var búið svo um hnútana að ekki hefði orðið neinn hagnaður af sölu félagsins á þeim bréfum til SF hf. hvort sem sölu- eða kauprétturinn hefði verið nýttur, til dæmis í kjölfar þess að Þ hefði látið af störfum að eigin ósk eða verið sagt upp störfum vegna vanefnda á starfsskyldum sínum. Þ var sagt upp störfum af öðrum orsökum í júní 2006 og við það varð sölu- og kauprétturinn á grundvelli samningsins ekki virkur. Viku síðar seldi FB ehf. hlutabréfin á almennum markaði með verulegum hagnaði. Með úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar voru opinber gjöld Þ vegna gjaldársins 2007 endurákvörðuð eins og umræddar tekjur væru tekjur hans vegna starfstengdra hlunninda. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt tæki bæði til nýrra og áður óþekktra tegunda starfstengdra greiðslna féllu þær á annað borð undir hina almennu skilgreiningu ákvæðisins. Í samræmi við það væri ekkert því til fyrirstöðu að skattyfirvöld tækju á álitamálum, sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kynnu að fylgja, eftir því sem þau kæmu upp í skattaframkvæmd. Með vísan til efnis samninganna og 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 var fallist á með Í að líta skyldi framhjá því í skattalegu tilliti að hin starfstengdu hlunnindi hefðu með umræddum samningum verið látin falla einkahlutafélagi Þ í skaut, þar sem hann hefði notið hlunnindanna í raun. Þau verðmæti, sem í þeim hefðu verið fólgin, hefðu því verið skattskyld hjá honum sem tekjur samkvæmt l. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna. Þá var talið að samningarnir hefðu haft sömu fjárhagsleg áhrif fyrir Þ og ef hann hefði fengið skilyrtan rétt til að kaupa hlutabréf í SF hf. vegna starfs síns hjá félaginu, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Við ákvörðun skattskyldra tekna Þ samkvæmt l. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna væri því rétt að líta til reglunnar í öðrum málslið 9. gr. auk meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og miða tekjurnar við mismun á kaupverði hlutabréfanna og söluverði þeirra, en við söluna hefði fyrst komið í ljós hvert hefði verið raunverulegt virði hinna starfstengdu hlunninda Þ. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfu Þ.

H höfðaði mál á hendur S hf. og krafðist greiðslu á grundvelli samnings um kaup- og sölurétt H á hlutum í S hf. Talið var að við túlkun samnings aðilanna yrði að hafa í huga tilurð hans, sem var einhliða saminn af lögmanni sem jafnframt átti sæti í stjórn S hf. Að virtum gögnum málsins var talið að túlka yrði ákvæði samningsins á þann veg að réttur H til að leysa til sín hluti í S hf. hafi ekki verið úti þegar H sendi S hf. tilkynninguna.

BGE ehf. og G gerðu með sér þrjá lánssamninga, en fyrir lánsféð seldi félagið G hlutafé í B hf. sem G starfaði fyrir. G vanefndi greiðsluskyldu sína samkvæmt lánssamningunum og höfðaði þrotabú BGE ehf. því mál og krafði G um fulla greiðslu á gjaldfallinni skuld vegna þeirra. G taldi sér ekki skylt að greiða hina umkröfðu fjárhæð og vísaði m.a. til þess að lánssamningarnir hefðu verið hluti af samningum sem gerðir hefðu verið vegna kaupréttarkerfis B hf. og hefði starfsfólki félagsins verið heitið því að áhætta þess af hlutafjárkaupunum yrði aldrei meiri en fjárframlag hvers um sig til þeirra. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að lánssamningarnir kvæðu allir á um fyrirvaralausa greiðsluskyldu G á lánunum á tilgreindum gjalddögum. Hefði G sönnunarbyrði fyrir því að aðrir samningar eða atvik ættu að leiða til þess að greiðsluskylda hans samkvæmt lánssamningunum væri niður fallin eða ætti að sæta takmörkunum. G hefði ekki sýnt fram á að skilyrði riftunar hefðu verið fyrir hendi í júlí 2009 er hann sendi tilkynningu þess efnis. Hið gjaldþrota félag hefði efnt skyldur sínar um afhendingu hlutabréfa þeirra, sem það seldi G og ekki lá annað fyrir en að handveði í bréfunum hefði mátt aflétta ef hann hefði greitt lánin. Var fallist á með héraðsdómi að hvorki yrði talið að tilteknar yfirlýsingar K hf. og B hf. takmörkuðu einar og sér heimildir þrotabúsins til að ganga að G til fullnustu á greiðsluskyldu hans, væri hún fyrir hendi, né að nánar tiltekin gögn gætu leitt til þess að forsendur hefðu brostið fyrir efndum eða orðið grundvöllur ógildingar á samningunum samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísaði Hæstiréttur til þess að þegar G hefði í desember 2004 gert fyrsta samninginn sem kröfur voru reistar á í málinu, hefði hann samtímis gert kaupsamning um hluti í B hf. sem sagður var viðauki við samning frá desember 2003 milli G, BGE ehf. og B hf. Í síðargreinda samningnum hefði m.a. verið mælt fyrir um kaupskyldu B hf. á þeim hlutabréfum sem G keypti og skyldi kaupverðið aldrei vera lægra en 90% af upphaflegu kaupverði að viðbættri þeirri fjárhæð sem G hefði greitt í vexti af lánum sem hann hefði tekið. Voru sambærileg ákvæði tveimur öðrum kaupsamningnum sem gerðir voru í tengslum við gerð hinna lánssamninganna. Taldi Hæstiréttur að ákvæði samninganna um sölurétt G á tilteknum kjörum tækju til atvika eins og þeirra að bú B hf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Þótt ákvæðin væru hvorki skýr né ótvíræð yrði að túlka þau svo að ábyrgð G og annarra starfsmanna B yrði einungis 10% af lánsfjárhæðinni. Var G því gert að greiða þrotabúi BGE ehf. 10% af hinni umkröfðu fjárhæð.

Þ höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem opinber gjöld Þ vegna gjaldársins 2005 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist Þ þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem fjármagnstekjur, eins og hann hafði gert á skattframtali fyrir gjaldárið 2005, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem Þ hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn S og bankann ÍB árið 2003 um kaup á hlutabréfum í S, en með þeim fékk Þ einnig að láni hjá ÍB fé til kaupa á hlutabréfunum. S skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af Þ á sama verði og Þ keypti þau, kysi Þ svo að tveimur árum liðnum, að viðbættum fjármagnskostnaði Þ vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Áskilið var að Þ starfaði hjá S eigi skemur en í tvö ár frá og með gerð samningsins. Léti Þ af störfum hjá S fyrir þann tíma veitti hann S einhliða kauprétt á hlutabréfunum á því verði sem Þ greiddi upphaflega fyrir þau að viðbættum fjármagnskostnaði hans vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Til tryggingar láninu frá ÍB setti Þ hlutabréfin að handveði. Í júní 2004 urðu Þ og S ásáttir um að fella niður söluréttinn og allar þær kvaðir sem Þ hafði undirgengist samkvæmt samningnum um lágmark eignarhaldstíma hlutabréfa í S og að Þ myndi í kjölfarið selja S hlutabréfin. Þ taldi söluhagnaðinn af hlutabréfaviðskiptunum fram á skattframtali sínu fyrir gjaldárið 2005 sem fjármagnstekjur. Ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld Þ á þeirri forsendu að raunveruleg afhending hlutabréfanna til Þ hefði ekki farið fram fyrr en á lokadegi söluréttarins og að samkomulag Þ og S hefði því falið í sér útfærslu á kauprétti. Söluhagnaðurinn hefði því verið starfstengd hlunnindi sem telja bæri til tekna samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þá taldi ríkisskattstjóri að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/2003 ætti við í málinu þar sem samningarnir sem um ræddi í málinu hefðu verið gerðir milli tengdra aðila og efni þeirra ákveðið með öðrum hætti en gerast myndi í viðskiptum ótengdra. Þ hélt því fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður ríkisskattstjóra gekk. Hæstiréttur hafnaði þessari málsástæðu Þ með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára fyrir endurálagningu, enda hefði Þ ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um sölurétt eða kauprétt samkvæmt samningi við S sem hann naut vegna starfa sinna hjá félaginu. Ekki var fallist á að brotið hefði verið gegn upplýsingarétti Þ samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda þótt honum hefði ekki verið afhent sex skjöl af tuttugu sem ríkisskattstjóri taldi til skjala málsins. Vísað var til þess að Þ hefði verið boðið að kynna sér innihald bréfanna og að á tveimur þeirra hefði ekki verið byggt í úrskurði ríkisskattstjóra. Málsástæður Þ um að brotið hefði verið gegn andmælarétti eða jafnrétti voru ekki teknar til greina, enda þóttu þær ýmist hafa komið of seint fram eða ekki studdar neinum gildum rökum. Ekki var fallist á með Þ að ríkisskattstjóri hefði með úrskurði sínum breytt skattframkvæmd afturvirkt þar sem engar leiðbeiningar eða reglur hefðu legið fyrir frá skattyfirvöldum um skattlagningu söluréttar á þeim tíma þegar samningur Þ og S var gerður. Bent var á í dómi Hæstaréttar að ekkert væri því til fyrirstöðu að tekið væri á álitamálum sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kynni að fylgja eftir því sem þau kæmu upp í skattframkvæmd. Ljóst var einnig af samning Þ og S að samningsaðilarnir hefðu gert sér grein fyrir að á skattaleg álitamál kynni að reyna vegna samningsins. Í dómi Hæstaréttar var rakið að þrjú atriði hefðu falist í samning Þ og S en áhrif þeirra gátu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi hefði Þ verið heimilt að þeim tíma liðnum að selja S aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt fjármagnskostnaði af láni sem Þ tók vegna kaupanna að frádregnum útgreiddum arði af hlutabréfunum. Í öðru lagi hefði S verið heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk fjármagnskostnaðar Þ að frádregnum útgreiddum arði, ef ráðningarsambandi Þ og S yrði slitið. Í þriðja lagi hefði Þ gengist undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili. Í dóminum var tekið fram að þrátt fyrir að samningur Þ og S hefði ekki snúist um kauprétt að hlutabréfum í dæmigerðri mynd hefði hann um margt falið í sér spegilmynd kaupréttarsamnings og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Væru atvik um allt sem skipti máli varðandi skattalegar afleiðingar samningsins hliðstæð atvikum í dómi Hæstaréttar 31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og hefði sá dómur fordæmisgildi. Ljóst þótti að með samningi Þ og S hefði Þ verið veitt hlunnindi sem stóðu honum til boða vegna þess að hann var starfsmaður S og að auki með því skilyrði að hann yrði það áfram um tveggja ára skeið. Þau hlunnindi sem áfrýjandi naut vegna samningsins féllu því undir tekjur sem væru skattskyldar samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Með samkomulagi S og Þ um niðurfellingu söluréttar og kvaðar um lágmarkseignarhaldstíma hefði Þ losnað undan viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns og naut þannig til viðbótar almennum launatekjum ávinnings af störfum sínum í hans þágu sem svaraði til hækkunar á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Hæstiréttur taldi að meginforsenda úrskurða ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, um að tilvist söluréttarins hefði valdið því að kaup Þ á hlutabréfum í S hefði ekki orðið endanleg fyrr en við gerð samkomulags Þ og S fengi ekki staðist. Hvorki hefði í nefndum úrskuðum né í málatilbúnaði Í fyrir dómi verið byggt á því að önnur atriði, sem greint var frá í dóminum, gætu staðið til þeirra breytinga á gjöldum áfrýjanda, sem ákveðnar höfðu verið í úrskurðinum. Af þessum sökum varð dómur því ekki felldur á málið á öðrum grundvelli. Var aðalkrafa Þ því tekin til greina á þann hátt að felldir voru úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Var Í gert að endurgreiða Þ það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðanna. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu Þ um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárið 2005.

B höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurði ríkisskattstjóra þar sem opinber gjöld B vegna gjaldáranna 2005 og 2006 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist B þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem stofn til álagningar tekjuskatts, útsvars og fjármagnstekjuskatts, eins og hann hafði gert á skattframtölum fyrir gjaldárin 2005 og 2006, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem B hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn K árin 2001 og 2003 um kaup á hlutabréfum í K, en með þeim fékk B einnig að láni hjá K fé til kaupa á hlutabréfunum. K skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af B á sama verði og B keypti þau með álagi, kysi B svo að þremur árum liðnum og K áskildi sér rétt til að kaupa þau aftur á sama verði ef B léti af störfum sínum hjá sér á sama tímabili. Til tryggingar láninu frá K setti B hlutabréfin að handveði. B hélt því fram að ríkisskattstjóri hefði verið vanhæfur til að fjalla um málið vegna tiltekinna ummæla hans á opinberum vettvangi um skattlagningu samninga um kaup- eða sölurétt. Í héraðsdómi var þessari málsástæðu B hafnað. B hélt því einnig fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður gekk. Í héraðsdómi var þessari málsástæðu hafnað með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára, enda hefði B ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Um framangreint var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar var rakið að auk þess að K hefði lánað B fé til kaupa á hlutabréfum í K hefðu þrjú atriði falist í hinum umdeildu samningum en áhrif þeirra gætu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi var B heimilt að þeim tíma liðnum að selja K aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt vöxtum, uppbót og álagi. Í öðru lagi var K heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk vaxta af láninu fyrir því, ef ráðningarsambandi B og K yrði slitið. Í þriðja lagi gekkst B undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili nema með heimild félagsins en gjalda K annars févíti. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrátt fyrir að samningar B og K snérust ekki um kauprétt að hlutabréfum fælu þeir um margt í sér spegilmynd dæmigerðra kaupréttarsamninga og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Þar sem að í upphafsorðum 9. gr. laga nr. 90/2003 væri tekið fram að tekjur í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna og sama ákvæðis í eldri lögum nr. 75/1981 gætu myndast með kaupum á hlutabréfum samkvæmt kauprétti hlyti eðli máls samkvæmt að fara á sama veg um starfstengd kaup á hlutabréfum eins og B og K hefðu samið um. Hæstiréttur tók fram að á grundvelli samninganna hefðu tekjur B í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 getað myndast ef annað af tvennu gerðist. Annars vegar ef B hefði neytt söluréttar og þá haft af því hagnað sem svaraði til mismunar á söluverði og markaðsverði hlutabréfanna að viðbættri umsaminni uppbót og álagi. Hins vegar ef B losnaði undan viðjum kaupréttar K með því að starfa hjá honum um þriggja ára skeið eftir gerð hvors samnings og hlyti að launum fyrir það tekjur sem svöruðu til mismunar á markaðsverði hlutabréfanna og því verði sem kaupréttarins hefði ella verið neytt fyrir. Hvorki var í úrskurði ríkisskattstjóra né í málatilbúnaði Í byggt á ofangreindu heldur vísað til þess að tilvist söluréttar hefði valdið því að hlutabréfakaup B hefðu ekki orðið endanleg fyrr en við lok tímabilsins þegar B mátti neyta söluréttarins og að þá yrði að telja B til tekna mismuninn á markaðsverði hlutabréfanna á því tímamarki og umsömdu kaupverði. Að mati Hæstaréttar stóðst þessi forsenda ekki, enda hafði eignarréttur að hlutabréfunum færst yfir til B og K verið greitt kaupverð fyrir bréfin við upphaf samningssambandsins. Var aðalkrafa B því tekin til greina á þann hátt að felldur var úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra og Í gert að endurgreiða B það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðarins. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu B um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárin 2005 og 2006.

Árið 1971 óskuðu þau J, H og Þ eftir einkaskiptum á búi látinna foreldra sinna með þeim hætti að J gegnst einn við skuldum búsins og eignaðist einn aðaleign hennar, Jörðina K. Á móti skuldbatt J sig til þess að selja þeim H og Þ 1/3 hluta jarðarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það sem hann eignaðist jörðin á, færi svo að þau eða erfingjar þeirra vildu hefja búskap á jörðinni. Í málinu var deilt um hvort H gæti neytt réttar samkvæmt skiptagerðinni til kaupa á 1/3 hluta jarðarinnar, og hvaða verð honum bæri þá að greiða fyrir hlutann. Talið var að fyrrgreint skilyrði um að stunda búskap á jörðinni fæli það í sér að ásetningur stæði til þess að stunda atvinnustarfsemi sem teldist til landbúnaðar. Hugtakið landbúnaður yrði að skýra í ljósi atvinnuhátta á þeim tíma sem kaupréttar væri krafist. Ekki væri unnt að fallast á þann skilning H að kaupréttur hans á jörðinni væri skilyrðislaus. Þar sem H, eða afkomendur hans, hefðu ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að markmið þeirra eða vilji stæði til þess að hefja búskap á jörðinni K, var ekki talið uppfyllt skilyrði skiptagerðarinnar frá 1971 um kauprétt H.

F og N gerðu með sér leigusamning um fasteignina Barónsstíg 2-4, Reykjavík ásamt lausafé, en um var að ræða hótel í rekstri. Kaupréttarákvæði var í leigusamningnum þar sem mælt var fyrir um að leigutaki mætti neyta kaupréttar á tilteknu tímabili fyrir verð, sem einnig var ákvarðað í ákvæðinu. Lögmaður leigutaka, F, tilkynnti leigusala, N, með bréfi 10. apríl 2006, að F hefði ákveðið að nýta kauprétt sinn að fasteigninni og öllu sem henni fylgdi. Nokkur samskipti lögmanna aðila áttu sér stað í framhaldinu en í bréfi lögmanns N 19. júlí 2006 var því hafnaði að F ætti kauprétt og því jafnframt lýst að kaupréttarákvæðið hefði ekki tekið til lóðar að Skúlagötu 36, sem nýtt hafði verið sem bílastæði við rekstur hótelsins. Í bréfinu var afstaðan rökstudd svo að kaupréttarákvæðið væri ósanngjarnt m.a. vegna verðbreytinga á fasteignamarkaði andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig og því einnig haldið fram að forsendur þess væru brostnar. Í bréfi lögmanns F, 20. júlí 2006, sagði að F hefði tryggt fjármagn til kaupa á fasteigninni frá tilgreindum banka. Fullyrt var að kaupverðið yrði greitt í samræmi við ákvæði í leigusamningi um leið og kaupsamningurinn yrði undirritaður og skilyrt veðleyfi fengist í fasteigninni fyrir láni til greiðslu á kaupverðinu. Því var einnig lýst yfir að greiðslur sem jafngiltu húsaleigu, yrðu inntar af hendi áfram en þær ætti að skoða sem innborgun á kaupverðið. F höfðaði mál og krafðist viðurkenningar á því að kaupsamningur milli málsaðila hefði komist á um hið leigða. N hélt því hins vegar fram að enginn kaupsamningur hefði komist á milli aðila og að F hefði aldrei boðið fram greiðslu kaupverðsins. Þá hefði F ekkert greitt og ekki samið við veðhafa um yfirtöku áhvílandi veðskulda. Þá hélt N því fram að ekkert hefði legið fyrir um að F gæti greitt kaupverðið í samræmi við ákvæði leigusamningsins og benti á að F hefði getað fullnægt greiðsluskyldu sinni með því að geymslugreiða kaupverðið samkvæmt ákvæðum laga nr. 9/1978. N taldi að F hefði ekki getað ákveðið einhliða að kaupsamningur hefði komist á, ekki hefði verið búið að semja um afhendingartíma innan þess tímabils sem kaupréttar mátti neyta og taldi N því að samkvæmt 11. gr. laga nr. 40/2002 hefði honum ekki verið skylt að afhenda nema gegn greiðslu kaupverðsins. N hafnaði því jafnframt að 27 bílastæði á lóðinni Skúlagötu 36 féllu undir kaupréttinn, lóðin væri hvergi nefnd í leigusamningi aðila. Í dómi Hæstaréttar var talið að komist hefði á kaupsamningur með tilkynningu lögmanns F til N, 10. apríl og 20. júlí 2006, um að F neytti kaupréttar að hinum leigði eignum, sem fullnægði skilyrðum 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002. Tekið var fram að N stundaði atvinnurekstur, fyrirsvarsmenn þess hefðu verið sáttir við leiguverð og báðir aðilar hefðu notið lögmannsaðstoðar í aðdraganda samningsgerðar. Í því ljósi var ekki talið að svo verulegar breytingar hefðu orðið á markaðsverði umræddra fasteigna að það væri ósanngjarnt eða andstætt góðum viðskiptaháttum að F skyldi neyta kaupréttar síns. F bauð fram greiðslu kaupverðs í bréfi 20. júlí 2006 en þá hafði N þegar hafnað að F gæti neytt kaupréttarins. Var því ekki talið að horfa ætti F til réttarspjalla að tilboð hans um greiðslu kaupverðsins í téðu bréfi væri undir áskilnaði um skilyrt veðleyfi, sem ekki átti sér stoð í kaupréttarákvæðinu. Þá var ekki talið að atvik væru með þeim hætti að F hefði borið skylda til að greiða kaupverðið inn á geymslureikning samkvæmt lögum nr. 9/1978. Var því fallist á kröfu F um viðurkenningu á því að kaupsamningur hefði stofnast um þá eignarhluta er kauprétturinn tók til. Sýknað var að svo stöddu af kröfu F um skyldu N til útgáfu afsals þar sem ekki hefði legið fyrir hve mikinn hluta kaupverðsins F hefði greitt að teknu tilliti til þess að lögskilauppgjör átti eftir að fara fram. Ekki var fallist á mótmæli N við útreikningi F á fjárhæð kaupverðsins. Fallist var á kröfu F um að tímamark kaupa skyldi vera 31. júlí 2006 og að lögskil kaupanda og seljanda skyldu miðuð við þann dag, enda bæri F skyldur húseiganda frá því tímamarki. Jafnframt var fallist á kröfu hans um að greiðslur hans eftir 1. ágúst, sem svöruðu til húsaleigu, mætti draga frá kaupverði þegar gengið yrði frá kaupsamningi. Hafnað var kröfu F um að viðurkennt yrði að draga mætti frá framangreindu kaupverði uppgreiðslugjöld vegna áhvílandi lána við Landsbanka Íslands hf., þar sem þessi krafa F var talin í andstöðu við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Loks var ekki talið að lóðin Skúlagata 36, væri í þeim tengslum við hið leigða, eins og því var lýst í leigusamningi, að telja bæri að sérstakur réttur eins og kaupréttur tæki einnig til hennar eða afnotaréttar yfir hennar og var N því sýknaður af kröfu F sem tók til Skúlagötu 36.

S og L deildu um hvort L hefði lýst því yfir nægilega snemma að hann hygðist nýta sér samningsbundinn kauprétt um nánar tilgreindar fasteignir. Talið var að yfirlýsingin hefði komið fram innan gildistíma kaupréttarins og að ákvæði samningsins um að tilkynna bæri með þriggja mánaða fyrirvara um nýtingu hans takmarkaði ekki gildistíma kaupréttarins með þeim hætti sem S byggði á.

S krafðist viðurkenningar á því að kaupréttarsamningar væru hluti af útreiknuðum launum þeirra átta starfsmanna F sem hæst laun hefðu í skilningi eftirlaunasamnings S og F frá 13. janúar 1977. Þegar litið var til þess að kaupréttur þeirra átta stjórnenda F, sem til viðmiðunar voru í eftirlaunasamningnum, var hluti af starfskjörum þeirra, þess að tilgangur viðmiðunarákvæðisins í bókuninni 13. janúar 1977 hlaut að hafa verið sá að tryggja S, við ófyrirséðar breytingar á aðstæðum, sömu raunhækkun á eftirlaunum og verða kynnu á launum æðstu stjórnenda F og þess að aðilar túlkuðu samninginn þannig sjálfir í upphafi árs 2004 að undir hann féllu ábatagreiðslur er miðuðust við væntanlegar hækkanir á gengi bréfa í stefnda, var fallist á með S að verðmæti kaupréttarsamnings starfsmannanna átta skyldu taldir með við útreikning viðmiðunar fyrir eftirlaun S.

L krafðist ógildingar á ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins um að hafna því að hann keypti jörðina Þ og viðurkenningar á rétti sínum til að kaupa jörðina. Hann byggði kröfur sínar á 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga þar sem mælt var fyrir um kauprétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið höfðu erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að áður en L tilkynnti ráðuneytinu að hann hygðist nýta ætlaðan kauprétt samkvæmt ákvæðinu hefði hann hætt búskap og láglendi jarðarinnar verið með samþykki hans leigt öðrum til skógræktar til langs tíma. Talið var að ákvæðið yrði ekki skilið öðruvísi en svo að það ætti aðeins við um þá sem sjálfir stunduðu búrekstur á jörð og að því skorti lagaskilyrði til þess að ráðuneytið gæti orðið við beiðni L um nýtingu á kauprétti hans að jörðinni. Þegar af þeirri ástæðu var Í sýknað af kröfum hans.

Samkvæmt kaupréttaryfirlýsingu átti Ú rétt á að kaupa tilteknar lóðir af B fram til ákveðins tíma gegn greiðslu á 9.000.000 króna og var B skylt að gefa út afsal þegar greiðslan hefði verið innt af hendi eða um hana samið. Ú tilkynnti B að félagið ætlaði að kaupa lóðirnar og að 4.000.000 króna hefðu verið greiddar inn a bankareikning B, en Ú fékk loforð hjá bankanum F fyrir 5.000.000 króna láni sem greiða átti inn á reikning B. Talið var að B hefði verið ljóst að Ú vildi nýta kauprétt sinn að lóðunum og borið að ganga til samninga við félagið samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni. Var ekki talið að Ú hefði glatað rétti til að knýja kaupin fram. Var því fallist á kröfu Ú og viðurkennt að í gildi væri kaupsamningur á milli félagsins og B og var B gert að gefa út afsal til Ú fyrir lóðunum gegn greiðslu kaupverðs.

Í hafnaði beiðni H um að fá að kaupa ábúðarjörð sína, með bréfi 28. júní 2001. Tók Í málið upp á ný eftir aðfinnslur umboðsmanns Alþingis, án þess að fyrri ákvörðun væri þó afturkölluð. Þá tilkynnti Í með bréfi til H 15. október 2002 þá fyrirætlun sína að afgreiða erindi hennar með sama hætti og gert hafði verið áður, þ.e. með því að hafna beiðninni. H höfðaði mál í nóvember 2002, áður en endanlegt svar Í lá fyrir í málinu, og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til að kaupa jörðina. Var málinu vísað frá með hinum kærða úrskurði. Eftir að málið hafði verið höfðað kom afstaða ráðuneytisins um að synja bæri erindi H, einnig skýrt fram í bréfi til ríkislögmanns 3. mars 2003. Með vísan til þess sem fram var komið um afstöðu ráðuneytisins til erindis H, var talið að hún hafi haft lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um ætlaðan rétt sinn til að kaupa jörðina. Hafi henni verið heimilt að gera slíka viðurkenningarkröfu á hendur Í, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Með vísan til þessara sömu atriða stóð ákvæði 1. mgr. 26. gr. laganna því ekki í vegi að H fengi leyst úr fyrrnefndri kröfu sinni að efni til. Þá var málatilbúnaður H að öðru leyti ekki talinn með þeim hætti að varðað gæti frávísun og var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

A og G kröfðust þess að ógilt yrði sú ákvörðun Í (áður B) að synja þeim um endurkaup fasteignar, sem slegin hafði verið B við nauðungarsölu. Kröfðust A og G þess jafnframt að þeim yrði heimilað að leysa til sín eignina gegn greiðslu sem gerði Í skaðlausan vegna lánveitinga sinna til A og G. Stjórn Í bauð A og G að kaupa eignina aftur á markaðsverði, en því vildu þau ekki una og töldu afgreiðslu Í á erindi þeirra brjóta í bága við reglur stjórnsýsluréttar. Á það var fallist að stjórnsýslulög nr. 37/1993 hefðu átt við um afgreiðslu Í á erindi þeirra, sbr. 1. og 2. mgr. 1. gr. þeirra laga. Heimild fyrir Í til að kaupa og selja eignir með þeim hætti sem hér um ræddi var ekki í lögum nr. 44/1998, né eldri lögum. Hins vegar hafði viðgengist í nokkrum mæli að Í og áður B keyptu íbúðir við nauðungarsölu. Slíkt var ekki talið liður í almennri starfsemi Í, heldur væri um að ræða úrræði sem gripið sé til ef hagur Í beinlínis krefst þess. Talið var að með hliðsjón af 1. mgr. 31. gr. laga nr. 88/1997, eðli máls og málefnalegum forsendum Í yrði að játa Í heimild til þessa. Gæti þá engum úrslitum ráðið að hagnaður kynni að verða af íbúðarkaupum við nauðungarsölu, þegar öllu er haldið til haga, og að þær tekjur séu ekki taldar upp sérstaklega í 10. gr. laga nr. 44/1998. Eins og atvikum var háttað komu tilvísanir A og G til jafnræðis- og meðalhófsreglna stjórnsýsluréttar þeim ekki að haldi. Þá var hafnað málsástæðu þeirra um að Í hefði ekki gætt formreglna stjórnsýsluréttar, enda varð ekki annað séð en að þau hefðu frá upphafi notið aðstoðar lögmanns. Kröfum þeirra var samkvæmt þessu hafnað.

L og H gerðu tvo leigusamninga með kauprétti um viðskipti með tæki og efni til myndvinnslu. Samningarnir kváðu m.a. á um að í lok leigutíma, 31. desember 1995, ætti L að geta keypt tækin af H fyrir 1% af upphaflegu stofnverði tækjanna. Með bréfi, sem L sendi H í byrjun nóvember 1995, lýsti hann því yfir að hann hyggðist nýta kaupsrétt sinn. Engin athugasemd var gerð af hálfu H. Á þessum tíma var L í vanskilum með leigugreiðslur og aðrar greiðslur til H. Uppgjör þessara skulda fór fram vorið 1996. Í kjölfar ósættis milli málsaðila, einkum um efniskaup samkvæmt samningunum, rifti H samningnum 1998 og höfðaði mál til öflunar umráða tækjanna. Héraðsdómur féllst á kröfur H, enda ósannað að í uppgjörinu hefði falist greiðsla á kaupverði tækjanna. Taldi héraðsdómur H ekki hafa glatað rétti fyrir tómlæti þó hann hefði ekki hafist handa um öflun tækjanna fyrr en í desember 1997. Hæstiréttur taldi það ekki stutt neinum haldbærum gögnum að greiðsla kaupverðisins hefði farið fram, en þar sem kaupverðið hefði verið svo óverulegur hluti greiðslna í viðskiptum málsaðila með tækin væri ekki hægt að fallast á kröfu H.