Dómstólaleit

T og H höfðuðu mál gegn Í og kröfðust viðurkenningar á því að staða láns samkvæmt skuldabréfi sem þau gáfu út í tilefni lánveitingarinnar hefði á tilteknum gjalddaga numið nánar tilgreindri fjárhæð. Var krafan á því reist að Í hefði verið óheimilt að innheimta verðbætur af láninu en af því leiddi að umframgreiðslur vegna verðbóta á afborganir og vexti yrðu reiknaðar strax við greiðslu hvers gjalddaga til frádráttar höfuðstól lánsins sem ætti að lækka sem því næmi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilhögun verðtryggingarinnar sem samið hefði verið um við útgáfu skuldabréfsins hefði verið lögmæt í ljósi ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hefði Í við lánveitinguna til T og H borið að fara að fyrirmælum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán að því marki sem ekki hefði verið vikið frá þeim með sérlögum er hefðu gilt um starfsemi Í. Loks var talið að hvorki reglur Í um greiðslumat né fyrirmæli laga og stjórnvaldsákvarðana sem um starfsemi Í hefðu gilt hefðu vikið til hliðar skyldum hans sem lánveitanda samkvæmt lögum nr. 121/1994. Að fengnum framangreindum niðurstöðum kom næst til úrlausnar sú málsástæða T og H að Í hefði við lánveitinguna vanrækt að upplýsa þau um atriði sem honum hefði borið að tilgreina og varðaði kostnað T og H af láninu samkvæmt 5. og 6. gr. laga nr. 121/1994. Var í því sambandi gengið út frá því að til álita gæti komið að víkja til hliðar ákvæðum skuldabréfsins á grundvelli 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, hefði Í látið hjá líða að veita T og H upplýsingar um efni og áhrif skilmála skuldabréfsins í þeim mæli að ósanngjarnt væri af Í eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Að virtum dómi Hæstaréttar í máli nr. 160/2015 og ákvæðum tilskipunar nr. 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán, svo sem henni hafði verið breytt með tilskipun nr. 90/88/EBE, var talið að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 hefði hvílt sú skylda á Í við gerð lánssamningsins að veita T og H upplýsingar um fjögur atriði. Í fyrsta lagi um höfuðstól lánsins sem væri fjárhæð þess án nokkurs kostnaðar, í öðru lagi um heildarlántökukostnað, í þriðja lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar sem skyldi lýst sem árlegri prósentu heildarlántökukostnaðarins af höfuðstól skuldarinnar og í fjórða lagi um heildarupphæð sem greiða ætti og væri samtala höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar. Með hliðsjón af orðalagi skuldabréfsins og þeirri fjármálaráðgjöf sem leggja yrði til grundvallar að Í hefði veitt við undirritun lánsins taldi Hæstiréttur að Í hefði fullnægt þeirri upplýsingaskyldu sem á honum hefði hvílt samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994. Þá var með hliðsjón af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar ekki talið að Í hefði verið skylt samkvæmt síðastnefndum lögum að láta T og H í té við lánveitinguna sérstaka greiðsluáætlun sem gerði ráð fyrir tiltekinni hækkun vísitölu neysluverðs og að við gerð lánssamningsins hefði verið þörf að gera ráð fyrir að verðbætur teldust til heildarlántökukostnaðar. Við úrlausn málsins var enn fremur litið til þess að tilskipun 87/102/EBE hefði ekki haft lagagildi hér á landi og gæti lögskýring með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993 ekki leitt til annarrar niðurstöðu um túlkun ákvæða laga nr. 121/1994, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 79/2010. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfu T og H.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

V höfðaði mál á hendur B hf. og krafðist launa á grundvelli 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Staðfesti Hæstiréttur, að virtri dómaframkvæmd réttarins um skýringu áðurgreinds lagaákvæðis, þá niðurstöðu héraðsdóms að taka bæri til greina kröfu V um heilan hásetahlut úr hendi B hf. í 29 daga af tiltekinni veiðiferð skips sem hann hafði verið ráðinn á sem háseti. Við þá úrlausn komst Hæstiréttur að niðurstöðu um að nánar tilgreind fyrirmæli í ráðningarsamningnum þokuðu fyrir fortakslausum fyrirmælum lagaákvæðisins. Hæstiréttur felldi niður málskostnað í héraði samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

H starfaði á frystitogara HB hf. Í skriflegum ráðningarsamningi aðila sagði að á togaranum gilti fast róðrakerfi þannig að skipverjar færu tvær veiðiferðir og ættu frí þá þriðju nema samkomulag yrði um annað og væri þetta hluti af ráðningarkjörum skipverja. H slasaðist við vinnu sína um borð, í síðari veiðiferðinni af tveimur, og var óvinnufær frá 8. júní til 1. júlí 2010 en fór í næstu veiðiferð skipsins sem hófst 9. júlí 2010. Í málinu krafði hann HB hf. um greiðslu veikindalauna á grundvelli 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 vegna veiðiferðar sem hófst 8. júní 2010 og lauk 8. júlí sama ár. HB hf. hafnaði kröfunni og vísaði til þess að H hefði átt að vera í fríi þegar umrædd ferð var farin. Taldi Hæstiréttur að skýra bæri umrætt ákvæði laga nr. 35/1985 á sama veg og gert hafði verið í dómum réttarins í málum nr. 138/1984, 207/2005 og 387/2010 á þann veg að skipverji sem forfallaðist við vinnu sína héldi launum þótt hann hefði átt að fara í launalaust frí á veikindatímabilinu. Var engu talið breyta þótt samið hafi verið um áðurgreint vinnufyrirkomulag í ráðningarsamningi H og HB hf. Féllst Hæstiréttur því á kröfu H um greiðslu veikindalauna á tímabilinu frá 8. júní til 1. júlí 2010.

G starfaði sem vélstjóri á skipi Í hf. Af gögnum málsins varð ráðið að þrír vélstjórar, G og tveir aðrir, hafi skipst á að fara í veiðiferðir skipsins þannig að einn þeirra hafi verið í fríi þriðju hverja ferð. Sammæltust þeir um að skipta með sér tveimur aflahlutum 1. og 2. vélstjóra fyrir hverja veiðiferð skipsins, samtals 2,4 hlutum. Samkvæmt því fékk hver þeirra andvirði 0,8 hlutar í jafnaðarlaun fyrir hverja veiðiferð skipsins og sá Í hf. um að miðla þessum tekjum vélstjóranna milli þeirra við launauppgjör hverju sinni. G slasaðist um borð og var óvinnufær frá 10. júní til 4. september 2010. Í málinu krafðist G veikindalauna á grundvelli 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 í tvo mánuði sem næmu aflahlut í veiðiferðum skipsins á þeim tíma eða andvirði 0,4 aflahlutar til viðbótar því sem hann hafði áður fengið greitt frá Í hf. Hæstiréttur vísaði í niðurstöðu sinni til dóma réttarins nr. 288/2007 og 289/2007 þar sem atvik voru sambærileg og hafnað var kröfu skipverja um „öll laun, sem fylgdu“ stöðunum er þeir höfðu skipst á að gegna vegna, „vegna innbyrðis greiðslumiðlunar“. Var Í hf. sýknað af kröfu G.

Þ höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem opinber gjöld Þ vegna gjaldársins 2005 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist Þ þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem fjármagnstekjur, eins og hann hafði gert á skattframtali fyrir gjaldárið 2005, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem Þ hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn S og bankann ÍB árið 2003 um kaup á hlutabréfum í S, en með þeim fékk Þ einnig að láni hjá ÍB fé til kaupa á hlutabréfunum. S skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af Þ á sama verði og Þ keypti þau, kysi Þ svo að tveimur árum liðnum, að viðbættum fjármagnskostnaði Þ vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Áskilið var að Þ starfaði hjá S eigi skemur en í tvö ár frá og með gerð samningsins. Léti Þ af störfum hjá S fyrir þann tíma veitti hann S einhliða kauprétt á hlutabréfunum á því verði sem Þ greiddi upphaflega fyrir þau að viðbættum fjármagnskostnaði hans vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Til tryggingar láninu frá ÍB setti Þ hlutabréfin að handveði. Í júní 2004 urðu Þ og S ásáttir um að fella niður söluréttinn og allar þær kvaðir sem Þ hafði undirgengist samkvæmt samningnum um lágmark eignarhaldstíma hlutabréfa í S og að Þ myndi í kjölfarið selja S hlutabréfin. Þ taldi söluhagnaðinn af hlutabréfaviðskiptunum fram á skattframtali sínu fyrir gjaldárið 2005 sem fjármagnstekjur. Ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld Þ á þeirri forsendu að raunveruleg afhending hlutabréfanna til Þ hefði ekki farið fram fyrr en á lokadegi söluréttarins og að samkomulag Þ og S hefði því falið í sér útfærslu á kauprétti. Söluhagnaðurinn hefði því verið starfstengd hlunnindi sem telja bæri til tekna samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þá taldi ríkisskattstjóri að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/2003 ætti við í málinu þar sem samningarnir sem um ræddi í málinu hefðu verið gerðir milli tengdra aðila og efni þeirra ákveðið með öðrum hætti en gerast myndi í viðskiptum ótengdra. Þ hélt því fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður ríkisskattstjóra gekk. Hæstiréttur hafnaði þessari málsástæðu Þ með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára fyrir endurálagningu, enda hefði Þ ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um sölurétt eða kauprétt samkvæmt samningi við S sem hann naut vegna starfa sinna hjá félaginu. Ekki var fallist á að brotið hefði verið gegn upplýsingarétti Þ samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda þótt honum hefði ekki verið afhent sex skjöl af tuttugu sem ríkisskattstjóri taldi til skjala málsins. Vísað var til þess að Þ hefði verið boðið að kynna sér innihald bréfanna og að á tveimur þeirra hefði ekki verið byggt í úrskurði ríkisskattstjóra. Málsástæður Þ um að brotið hefði verið gegn andmælarétti eða jafnrétti voru ekki teknar til greina, enda þóttu þær ýmist hafa komið of seint fram eða ekki studdar neinum gildum rökum. Ekki var fallist á með Þ að ríkisskattstjóri hefði með úrskurði sínum breytt skattframkvæmd afturvirkt þar sem engar leiðbeiningar eða reglur hefðu legið fyrir frá skattyfirvöldum um skattlagningu söluréttar á þeim tíma þegar samningur Þ og S var gerður. Bent var á í dómi Hæstaréttar að ekkert væri því til fyrirstöðu að tekið væri á álitamálum sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kynni að fylgja eftir því sem þau kæmu upp í skattframkvæmd. Ljóst var einnig af samning Þ og S að samningsaðilarnir hefðu gert sér grein fyrir að á skattaleg álitamál kynni að reyna vegna samningsins. Í dómi Hæstaréttar var rakið að þrjú atriði hefðu falist í samning Þ og S en áhrif þeirra gátu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi hefði Þ verið heimilt að þeim tíma liðnum að selja S aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt fjármagnskostnaði af láni sem Þ tók vegna kaupanna að frádregnum útgreiddum arði af hlutabréfunum. Í öðru lagi hefði S verið heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk fjármagnskostnaðar Þ að frádregnum útgreiddum arði, ef ráðningarsambandi Þ og S yrði slitið. Í þriðja lagi hefði Þ gengist undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili. Í dóminum var tekið fram að þrátt fyrir að samningur Þ og S hefði ekki snúist um kauprétt að hlutabréfum í dæmigerðri mynd hefði hann um margt falið í sér spegilmynd kaupréttarsamnings og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Væru atvik um allt sem skipti máli varðandi skattalegar afleiðingar samningsins hliðstæð atvikum í dómi Hæstaréttar 31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og hefði sá dómur fordæmisgildi. Ljóst þótti að með samningi Þ og S hefði Þ verið veitt hlunnindi sem stóðu honum til boða vegna þess að hann var starfsmaður S og að auki með því skilyrði að hann yrði það áfram um tveggja ára skeið. Þau hlunnindi sem áfrýjandi naut vegna samningsins féllu því undir tekjur sem væru skattskyldar samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Með samkomulagi S og Þ um niðurfellingu söluréttar og kvaðar um lágmarkseignarhaldstíma hefði Þ losnað undan viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns og naut þannig til viðbótar almennum launatekjum ávinnings af störfum sínum í hans þágu sem svaraði til hækkunar á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Hæstiréttur taldi að meginforsenda úrskurða ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, um að tilvist söluréttarins hefði valdið því að kaup Þ á hlutabréfum í S hefði ekki orðið endanleg fyrr en við gerð samkomulags Þ og S fengi ekki staðist. Hvorki hefði í nefndum úrskuðum né í málatilbúnaði Í fyrir dómi verið byggt á því að önnur atriði, sem greint var frá í dóminum, gætu staðið til þeirra breytinga á gjöldum áfrýjanda, sem ákveðnar höfðu verið í úrskurðinum. Af þessum sökum varð dómur því ekki felldur á málið á öðrum grundvelli. Var aðalkrafa Þ því tekin til greina á þann hátt að felldir voru úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Var Í gert að endurgreiða Þ það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðanna. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu Þ um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárið 2005.

Þ var sagt upp störfum hjá H hf. í kjölfar þess að hann meiddist í baki í veiðiferð á skipinu V í eigu H hf. en læknir hafði metið Þ óvinnufæran eftir að veiðiferðinni lauk. Þ höfðaði mál og krafðist þess að sér yrðu greidd veikindalaun samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 vegna veiðiferðar V sem var farin skömmu eftir að hann var metinn óvinnufær. H hafnaði kröfunni og vísaði til þess að Þ hefði átt að vera í fríi þegar sú ferð var farin. Í dómi Hæstaréttar var miðað við réttur Þ til launa vegna óvinnufærni hefði getað tekið til tímabils sem hófst þegar læknir mat hann óvinnufæran, enda hefði Þ leyst af hendi störf á V eftir að hann meiddist til loka yfirstandandi veiðiferðar. Talið var að skýra bæri 1. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985 á þann veg að skipverji sem forfallaðist við vinnu sína héldi launum þótt hann hefði átt að fara í launalaust frí á veikindatímabilinu. Vísað var til skýringa í frumvarpi til eldri sjómannalaga þar sem var að finna samhljóða reglu og í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985 auk eldri dóms um beitingu þeirrar reglu en dóminum hafði verið fylgt eftir sem fordæmi í sams konar tilvikum við beitingu núgildandi laga. Af þessum sökum var fallist á kröfu Þ.

Staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðherra frá 3. desember 2008 um að framselja X til Póllands.

Staðfest var ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðherra frá 20. nóvember 2008 um að framselja X til Póllands.

Talið var að skaðabætur vegna missis framfæranda ættu að vera 30% af þeirri fjárhæð sem hinn látni hefði átt rétt á vegna 100% varanlegrar örorku að teknu tilliti til þess frádráttar sem slíkar bætur hefðu sætt vegna reiknaðs verðmætis bóta frá almannatryggingum og 40% reiknaðs eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Vísað var til tveggja fyrri dóma Hæstaréttar um þessa niðurstöðu.

Gerð var krafa um að X og Y sættu upptöku á fjármunum er svöruðu til ávinnings þeirra af fíkniefnabrotum. Með vísan til dóms Hæstaréttar 20. nóvember 2003 í máli nr. 333/2003 var talið að telja yrði það skilyrði fyrir upptöku á jafnvirði ávinnings af broti að sýnt væri fram á að fjármunir til upptöku væru fyrir hendi. Varð því ekki hjá því komist að sýkna ákærðu af kröfum um upptöku.

X var sakaður um umferðarlagabrot í fjórum tilvikum. Með vísan til forsendna dóms Hæstaréttar 28. október 2004 í máli nr. 251/2004, þar sem sakarefni var hliðstætt, var X sýknaður.

Á, ekkja V sem látist hafði af áverkum sem hann hlaut í vinnuslysi, deildi við K, vinnuveitanda V, um fjárhagslegt uppgjör samkvæmt reglum skaðabótalaga nr. 50/1993. K taldi að samkvæmt 12. gr. og 13. gr., sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðbótalaga ætti, auk bóta samkvæmt slysatryggingu, að draga frá skaðabótum þær bætur frá öðrum, sem V hefði fengið greiddar ef hann hefði lifað slysið af en hlotið 100% örorku. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 127/2002 var skorið úr ágreiningi um uppgjör bóta fyrir missi framfæranda vegna banaslyss sem varð eftir gildistöku laga nr. 37/1999 um breyting á lögum nr. 50/1993. Talið var að ekki yrði hjá því komist að fallast á með K að sá dómur væri skýrt fordæmi um að áðurnefndar greiðslur skyldu koma til frádráttar við uppgjör bóta fyrir missi framfæranda. Var því fallist á sýknukröfu K og fékk tilvísun Á til 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar ekki breytt þeirri niðurstöðu.

R krafðist bóta vegna slyss, er hún varð fyrir sem farþegi í bifreið GA, en ökumaður bifreiðarinnar í umrætt sinn, GÞ, var undir áhrifum áfengis. Með hliðsjón af lýsingum lögreglu, niðurstöðum mælinga á áfengismagni í blóði og framburðar GÞ fyrir lögreglu, var talið sannað að R hafi mátt vera ljóst að GÞ var undir áhrifum áfengis. Jafnframt þótti sannað að slysið yrði rakið til ölvunar hans. Í málinu var um það deilt hvort R hefði tekið á sig áhættu sem leiddi til þess að hún hefði fyrirgert rétti sínum til bóta. Við úrlausn málsins var höfð hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar á því sviði sem hér um ræddi, auk þess sem litið var til tilskipana EBE um samræmda löggjöf um ábyrgðartryggingar ökutækja og ráðgefandi álits, sem EFTA-dómstóllinn hafði látið Hæstarétti Noregs í té 17. nóvember 1999 í sambærilegu máli. Ekki var talið að dómstólamynduð regla íslensks skaðabótaréttar þess efnis að áhættutaka farþega sem tekur sér far með ölvuðum ökumanni leiði til niðurfellingar bótaréttar, væri andstæð efni fyrrgreindra tilskipana. Tekið var fram vegna fyrrnefnds álits EFTA-dómstólsins að jafnframt væri hafður í huga sá munur sem er á íslenskum og norskum reglum um bætur vegna umferðarslysa. Talið var að við svo búið væru ekki efni til frekari umfjöllunar um stöðu hinna tilvísuðu tilskipana Evrópubandalagsins gagnvart íslenskum rétti. Tekið var fram að umræddar niðurstöður dómstóla hefðu ekki byggst á lögfestri reglu heldur mótast af almennum viðhorfum og kenningum í skaðabótarétti og leitt til dómvenju sem talin hefði verið bindandi. Í ljósi þróunar skaðabótaréttar hér á landi og annars staðar þóttu ekki efni til þess lengur að halda henni við og var niðurstaða málsins látin ráðast af reglum um eigin sök í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Var R talin hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi er hún fékk manni, sem henni gat ekki dulist að var verulega undir áhrifum áfengis, stjórn bifreiðar, sem hún hafði umráð yfir, og tók sér far með honum. Bætur til R voru því lækkaðar á grundvelli 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og hún látin bera 2/3 hluta tjóns síns.