Dómstólaleit

Með samningum í júní 2004 og september 2005 keypti FB ehf., sem var einvörðungu í eigu Þ, hlutabréf í SF hf. af því félagi að nafnverði 50.000.000 krónur á árinu 2004 og 100.000.000 krónur á árinu 2005. Samkvæmt kaupsamningunum skuldbatt félagið sig til að eiga hlutabréfin eigi skemur en í tvö ár auk þess sem Þ, sem var á þessum tíma forstjóri SF hf., var óheimilt að veðsetja eða framselja eignarhlut sinn í FB ehf. á gildistíma samninganna. Samhliða kaupsamningnum frá september 2005 gerðu félögin með sér samning sem veitti FB ehf. einhliða sölurétt og SF hf. einhliða kauprétt á framangreindum hlutum í SF hf. og var búið svo um hnútana að ekki hefði orðið neinn hagnaður af sölu félagsins á þeim bréfum til SF hf. hvort sem sölu- eða kauprétturinn hefði verið nýttur, til dæmis í kjölfar þess að Þ hefði látið af störfum að eigin ósk eða verið sagt upp störfum vegna vanefnda á starfsskyldum sínum. Þ var sagt upp störfum af öðrum orsökum í júní 2006 og við það varð sölu- og kauprétturinn á grundvelli samningsins ekki virkur. Viku síðar seldi FB ehf. hlutabréfin á almennum markaði með verulegum hagnaði. Með úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar voru opinber gjöld Þ vegna gjaldársins 2007 endurákvörðuð eins og umræddar tekjur væru tekjur hans vegna starfstengdra hlunninda. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt tæki bæði til nýrra og áður óþekktra tegunda starfstengdra greiðslna féllu þær á annað borð undir hina almennu skilgreiningu ákvæðisins. Í samræmi við það væri ekkert því til fyrirstöðu að skattyfirvöld tækju á álitamálum, sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kynnu að fylgja, eftir því sem þau kæmu upp í skattaframkvæmd. Með vísan til efnis samninganna og 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 var fallist á með Í að líta skyldi framhjá því í skattalegu tilliti að hin starfstengdu hlunnindi hefðu með umræddum samningum verið látin falla einkahlutafélagi Þ í skaut, þar sem hann hefði notið hlunnindanna í raun. Þau verðmæti, sem í þeim hefðu verið fólgin, hefðu því verið skattskyld hjá honum sem tekjur samkvæmt l. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna. Þá var talið að samningarnir hefðu haft sömu fjárhagsleg áhrif fyrir Þ og ef hann hefði fengið skilyrtan rétt til að kaupa hlutabréf í SF hf. vegna starfs síns hjá félaginu, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Við ákvörðun skattskyldra tekna Þ samkvæmt l. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna væri því rétt að líta til reglunnar í öðrum málslið 9. gr. auk meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og miða tekjurnar við mismun á kaupverði hlutabréfanna og söluverði þeirra, en við söluna hefði fyrst komið í ljós hvert hefði verið raunverulegt virði hinna starfstengdu hlunninda Þ. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfu Þ.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Þ höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem opinber gjöld Þ vegna gjaldársins 2005 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist Þ þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem fjármagnstekjur, eins og hann hafði gert á skattframtali fyrir gjaldárið 2005, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem Þ hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn S og bankann ÍB árið 2003 um kaup á hlutabréfum í S, en með þeim fékk Þ einnig að láni hjá ÍB fé til kaupa á hlutabréfunum. S skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af Þ á sama verði og Þ keypti þau, kysi Þ svo að tveimur árum liðnum, að viðbættum fjármagnskostnaði Þ vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Áskilið var að Þ starfaði hjá S eigi skemur en í tvö ár frá og með gerð samningsins. Léti Þ af störfum hjá S fyrir þann tíma veitti hann S einhliða kauprétt á hlutabréfunum á því verði sem Þ greiddi upphaflega fyrir þau að viðbættum fjármagnskostnaði hans vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Til tryggingar láninu frá ÍB setti Þ hlutabréfin að handveði. Í júní 2004 urðu Þ og S ásáttir um að fella niður söluréttinn og allar þær kvaðir sem Þ hafði undirgengist samkvæmt samningnum um lágmark eignarhaldstíma hlutabréfa í S og að Þ myndi í kjölfarið selja S hlutabréfin. Þ taldi söluhagnaðinn af hlutabréfaviðskiptunum fram á skattframtali sínu fyrir gjaldárið 2005 sem fjármagnstekjur. Ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld Þ á þeirri forsendu að raunveruleg afhending hlutabréfanna til Þ hefði ekki farið fram fyrr en á lokadegi söluréttarins og að samkomulag Þ og S hefði því falið í sér útfærslu á kauprétti. Söluhagnaðurinn hefði því verið starfstengd hlunnindi sem telja bæri til tekna samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þá taldi ríkisskattstjóri að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/2003 ætti við í málinu þar sem samningarnir sem um ræddi í málinu hefðu verið gerðir milli tengdra aðila og efni þeirra ákveðið með öðrum hætti en gerast myndi í viðskiptum ótengdra. Þ hélt því fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður ríkisskattstjóra gekk. Hæstiréttur hafnaði þessari málsástæðu Þ með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára fyrir endurálagningu, enda hefði Þ ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um sölurétt eða kauprétt samkvæmt samningi við S sem hann naut vegna starfa sinna hjá félaginu. Ekki var fallist á að brotið hefði verið gegn upplýsingarétti Þ samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda þótt honum hefði ekki verið afhent sex skjöl af tuttugu sem ríkisskattstjóri taldi til skjala málsins. Vísað var til þess að Þ hefði verið boðið að kynna sér innihald bréfanna og að á tveimur þeirra hefði ekki verið byggt í úrskurði ríkisskattstjóra. Málsástæður Þ um að brotið hefði verið gegn andmælarétti eða jafnrétti voru ekki teknar til greina, enda þóttu þær ýmist hafa komið of seint fram eða ekki studdar neinum gildum rökum. Ekki var fallist á með Þ að ríkisskattstjóri hefði með úrskurði sínum breytt skattframkvæmd afturvirkt þar sem engar leiðbeiningar eða reglur hefðu legið fyrir frá skattyfirvöldum um skattlagningu söluréttar á þeim tíma þegar samningur Þ og S var gerður. Bent var á í dómi Hæstaréttar að ekkert væri því til fyrirstöðu að tekið væri á álitamálum sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kynni að fylgja eftir því sem þau kæmu upp í skattframkvæmd. Ljóst var einnig af samning Þ og S að samningsaðilarnir hefðu gert sér grein fyrir að á skattaleg álitamál kynni að reyna vegna samningsins. Í dómi Hæstaréttar var rakið að þrjú atriði hefðu falist í samning Þ og S en áhrif þeirra gátu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi hefði Þ verið heimilt að þeim tíma liðnum að selja S aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt fjármagnskostnaði af láni sem Þ tók vegna kaupanna að frádregnum útgreiddum arði af hlutabréfunum. Í öðru lagi hefði S verið heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk fjármagnskostnaðar Þ að frádregnum útgreiddum arði, ef ráðningarsambandi Þ og S yrði slitið. Í þriðja lagi hefði Þ gengist undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili. Í dóminum var tekið fram að þrátt fyrir að samningur Þ og S hefði ekki snúist um kauprétt að hlutabréfum í dæmigerðri mynd hefði hann um margt falið í sér spegilmynd kaupréttarsamnings og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Væru atvik um allt sem skipti máli varðandi skattalegar afleiðingar samningsins hliðstæð atvikum í dómi Hæstaréttar 31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og hefði sá dómur fordæmisgildi. Ljóst þótti að með samningi Þ og S hefði Þ verið veitt hlunnindi sem stóðu honum til boða vegna þess að hann var starfsmaður S og að auki með því skilyrði að hann yrði það áfram um tveggja ára skeið. Þau hlunnindi sem áfrýjandi naut vegna samningsins féllu því undir tekjur sem væru skattskyldar samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Með samkomulagi S og Þ um niðurfellingu söluréttar og kvaðar um lágmarkseignarhaldstíma hefði Þ losnað undan viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns og naut þannig til viðbótar almennum launatekjum ávinnings af störfum sínum í hans þágu sem svaraði til hækkunar á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Hæstiréttur taldi að meginforsenda úrskurða ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, um að tilvist söluréttarins hefði valdið því að kaup Þ á hlutabréfum í S hefði ekki orðið endanleg fyrr en við gerð samkomulags Þ og S fengi ekki staðist. Hvorki hefði í nefndum úrskuðum né í málatilbúnaði Í fyrir dómi verið byggt á því að önnur atriði, sem greint var frá í dóminum, gætu staðið til þeirra breytinga á gjöldum áfrýjanda, sem ákveðnar höfðu verið í úrskurðinum. Af þessum sökum varð dómur því ekki felldur á málið á öðrum grundvelli. Var aðalkrafa Þ því tekin til greina á þann hátt að felldir voru úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Var Í gert að endurgreiða Þ það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðanna. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu Þ um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárið 2005.

B höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurði ríkisskattstjóra þar sem opinber gjöld B vegna gjaldáranna 2005 og 2006 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist B þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem stofn til álagningar tekjuskatts, útsvars og fjármagnstekjuskatts, eins og hann hafði gert á skattframtölum fyrir gjaldárin 2005 og 2006, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem B hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn K árin 2001 og 2003 um kaup á hlutabréfum í K, en með þeim fékk B einnig að láni hjá K fé til kaupa á hlutabréfunum. K skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af B á sama verði og B keypti þau með álagi, kysi B svo að þremur árum liðnum og K áskildi sér rétt til að kaupa þau aftur á sama verði ef B léti af störfum sínum hjá sér á sama tímabili. Til tryggingar láninu frá K setti B hlutabréfin að handveði. B hélt því fram að ríkisskattstjóri hefði verið vanhæfur til að fjalla um málið vegna tiltekinna ummæla hans á opinberum vettvangi um skattlagningu samninga um kaup- eða sölurétt. Í héraðsdómi var þessari málsástæðu B hafnað. B hélt því einnig fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður gekk. Í héraðsdómi var þessari málsástæðu hafnað með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára, enda hefði B ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Um framangreint var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar var rakið að auk þess að K hefði lánað B fé til kaupa á hlutabréfum í K hefðu þrjú atriði falist í hinum umdeildu samningum en áhrif þeirra gætu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi var B heimilt að þeim tíma liðnum að selja K aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt vöxtum, uppbót og álagi. Í öðru lagi var K heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk vaxta af láninu fyrir því, ef ráðningarsambandi B og K yrði slitið. Í þriðja lagi gekkst B undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili nema með heimild félagsins en gjalda K annars févíti. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þrátt fyrir að samningar B og K snérust ekki um kauprétt að hlutabréfum fælu þeir um margt í sér spegilmynd dæmigerðra kaupréttarsamninga og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Þar sem að í upphafsorðum 9. gr. laga nr. 90/2003 væri tekið fram að tekjur í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laganna og sama ákvæðis í eldri lögum nr. 75/1981 gætu myndast með kaupum á hlutabréfum samkvæmt kauprétti hlyti eðli máls samkvæmt að fara á sama veg um starfstengd kaup á hlutabréfum eins og B og K hefðu samið um. Hæstiréttur tók fram að á grundvelli samninganna hefðu tekjur B í skilningi 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 getað myndast ef annað af tvennu gerðist. Annars vegar ef B hefði neytt söluréttar og þá haft af því hagnað sem svaraði til mismunar á söluverði og markaðsverði hlutabréfanna að viðbættri umsaminni uppbót og álagi. Hins vegar ef B losnaði undan viðjum kaupréttar K með því að starfa hjá honum um þriggja ára skeið eftir gerð hvors samnings og hlyti að launum fyrir það tekjur sem svöruðu til mismunar á markaðsverði hlutabréfanna og því verði sem kaupréttarins hefði ella verið neytt fyrir. Hvorki var í úrskurði ríkisskattstjóra né í málatilbúnaði Í byggt á ofangreindu heldur vísað til þess að tilvist söluréttar hefði valdið því að hlutabréfakaup B hefðu ekki orðið endanleg fyrr en við lok tímabilsins þegar B mátti neyta söluréttarins og að þá yrði að telja B til tekna mismuninn á markaðsverði hlutabréfanna á því tímamarki og umsömdu kaupverði. Að mati Hæstaréttar stóðst þessi forsenda ekki, enda hafði eignarréttur að hlutabréfunum færst yfir til B og K verið greitt kaupverð fyrir bréfin við upphaf samningssambandsins. Var aðalkrafa B því tekin til greina á þann hátt að felldur var úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra og Í gert að endurgreiða B það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðarins. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu B um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárin 2005 og 2006.