Dómstólaleit

S og Ó kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi S og Ó væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

E og G kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi E og G væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

R o.fl. kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi R o.fl. væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

Árið 1938 hafði MEH þáverandi eigandi jarðarinnar V arfleitt SKLH að öllum eigum sínum, þar á meðal V, en með erfðaskránni voru margvíslegar kvaðir lagðar á arfinn varðandi ráðstöfun og nýtingu V. Dánarbú SKLH var tekið til opinberra skipta 1967 og er þeim ólokið. Erfingjar í dánarbúi SKLH höfðuðu á árinu 2014 mál á hendur K og kröfðust greiðslu bóta vegna eignarnáms K á jörðinni V í fjögur skipti á árunum 1992, 1998, 2000 og 2007. Deilt var um hvort dánarbúið ætti sem handhafi beins eignarréttar að V rétt til bótanna en þær höfðu verið greiddar ábúendum jarðarinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að rétturinn hefði í fyrri dómum slegið því föstu að beinn eignarréttur að V hefði í kjölfar andláts MEH færst til SKLH á grundvelli erfðaskrárinnar frá 1938 og væri nú á hendi dánarbús hans og að réttindi ábúenda V bæri að skilgreina sem óbein eignarréttindi. Þá hefði rétturinn og í fyrri dómi tekið fram að þar sem MEH hefði ekki látið eftir sig skylduerfingja yrði ekki séð að nokkuð annað hafi staðið því í vegi að hann ráðstafaði eignum sínum til SKLH með þeim hætti sem hann gerði. Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að kröfur sem dánarbúið kynni að hafa átt á hendur K vegna eignarnáms árin 1992, 1998 og 2000 væru fyrndar en að ófyrnd væri krafa vegna eignarnámsins 2007 og að áfrýjendur hefðu ekki sýnt af sér tómlæti við að halda fram rétti til hugsanlegra bóta vegna þess. Þá var og staðfest sú niðurstaða að K gæti ekki borið fyrir sig að ábúandi V hefði öðlast beinan eignarrétt að V fyrir hefð og að K hefði við eignarnámið 2007 mátt vita um hugsanlegan rétt dánarbúsins til bóta og gæti því ekki byggt kröfu sína um sýknu á 33. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hvað varðaði þá málsástæðu K að sýkna bæri hann af kröfu dánarbúsins þar sem það hefði ekki orðið fyrir neinu fjártjóni við eignarnámið 2007 tók Hæstiréttur fram að niðurstaða þess réðist af efnislegu inntaki beinna og óbeinna eignarréttinda yfir V eins og þau hefðu verið mörkuð með erfðaskránni frá 1938 og grundvallarreglum íslenskrar réttarskipunar um form og inntak eignarréttinda eins og þær hefðu þróast í tímans rás. Með erfðaskránni frá 1938 hefði handhafi beins eignarréttar að V í reynd verið sviptur öllum þeim heimildum sem almennt felist í eignarrétti, svo sem umráða-, hagnýtingar-, ráðstöfunar-, skuldsetningar-, arfleiðslu- og verndarrétti eiganda. Þá væri og til þess að líta að þó svo að réttur handhafa óbeinna eignarréttinda að V félli niður eða þrengdist leiddi það ekki til þess að réttur handhafa beina eignarréttarins rýmkaðist að sama skapi. Því yrði að leggja til grundvallar að beinn eignarréttur yfir V sem SKLH hefði hlotið með erfðaskránni frá 1938 hefði verið formlegs eðlis, án fjárgildis og því verðlaus í höndum rétthafans frá upphafi. Rétturinn sem nú væri á höndum dánarbúsins yrði því ekki metinn til fjár á peningalegan mælikvarða og hefðu áfrýjendur því ekki orðið fyrir fjártjóni við eignarnámið 2007. Var K því sýknaður af kröfum áfrýjenda.

Í málinu kröfðust F og K þess að ógilt yrði ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra frá árinu 2016 annars vegar um heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar tveggja 220 kV háspennulína, svonefndra Kröflulína 4 og 5, frá Kröflu að Þeistareykjum um land jarðarinnar Reykjahlíðar og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jarðirnar Bjarg og Víðihlíð í Skútustaðahreppi. Í héraðsdómi, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var ekki fallist á með F og K að ein lína væri raunhæfur valkostur miðað við þær forsendur um rekstrar- og afhendingaröryggi sem gert væri ráð fyrir í kerfisáætlun L hf. fyrir árin 2015 til 2024. Þá var talið að L hf. og Í hefðu með fullnægjandi hætti rannsakað þann kost að leggja jarðstrengi í stað loftlína, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem andmælaréttur F og K hefði verið virtur við meðferð málsins, sbr. 13. gr. sömu laga. Loks var litið svo á að L hf. hefði sinnt skyldu sinni til samráðs við F og K og aðra landeigendur við undirbúning framkvæmdarinnar og að L hf. hefði reynt til þrautar að ná samningum við þau um afnot af landi þeirra vegna umræddra lína. Að þessu gættu og með hliðsjón af ákvæðum raforkulaga nr. 65/2003 var litið svo á að L hf. hefði fullnægt skilyrðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum. Voru L hf. og Í því sýknuð af kröfum F og K.

L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. F og K hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum. Hefðu þau borið þann ágreining undir dómstóla en héraðsdómi í málinu hafði verið áfrýjað til Hæstaréttar. Þar sem heimild L hf. til eignarnámsins væri því ekki vafalaus var kröfu hans hafnað.

Í málinu kröfðust G, K, S og S ehf. þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu G, K, S og S ehf. kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við G, K, S og S ehf. vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með G, K, S og S ehf. að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að G, K, S og S ehf. og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur G, K, S og S ehf.

Í málinu kröfðust R ehf., Ó og S þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu R ehf., Ó og S kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við R ehf., Ó og S vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með R ehf., Ó og S að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að R ehf., Ó og S og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur R ehf., Ó og S.

Í málinu kröfðust B, Ó og S þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu B, Ó og S kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við B, Ó og S vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með B, Ó og S að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að B, Ó og S og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur B, Ó og S.

Í málinu krafðist M þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð hennar í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reisti M kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við M vegna framkvæmdanna og andmælaréttur hennar ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með M að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að M og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur M.

L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. B, Ó og S hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.

L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. R ehf., Ó og S hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.

L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. S ehf., G, K og S hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.

L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. M hefði fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.

E o.fl. höfðuðu mál til hagsbóta fyrir dánarbú S á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. á hendur K aðallega, en Þ til vara. E. o.fl kröfðust þess meðal annars að K yrði dæmdur til að greiða dánarbúinu 74.811.389.954 krónur þar sem K hefði fjórum sinnum tekið eignarnámi hluta af jörðinni V án þess að greiða eignarnámsbætur til dánarbúsins sem ætti beinan eignarétt að jörðinni en K hefði eingöngu greitt umsamdar eignarnámsbætur til eigenda óbeins eignaréttar að jörðinni. Í málinu kærðu E o.fl. úrskurð héraðsdóms þar sem málinu var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að það væri ekki E o.fl., sem stæðu að málsókninni í þágu dánarbús S sem handhafa hins beina eignaréttar að jörðinni, að sýna fram á hvað hafi falist í þeim rétti, heldur réðist inntak hans af því hvert væri eðli og umfang þeirra óbeinu eignarréttinda yfir jörðinni sem mælt var fyrir um að kæmi í hlut S og annarra tiltekinna ættingja M í erfðaskrá þess síðarnefnda frá árinu 1938. Tók Hæstiréttur fram að kröfur þær sem E o.fl. gerðu á hendur varnaraðilum væru skýrar og málatilbúnaður þeirra að öðru leyti svo glöggur að ekkert væri því til fyrirstöðu að dómur yrði lagður á þær. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Í málinu krafðist A þess að ógilt yrði ákvörðun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra frá árinu 2010 þar sem H var veitt heimild til eignarnáms á landi úr jörð hennar undir reiðstíg á austurbakka Eyjafjarðarár í Eyjafjarðarsveit. Í dómi Hæstaréttar kom fram að miða yrði við það að ráðherra hefði lagt til grundvallar ákvörðun sinni að reiðstígurinn myndi í senn eiga undir 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. vegalaga nr. 80/2007, svo og að skilyrðum 6. mgr. 37. gr. laganna væri að öðru leyti fullnægt til að veita H heimild til eignarnámsins. Eins og A hefði lagt málið fyrir dómstóla kæmi þetta ekki til frekari skoðunar við úrlausn málsins. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar sé eignarrétturinn friðhelgur og megi engan skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji, enda standi lagafyrirmæli til slíkrar skerðingar og komi fullt verð fyrir. Talið var að af 1. mgr. 10. gr., sbr. 6. gr. vegalaga leiddi að reiðstígar teldust til vegakerfis landsins. Bæði hefðu Eyjafjarðarsveit með nánar tilgreindu aðalskipulagi og vegamálastjóri í tillögu til ráðherra byggt á því að nauðsynlegt væri að leggja sérstakan reiðstíg inn Eyjafjörð til að tryggja umferðaröryggi, jafnt fyrir ökumenn bifreiða og hestamenn. Ekki væru efni til að hnekkja þessu mati á því að almenningsþörf væri að þessu leyti fyrir hendi til að skerða eignarréttindi A. Við mat á því hvort uppfylltar væru kröfur um meðalhóf yrði að gæta að því að A hefði þegar verið gert í þágu almenningsþarfar að sæta takmörkun á eignarréttindum sínum yfir landi jarðarinnar með því að um það lægi þjóðvegur. Þótt slík þörf stæði jafnframt til að A gæti orðið að þola frekari skerðingu á eignarréttindum sínum til að koma við reiðstíg um landið yrði ekki horft fram hjá því að stígur af þeim toga kæmi aðeins takmörkuðum fjölda manna að beinum notum og væri að auki miðað hér við að hann yrði í eigu einkaaðila en hvorki ríkisins né sveitarfélags. Af þessu leiddi að ekki gæti komið til álita að skerða eignarréttindi A frekar en hafði verið gert með því að taka undan jörð hennar land undir annað vegarstæði nema fullreynt væri að aðrir ásættanlegir kostir væru ekki tækir. Í málinu lá fyrir að vegamálastjóri hafði lagt til grundvallar í tillögu sinni að tveir valkostir um legu reiðstígs í landi A hefðu verið raunhæfir og framkvæmanlegir, annars vegar með því að fara leiðina austan við Eyjafjarðará, sem deilt var um í málinu, og hins vegar með því að bæta héraðsleið fyrir hestaumferð samhliða þjóðvegi vestan við ána og gera úr henni stofnleið. Ekki yrði séð á hvaða grunni þessi síðarnefndi kostur gæti ekki talist ásættanlegur í samanburði við hagsmuni A af því að þurfa ekki að hlíta frekari skerðingu eignarréttinda sinna, en að því yrði að gæta að víða í vegakerfi landsins lægju reiðstígar samhliða vegum fyrir umferð vélknúinna ökutækja, auk þess sem ekki hefði verið hnekkt málatilbúnaði A um að kostnaðarmat, sem vegamálastjóri hafði aflað í tengslum við tillögurnar, væri ekki í öllum atriðum reist á réttum forsendum. Þá hefðu ekki komið fram haldbærar skýringar á ástæðum þess að ekki hefði verið lagt mat á hvort almenningsþörf yrði mætt með reiðstíg á öðrum tilgreindum stað. Hefði því ekki verið sýnt fram á það gegn andmælum A að meðalhófs hefði verið gætt þegar ráðherra tók hina umþrættu ákvörðun. Var því fallist á kröfu A.

Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir umferðarrétti yfir baklóð H við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík að lóð nr. 85 við sömu götu. Í málinu var ágreiningur um hvort ákvörðun borgarstjórnar R frá árinu 2013 um eignarnám á lóð H vegna umræddrar umferðarkvaðar væri haldin slíkum göllum að formi til og efni að ylli ógildingu hennar. Fyrir Hæstarétti reisti H málatilbúnað sinn á málsástæðum sem ekki hafði verið teflt fram undir rekstri málsins í héraði þó svo að sama tilefni hefði verið til að byggja á þeim þá, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að því gættu var ekki fullnægt skilyrðum 2. mgr. 163. gr. sömu laga til að taka þessar málsástæður til frekari umfjöllunar og komu þær því ekki til álita við úrslausn málsins fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með 1. tölulið 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 væri fullnægt þeim áskilnaði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að lög veittu sveitarfélagi heimild til eignarnáms vegna framkvæmdar deiliskipulags. Talið var hafið yfir vafa að sveitarstjórn gæti á grundvelli 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga með eignarnámi stofnað til takmarkaðra eignarréttinda yfir fasteignum. Gilti það jafnt um fyrsta tölulið ákvæðisins sem aðra liði þess. Þá væri ekki skylt að taka fasteign í heild eignarnámi heldur væri heimilt að láta það einungis ná til þess eða þeirra hluta eignar sem eignarnema væri þörf á. Með ákvæði 1. töluliðar 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga hefði löggjafinn til samræmis við áskilnað stjórnarskrárinnar veitt sveitarstjórnum heimild til eignarnáms þeirra fasteigna innan sveitarfélags sem henni væri nauðsyn á að fá umráð yfir til almannaþarfa vegna framkvæmdar deiliskipulags. Leggja yrði til grundvallar að R hefði neytt eignarnámsheimildarinnar í því skyni að hrinda deiliskipulaginu í framkvæmd, þar sem ekki hefði tekist samningar milli málsaðila um kaup á umferðarréttinum, og því hefði hennar verið neytt í þágu almannahagsmuna. Réðist eðli málsins samkvæmt af atvikum hverju sinni hvort eignarnámið snerti hagsmuni margra eða fárra. Loks var hafnað þeirri málsástæðu H að umsagnar Skipulagsstofnunar hefði ekki verið aflað með þeim hætti sem áskilinn væri í 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga. Var R sýknað af kröfu H.

L, sem fengið heimild til eignarnáms á spildum úr landi G o.fl. í tilefni af framkvæmdum við að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 á Reykjanesi, studdi eignarnámið rökum um almenningsþörf samkvæmt áskilnaði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í kjölfarið fór L þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að sér yrði heimiluð umráðataka hins eignarnumda lands samkvæmt heimild í 14. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, áður en fram færi mat á fjárhæð eignarnámsbóta, og studdi hann þá kröfu sína sömu rökum og áður var getið. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að þegar L beindi erindum til matsnefndar eignarnámsbóta um umráðatöku samkvæmt 14. gr. laga nr. 11/1973 hefði honum borið að færa fyrir því rök að skilyrðum þeirrar lagagreinar væru fullnægt. Þótt vera kynni að saman gætu farið í ákveðnum tilvikum sjónarmið sem byggju að baki mati á almenningsþörf samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og sjónarmið því til stuðnings að fullnægt væri skilyrðum 14. gr. laga nr. 11/1973 væri ekki sjálfgefið að svo væri. Réðist niðurstaðan af atvikum hverju sinni og væri þá til þess að líta að mat samkvæmt stjórnarskrárákvæðinu réðist oftar ekki af langtímahagsmunum en mat samkvæmt 14. gr. á hinn bóginn eingöngu af sjónarmiðum þar sem hagsmunir til skemmri tíma réðu för. Af þessu leiddi að almennt stoðaði það eignarnema ekki í beiðni um umráðatöku samkvæmt 14. gr. laga nr. 11/1973 að láta við það eitt sitja að endurtaka þau rök sem hann hefði áður fært fram fyrir því að fullnægt væri áskilnaði 72. gr. stjórnarskrárinnar, heldur yrði hann hið minnsta að rökstyðja að þeir hagsmunir færu saman við hagsmuni hans af því að fá með stoð í 14. gr. laga nr. 11/1973 fljótt umráð hins eignarnumda. Var L ekki talinn hafa fært fram fyrir matsnefnd eignarnámsbóta rök sem að lögum gátu leitt til þeirrar niðurstöðu að fallist yrði á beiðni hans um umráðatöku. Af þeim sökum var talið að brostið hefði lagaskilyrði af hálfu matsnefndar eignarnámsbóta til að verða við beiðnum L um umráðatöku hins eignarnumda lands og var úrskurður nefndarinnar sem reistur var á röngum lagagrundvelli því felldur úr gildi.

H ehf. höfðaði mál á hendur V og Í til ógildingar á þeirri ákvörðun V að taka eignarnámi spildu úr landi Hjarðarhaga á Fljótsdalshéraði í þágu vegagerðar, þ. á m. til brúunar á Ysta-Rjúkanda, og einnig ákvörðunum innanríkisráðuneytisins og matsnefndar eignarnámsbóta vegna eignarnámsins. H ehf. gerði einnig kröfu um viðurkenningu þess að V væri skylt að taka boði H ehf. um endurgjaldslausan afnotarétt af landspildunni ótímabundið á meðan V hefði þörf fyrir landið undir vegsvæði. Talið var að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 væri V veitt heimild til eignarnáms og annars konar skerðingar á eignarrétti til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds og að líta yrði svo á að ákvæðin uppfylltu skilyrði 2. og 3. málsliðar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þó yrðu ákvæði 37. gr. ekki skýrð á þann hátt að þau fælu í sér fortakslausan rétt og jafnframt skyldu V til að öðlast beinan eignarrétt að landi til vegagerðar, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, heldur yrði í því efni að líta til sjónarmiða um meðalhóf. Slík skerðing á eignarrétti H ehf., sem málið varðaði, kæmi aðeins til álita að ekki væri með öðrum úrræðum unnt að ná þeim tilgangi sem hún miðaði að, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar 19. mars 2009 í máli nr. 425/2008 og 15. nóvember 2012 í máli nr. 60/2012. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að H ehf. hefði haldið því fram að nauðsyn hefði ekki borið til að V öðlaðist með eignarnámi beinan eignarrétt yfir landi til að leggja veg og um land H ehf. ásamt byggingu brúar, þar sem H ehf. hefði boðið endurgjaldslaus afnot svæðis undir veginn svo lengi sem þörf krefði. Við úrlausn þessa var skírskotað til þess að um væri að ræða kostnaðarsama og þýðingamikla framkvæmd við þjóðveg í samræmi við þingsályktun Alþingis um samgönguáætlun. Þingsályktunin veitti vísbendingu um að eignarnám V hefði samrýmst því skilyrði eignarnáms að til þess yrði aðeins gripið að almenningsþörf krefði, sbr. 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá virtist ágreiningslaust að eignarnámið hefði ekki tekið til vatns- og veiðiréttinda, auk þess sem H ehf. hefði hafnað boði V um rétt til endurgjaldslausrar endurheimtu landsins ef vegsvæðið yrði síðar aflagt. H ehf. var samkvæmt þessu ekki talinn hafa leitt rök að því að sérstök nauðsyn væri fyrir hann eins og aðstæðum væri háttað að halda beinum eignarrétti að landspildunni, meðan þörf væri á landinu undir þjóðveg. Á hinn bóginn var V talinn hafa sýnt fram á að staða vegamannvirkjanna væri að lögum og í reynd tryggari færi hann með beinan eignarrétt yfir landinu í stað afnotaréttar. Taldi Hæstiréttur því að þeir almannahagsmunir sem byggju að baki 37. gr. vegalaga yrðu ekki nægilega tryggðir með öðru móti en því að játa V heimild til að taka landspildu H ehf. eignarnámi á þann hátt sem gert var og sýknaði V og Í af kröfum H ehf.

H, Þ, S, I, M, E, HF og KK kröfðu K um skaðabætur vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum vegna tveggja leigulóða úr landi V sem voru innan landsvæðis sem K tók eignarnámi á árinu 1992, en K sagði þeim upp leiguafnotum sínum með bréfi 7. desember 2011. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 var viðurkennd bótaskylda K vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti sem þau hefðu orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Deildu aðilar m.a. um það hvort sá dómur Hæstaréttar hefði þýðingu fyrir úrslit málsins í ljósi dóms réttarins í máli nr. 247/2011. Sló Hæstiréttur því föstu að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 hefði með bindandi hætti, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verið skorið úr um rétt H, Þ, S, I, M, E, HF og KK til skaðabóta vegna þeirra atvika sem þar hefði verið lýst. Þá hefði dómurinn og fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greindi þar til hið gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sama lagaákvæðis. Haggaði dómur Hæstaréttar í máli nr. 247/2011 í engu þeirri niðurstöðu sem komist hefði verið að í fyrrgreinda málinu um bótaskyldu K enda hefði seinna málið verið milli annarra aðila, það höfðað á öðrum grundvelli en hið fyrra og atvik þess önnur. Þar sem K hefði ekki, að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009, annast um að dómkvaddir yrðu matsmenn til að ákveða bætur vegna skerðingu lóðarréttindanna, svo sem honum bar að gera, hefði H, Þ, S, I, M, E, HF og KK verið rétt að höfða málið til að fá úrlausn dómstóla um fjárhæð bóta sinna. Gat uppsögn K 2011 á leigusamningum um lóðirnar engu breytt um skyldu hans til greiðslu skaðabóta vegna þeirra aðgerða hans sem til bótaskyldu leiddi samkvæmt dómi í máli nr. 334/2009. Þar sem lóðirnar hefðu verið leigðar með þeim skilmála að á þeim mætti reisa sumarbústaði var ekki talið að við úrlausn um kröfur H, Þ, S, I, M, E, HF og KK yrði byggt á matsgerð sem K aflaði og byggði á því að einungis væri hægt að nýta lóðirnar til útivistar og ræktunar. Að því er varðaði matsgerð sem H, Þ, S, I, M, E, HF og KK höfðu aflað um tjón sitt og byggði á sjónarmiðum þar sem enduröflunarverð réði niðurstöðu vísaði Hæstiréttur til þess að hér á landi hefði sú meginregla verið talin gilda í réttarframkvæmd að miða bæri bætur vegna eignarnáms við sölu- eða markaðsvirði eignar, nema útreikningar á grundvelli notagildis leiddu til hærri niðurstöðu. Einungis í undartekningartilvikum gæti eignarnámsþoli átt rétt á bótum sem ákvarðaðar væru á grundvelli enduröflunarverðs. Þar sem leigutakar lóðanna hefðu í reynd ekki nýtt lóðirnar og því engan arð af þeim haft yrðu bætur þeim til handa ekki ákvarðaðar á grundvelli notagildis. Þá væru atvik máls ekki með þeim hætti að þær yrðu ákvarðaðar með hliðsjón af enduröflunarverði. Af því leiddi að matsgerð sú sem H, Þ, S, I, M, E, HF og KK byggðu á gæti ekki verið til sönnunar um tjón þeirra að því marki sem enduröflunarverð væri þar lagt til grundvallar niðurstöðu. Yrði að meta tjón þeirra á grundvelli ætlaðs sölu- eða markaðsverðs á þeim tíma sem atvik málsins urðu. Við matið leit Hæstiréttur í fyrsta lagi til nálægðar lóðanna við höfuðborgarsvæðið og staðsetningar þeirra og í öðru lagi til þess að leiguréttinn mátti framselja, en um 50 ár hefðu verið eftir af leigutímanum. Var því fallist á með H, Þ, S, I, M, E, HF og KK að K hefði með aðgerðum sínum valdið þeim fjártjóni. Við mat á fjárhæð tjónsins yrði hins vegar ekki fram hjá því horft að í leigusamningunum voru verulega íþyngjandi uppsagnarákvæði, en af því leiddi óvissu um varanleika réttindanna sem var talið til þess fallið að draga úr verðmæti þeirra við framsal. Þá var einnig litið til þess að matsmenn hefðu álitið bætur sem höfðu verið ákvarðaðar vegna lóðarréttinda á svipuðum slóðum óhóflega háar. Með hliðsjón af þessu taldi Hæstiréttur að bætur fyrir skerðingar á lóðarleiguréttindunum væru hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur fyrir hvora lóð.

Að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar tók sveitarfélagið H ákvörðun 5. nóvember 2008 um að taka tiltekið land Á eignarnámi. Var sú ákvörðun tilkynnt Á með bréfi næsta dag. Í kjölfar ábendinga til Skipulagsstofnunar um að umsögn hennar hefði verið byggð á ófullkomnum gögnum dró hún umsögn sína til baka og veitti nýja, þar sem fallist var á eignarnám á hluta þess lands sem um ræddi. Tók H aftur ákvörðun 7. janúar 2009 um eignarnám á landi Á á grundvelli nýrrar umsagnar Skipulagsstofnunar og var ákvörðunin tilkynnt Á með bréfi 2. mars 2009. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði meðal annars að verulegir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð hreppsnefndar H. Þannig hefði Á ekki verið kynnt ný umsögn Skipulagsstofnunar. Fyrri ákvörðun H hefði ekki verið afturkölluð þó fyrir lægi að hún stæðist ekki skilyrði þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Á hefði ekki verið tilkynnt um að mál hans væri á ný til meðferðar hjá H, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Þá hefði H ekki leitað eftir að ná samkomulagi við Á eftir að ný umsögn Skipulagsstofnunar lá fyrir. Loks hefði Á ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um málið áður en ný ákvörðun hefði verið tekin á grundvelli nýrra gagna og upplýsinga og hefði þannig verið brotið gegn andmælarétti hans samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Var því fallist á kröfu Á um ógildingu ákvörðunar H frá 7. janúar 2009 um að taka land hans eignarnámi.

S hf. var sýknað af kröfu G sf. um frekari bætur vegna eignarnáms S hf. á hluta lóðar í eigu G sf. Taldi Hæstiréttur m.a. að ekki hefði með framlögðum matsgerðum í málinu verið hnekkt niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta um hæfilegar bætur til handa G sf. vegna almennrar verðrýrnunar lóðar þeirrar sem hann hélt eftir, umferðarréttar um þá lóð og lagna að lóðarmörkum.

M o.fl. kröfðust þess að viðurkennt yrði að landamerki óskipts lands jarða þeirra, svonefnt Leiruland í Gerðahreppi annars vegar, og lands R hins vegar, yrði frá mörkum Gerðahrepps og R aðallega miðuð við línu, sem dregin var til suðurs um nánar tilgreinda hnitasetta punkta meðfram ströndinni, og viðurkennt yrði að þau væru eigendur alls lands austan þessarar línu í sjó fram. Til vara að þessi merki yrðu látin ráðast af línu til suðurs frá mörkum Gerðahrepps og R eftir nánar tilgreindum hnitasettum punktum, sem lægju nær ströndinni en lína í aðalkröfu. M o.fl. studdu kröfu sína meðal annars með vísan í samning íslenska ríkisins, sem R leiddi rétt sinn frá, við landeigendur Leirulands frá árinu 1958. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var vísað til þess að á árinu 1944 hefði íslenska ríkið tekið stórt svæði á Reykjanesskaga, og þar með Leiruland, eignarnámi til flugvallagerðar og landeigendum verið greiddar bætur í samræmi við það. Eignarnámið hafi náð til landsins alls og í sjó fram, en beitar- og rekaréttur verið undanskilinn. Samningurinn frá 1958 hafi verið gerður síðar og þegar hann væri virtur í heild sinni væri ekki unnt að túlka hann með þeim hætti að ætlunin hafi verið að yfirfæra eignarrétt að hinu umdeilda landsvæði við ströndina, sem áður hafði verið numið eignarnámi, frá íslenska ríkinu til jarðeigenda í Leiru. Var kröfum M o.fl. því hafnað og R sýknað í málinu.

Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja um lóðina við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík, inn á lóð hússins nr. 85. Í málinu kröfðust eigendur hússins nr. 85, U ehf., O ehf. og S ehf. þess að viðurkennt yrði fyrir dómi að eiganda hússins nr. 87, H, yrði gert að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindruðu umræddan umferðarrétt þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að félögin gætu ekki reist umferðarrétt sinn á gangréttindum sem þinglýst höfðu verið sem kvöð á eignirnar árið 1944, en þau réttindi tóku til annarrar leiðar á lóðinni en umferðarkvöðin. Talið var að umrædd kvöð í deiliskipulaginu hefði falið í sér skerðingu á eignarréttindum H sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð deiliskipulagsins hefði þess hvorki verið freistað að afla samþykkis H við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana, né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem væru að finna í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Var H því sýknaður af kröfu U ehf., O ehf. og S ehf.

Á árinu 2004 hóf V framkvæmdir við endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir A í sveitarfélaginu H. Jafnframt var lagður nýr vegur að báðum munnum ganganna og eldri vegur endurbættur á nokkrum kafla. Syðri hluti ganganna liggur í landi H, sem er í eigu Ó. Matsnefnd eignarnámsbóta fjallaði um ágreining aðila um bætur og kvað upp úrskurð 29. september 2004. Taldi nefndin að bætur til Ó næmu samtals 1.569.000 krónum. V greiddi fjárhæðina með fyrirvara og tók Ó jafnframt við henni með fyrirvara. Ó höfðaði mál og krafði V um bætur á grundvelli niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna. Hafnað var kröfu Ó um bætur fyrir 13,11 hektara lands, þar sem fullar bætur hefðu þegar verið greiddar fyrir 11,5 hektara, sem teknir höfðu verið eignarnámi, í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta. Þá krafðist Ó einnig bóta vegna 37,4 hektara lands sem hann taldi að ónýttist að hluta utan svæðisins sem tekið hafði verið eignarnámi. Á vestari hluta framkvæmdasvæðisins lá hinn nýi vegur á nánast sama stað og eldri þjóðvegur nr. 1 hafði legið um áratugaskeið. Talið var að hvað þennan hluta vegarins varðaði hlytist ekki af vegagerðinni frekari verðrýrnun en orðin var á landi Ó utan þess sem tekið hafði verið eignarnámi. Hins vegar hefði land Ó með ströndinni utan þess sem eignarnámið var tekið á eystri hluta framkvæmdasvæðisins rýrnað nokkuð í verði, en þar var lagður nýr þjóðvegur um land þar sem áður var fáfarinn sveitavegur. Þóttu bætur til hans vegna þessa hluta hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Ó gerði jafnframt kröfu um bætur vegna töku jarðefna úr skeringum, sem gerðar höfðu verið í landi hans við gerð nýja vegarins. Var kröfu hans um efnistöku á talsverðum hluta svæðisins hafnað, þar sem skeringarnar hefðu verið innan þess lands sem V tók eignarnámi. Gögn málsins voru hins vegar talin bera með sér að á tveimur svæðum hefði verið tekið efni úr skeringum utan hins eignarnumda lands. V var látin bera hallann af vafa sem lék á um hversu mikið efnið hefði verið og voru Ó dæmdar 700.000 krónur í bætur fyrir þetta efni.

V hlutaðist til um endurgerð 15 km langs kafla á þjóðvegi nr. 1. Var ráðgert að vegurinn lægi m.a. um land í eigu VG og JS. Ekki náðist samkomulag milli V og VG og JS um bætur og lagði V ágreininginn fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Taldi V að eignarnámið ætti að ná til lands undir 40 m breitt vegsvæði að flatarmáli 16,9 hektarar. Matsnefndin vísaði til 33. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994 um að leyfi V þyrfti til mannvirkjagerðar á 30 m kafla frá miðlínu stofnvega og taldi að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Miðaði hún bætur við að eignarnámið tæki til 21,84 hektara. V greiddi VG og JS bætur að frátöldum þeim hluta þeirra sem ákveðnar voru fyrir land umfram 16,9 hektara. Höfðuðu VG og JS mál til heimtu mismunarins. Talið var að þó að matsnefnd eignarnámsbóta væri, samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973, að meginreglu ætlað að taka mið af því hvernig eignarnemi geri grein fyrir umfangi þeirra réttinda sem aðgerð hans beinist að, væri matsnefndin ekki bundin að þessu leyti af málatilbúnaði eignarnema ef lýsing hans á réttindum, sem meta ætti bætur fyrir, gengi skemur en eignarnámið myndi í raun gera að lögum. Væri því ekki litið svo á að matsnefndin hefði farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt. Hafi V borið því við að vegsvæðið gegnum land VG og JS væri að meðaltali þrengra en þeir 40 m sem þegar hafi verið greiddar eignarnámsbætur fyrir. Hafi VG og JS ekki fært fram haldbær andmæli gegn þessu. Þá hafi eldri vegur verið lagður niður samhliða gerð nýja vegarins. Óumdeilt sé að hann sé ekki lengur ætlaður umferð að öðru leyti en sem reiðvegur og til rekstrar búfjár. Honum fylgi því ekki lengur þau eignarhöft sem leitt hafi af 33. gr. þágildandi vegalaga, en sams konar höft stafi nú af hinum nýja vegi. Var ekki talið að um sviptingu eignarráða væri að ræða enda gætu VG og JS nýtt landsvæðið að öðru leyti. Væri um að ræða almennar kvaðir sem hvíli á öllum landareignum sem engar bætur kæmu fyrir. Var því sýknað af kröfu VG og JS.

D og R áttu jörðina B. Næstu jarðir sunnan B voru P og K sem voru í eigu íslenska ríkisins. Árið 2002 hóf V undirbúning að gerð nýs vegar. Tveir kostir lágu fyrir um legu vegarins, annars vegar yfir B og síðan K en hins vegar yfir P og síðan K. Síðar varð til hugmynd að nýrri leið sem vék af fyrst nefndu leiðinni á kafla. Reis ágreiningur um hvaða leið skyldi valin. Sveitarfélagið N gaf út framkvæmdaleyfi til V vegna vegar sem lá yfir B. D og R bönnuðu allar framkvæmdir á jörðinni B. Neytti V þá eignarnámsheimilar 45. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994. Höfðuðu D og R mál gegn N og V og kröfðust ógildingar á veitingu framkvæmdaleyfis N til V og eignarnámi V á hluta jarðarinnar B. Ekki var talið sýnt fram á að N hafi brotið reglur stjórnsýslulaga við veitingu framkvæmdaleyfis til V. Hafi leyfisveitingin því ekki verið haldið slíkum annmörkum að varðað gæti ógildingu leyfisins og var N sýknað af kröfum D og R. Talið var að yfirmaður V eða löglærður fulltrúi í umboði hans hafi verið bær til að taka ákvörðun um eignarnám á grundvelli vegalaga. Þá var þeirri málsástæðu hafnað að engin lögmæt ákvörðun um eignarnám hafi verið tekin. Talið var að eignarréttur D og R hafi verið varinn af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar sem heimili því aðeins skerðingu þess réttar að almenningsþörf krefji, en við mat á því verði að gæta meðalhófs. Ef unnt hafi verið með ásættanlegum hætti að ná markmiði framkvæmdarinnar með því að leggja veginn um eigið land ríkisins hafi V borið að fara þá leið. Litið hafi verið svo á við mat á umhverfisáhrifum að allar veglínur sem til greina hafi komið hafi verið ásættanlegar. Um tiltekin atriði við leið yfir P og síðan K hafi verið ívið meiri ókostir en af hinum leiðunum, en sá munur hafi verið óverulegur. Umhverfisáhrif hafi því ekki getað réttlætt ákvörðun V um að leita eignarnáms. Fullyrðingar V um kosti þeirrar leiðar sem valin var af svokölluðum vegtæknilegum ástæðum og að kostnaður af henni væri minni voru ekki taldar studdar neinum gögnum. Málsástæða V um að vegalengdir milli þéttbýliskjarna yrðu styttri við þá leið en hinar var talin haldlaus. Þá yrðu sjónarmið ábúenda P og K um vegleið með engu móti lögð að jöfnu við afstöðu eigenda jarðanna, en D og R hafi eindregið lagst gegn því að verða sviptir eign sinni. Var skilyrði stjórnarskrárinnar um almenningsþörf ekki talið hafa verið uppfyllt til þess að V gæti beitt eignarnámi gagnvart D og R. Var krafa þeirra um ógildingu eignarnámsins því tekin til greina.

Sveitarfélagið K tók eignarnámi lóðaréttindi í eigu J og R, að því marki sem nauðsynlegt þótti til samræmis við nýtt deiliskipulag sem breytti svæðinu í íbúðarhúsabyggð. Matsnefnd eignarnámsbóta mat bætur til J og R vegna skerðingarinnar. K neitaði að greiða samkvæmt úrskurði nefndarinnar en J og R kröfðust bóta samkvæmt honum. Þá kröfðust þau einnig bóta vegna lögmannskostnaðar sem þau höfðu innt af hendi vegna tafa á afgreiðslu umsóknar þeirra á endurnýjun á byggingarleyfi í tilefni af stækkun bílskúrs sem þau höfðu reist á lóðinni. Talið var að í uppdráttum sem fylgdu yfirlýsingu K, til að fá þinglýst breyttum mörkum lóðarinnar, hafi komið skýrlega fram aukin stærð lóðarinnar og hafi K með þessu bundið hendur sínar gagnvart J og R. Þau hafi því ekki getað borið fyrir sig að K hafi ekki gert við sig nýjan lóðaleigusamning, enda hafi K ítrekað lýst því yfir að hann væri reiðubúinn til þess og hafi ekkert komið fram um haldbæra ástæðu til að hafna að verða við skyldu sinni til að takmarka tjón sitt með því að ganga að því boði. Því hafi ekki verið haldið fram að verð hvers fermetra lands sem hafi verið bætt við lóðina hafi verið lægra en þess sem tekið var. Var kröfum J og R um greiðslu eignarnámsbóta því hafnað. Þá var krafa um greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar ekki talin í tengslum við eignarnámið og ekki eiga sér stoð í lögum. Var K því sýknað af kröfum J og R.

Árið 2003 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar í Fjarðabyggð. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu S, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur að nokkru endurgerður. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um þann lið í úrskurði nefndarinnar er kvað á um greiðsluskyldu V vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna. Hafnaði V þeirri greiðsluskyldu með öllu, á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti S. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti S sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign S undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Var Í sýknað af kröfum S.

Árið 2004 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu R, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um tvo liði í úrskurði nefndarinnar. Greiddi V þannig með fyrirvara upphæð fyrir land sem nefndin taldi hafa farið undir veg og spildu sem yrði illnýtanleg, en V vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Þá hafnaði V með öllu greiðsluskyldu vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti R. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti R sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign R undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Varðandi ágreining aðila um hversu stórt landsvæði skyldi greiða eignarnámsbætur fyrir, hélt Í því fram að fyrir misskilning hefði í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta verið talið að eldra vegarstæðið félli undir það svæði sem nú var tekið eignarnámi. Bæri að líta framhjá þessu í niðurstöðu nefndarinnar. Þessu til stuðnings vísaði Í til reglu 2. mgr. 47. gr. eldri vegalaga um að þegar eldri vegur legðist niður við lagningu nýs vegar og sá eldri félli til landeiganda skyldi verð hans dregið frá þeirri fjárhæð, sem landeiganda væri metin fyrir eignarnám lands fyrir nýja veginn. Var fallist á skilning Í um stærð hins eignarnumda lands. Nefndinni hefði ekki verið falið að meta eldra vegarstæðið og hefði Í ekki tekið það til sín nú heldur fyrir áratugum síðan. Var því fallist á kröfur Í að þessu leyti svo og um breidd svokallaðs áhrifasvæðis utan við vegbrún. Þá var jafnframt fallist á að Í bæri ekki heldur að greiða bætur fyrir geil, sem myndaðist við framkvæmdir milli vegskála og eldri vegar. Að öllu framanröktu var krafa Í um sýknu tekin til greina og viðurkennt að eignarnám V í landi jarðarinnar S hefði aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði.