Dómstólaleit

S höfðaði mál á hendur A hf. til heimtu ætlaðrar skuldar vegna skuldabréfs sem S ráðstafaði 1988 til BÍ, en BÍ sameinaðist síðar K hf. Ágreiningur stóð meðal annars um hvort BÍ hefði keypt skuldabréfið af S, og S þar með eignast kröfu á hendur BÍ fyrir kaupverðinu, eða hvort BÍ hefði aðeins tekið skuldabréfið til innheimtu í þágu S, sem hafi við það eignast kröfu BÍ um greiðslu andvirðis þess þegar fullnustu á kröfu samkvæmt skuldabréfinu var endanlega lokið árið 1994. Talið var að hvernig sem liði því hvernig stofnast hefði til kröfu S á hendur BÍ gæti hún að virtri dómaframkvæmd Hæstaréttar aldrei talist innstæða í merkingu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, enda skorti það frumskilyrði að BÍ hefði veitt móttöku fé úr hendi S í formi láns. Skuldbinding vegna ætlaðrar kröfu S á hendur K hf. var af þeim sökum ekki talin hafa færst á herðar A hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins í október 2008. Var A hf. því sýknaður af kröfu S.

H krafðist viðurkenningar á skyldu L til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum lífeyri til hans vegna tímabilsins 31. ágúst 2002 til 30. júní 2007. L leiðrétti lífeyri H með greiðslu 18. júní 2007 en taldi sér hins vegar ekki skylt að greiða dráttarvexti. Talið var að samkvæmt 24. gr. laga nr. 1/1997 skuli lífeyrir greiddur eftir á, eftir að sjóðsfélagi hefur öðlast réttindi samkvæmt lögunum, og að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 sé kröfuhafa heimilt, þegar gjalddagi skuldar er ákveðinn, að krefja skuldara um dráttarvexti, sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Bar L á grundvelli þessara ákvæða skyldu til greiðslu dráttarvaxta á hinn vangreidda lífeyri L. L var með málatilbúnaði sínum í héraði og fyrir Hæstarétti talinn hafa fallist á að dráttarvextir sem fallið hefðu til eftir 28. október 2004 væru ófyrndir. Þar sem L höfðaði ekki gagnsök í héraði gátu kröfur hans eingöngu lotið að því að taka afstöðu til kröfugerðar H. Í samræmi við framangreint var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um viðurkenningu á skyldu L til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum lífeyri til H vegna tímabilsins 28. október 2004 til 30. júní 2007. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. október 2009 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkennd verði skylda gagnáfrýjanda til að greiða honum dráttarvexti, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af vangoldnum lífeyrisgreiðslum vegna tímabilsins 31. ágúst 2002 til 30. júní 2007 frá mánaðarlegum gjalddaga hverrar greiðslu en gagnáfrýjandi innti greiðslu hins vangoldna lífeyris af hendi 18. júní 2007.

Með héraðsdómi 18. mars 2004 var fallist á kröfu B um að viðurkennt yrði að réttindi hans í lífeyrissjóðnum A væru með tilteknum hætti. Í samræmi við þessa niðurstöðu greiddi sjóðurinn 1. júní 2004 honum vangreiddan örorkulífeyri frá maí 1998 til og með maí 2004 með verðbótum en dró frá fjárhæðinni staðgreiðslu opinberra gjalda. Ágreiningur reis milli aðila hvort B ætti rétt á að fá greidda dráttarvexti af ógreiddum mánaðarlegum lífeyrisgreiðslum frá einstökum gjalddögum hans. Þá deildu aðilar um hvort rétt hefði verið að draga staðgreiðslu opinberra gjalda frá greiðslunni. Í dómi Hæstaréttar var talið að lífeyrissjóðurinn hafi staðið rétt að frádrætti staðgreiðslunnar. Þá þóttu atvik vera með þeim hætti að sjóðurinn hefði sjálfur borið ábyrgð á að full greiðsla hafði ekki verið innt af hendi til B. Hefði honum því borið skylda til að greiða dráttarvexti af því sem ógreitt hafði verið við hvern gjalddaga. Lífeyrissjóðurinn bar einnig fyrir sig að dráttarvextirnir væru fyrndir að minnsta kosti að hluta. Talið var að lögsókn B í desember 2001 og júní 2003 á hendur sjóðnum, þar sem í báðum tilvikum var krafist viðurkenningar á tilteknum réttindum í sjóðnum, hefði ekki nægt til að rjúfa fyrningu vaxtakröfu B. Var því einungis fallist á kröfu B um greiðslu dráttarvaxta sem höfðu fallið til á fjórum árum næst á undan stefnubirtingardegi 11. nóvember 2005. Aðilar voru sammála um að ekki bæri að greiða hvort tveggja verðbætur og dráttarvexti á sömu lífeyrisgreiðslur. Verðbætur sem voru greiddar vegna tímabilsins frá 11. nóvember 2001 til 1. júní 2004 komu því til frádráttar kröfu B.

H bað L hf. um fyrirgreiðslu í þeim tilgangi að kaupa hlutafé á hlutafjárútboðum í félagi í eigu H. Þeir hlutir sem yrðu keyptir skyldu fara í endursölu hjá L hf. og söluandvirðið lagt inn á tiltekinn bankareikning. Aðilar deildu um hvort L hf. hafi verið heimilt að ráðstafa söluandvirði tiltekinna hlutabréfa inn á fyrrgreindan reikning. Taldi H þessa ráðstöfun L hf. óheimila enda hefði verið um að ræða sölu á hlutabréfum í eigu hans sem hafi verið framangreindum útboðum og fyrirgreiðslu L hf. óviðkomandi. Ætti H því kröfu á L hf. sem þeirri fjárhæð næmi. Talið var sannað að þeir hlutir sem L hf. seldi umrætt sinn hafi verið af því hlutafé sem H keypti í umræddu útboði. Var L hf. því sýknað af kröfu H.

Fasteignakaup. Afhendingardráttur. Vanheimild. Stöðvunarréttur. Dráttarvextir. Sýkna að svo stöddu. H og L keyptu íbúðarhúsnæði í byggingu af AR í ágúst 2000 en AR hafði gert kaupsamning um eignina í júlí s.á. Var íbúðin ekki afhent þeim á umsömdum tíma, auk þess sem H og L töldu verulegar vanefndir hafa orðið á framkvæmd verksins. Af þeim sökum héldu þau að sér höndum með nánar tilteknar kaupsamningsgreiðslur. Fór svo að AR höfðaði mál gegn þeim H og L til greiðslu eftirstöðva kaupverðsins en framseldi síðar kröfu sína til Á, sem tók við aðild málsins fyrir Hæstarétti. H og L kröfðust aðallega sýknu, til vara sýknu að svo stöddu, en að því frágengnu lækkunar á dómkröfum. Óumdeilt var að H og L höfðu greitt 1.000.000 krónur inn á þá skuld sem málið var höfðað um og kom sú fjárhæð því til frádráttar kröfu Á á hendur þeim. Þá stóð óhögguð niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu skuldajafnaðar tiltekins hluta kröfu þeirra H og L, við kröfu Á, og heimild þeirra til að halda þeirri greiðslu eftir, en héraðsdómi var ekki gagnáfrýjað. Voru H og L að öðru leyti sýknuð að svo stöddu af kröfum Á.

K höfðaði mál á hendur fyrrum starfsmanni sínum, J, vegna brotthlaups úr starfi, sem K taldi hafa verið án fyrirvara og brot á ráðningarsamningi. Talið var að með aðgerðarleysi í næstum fjögur ár hefði K sýnt slíkt tómlæti að hann hefði fyrirgert hugsanlegum rétti til endurgreiðslu launa og skaðabóta vegna ráðningarslitanna. Jafnframt þessu var í dómi Hæstaréttar tekin afstaða til ýmissa fjárkrafna K á hendur J. Var sumt talið ósannað, en annað tekið til greina og námu dæmdar kröfur K samtals 853.734 krónum. Til frádráttar þeirri fjárhæð kom ógreitt orlof J samkvæmt skuldajöfnuði, enda var sú krafa ófyrnd.

G, sem keypt hafði fasteign af S og R, hélt eftir lokagreiðslu umsamins kaupverðs vegna leka sem komið hafði fram á eigninni eftir kaupin. Til heimtu greiðslunnar höfðuðu R og S mál á hendur G, sem krafðist sýknu þar sem hún ætti gagnkröfu til skuldajafnaðar. Vísaði G í því sambandi til matsgerðar sem aflað hafði verið að frumkvæði hennar. Gegn mótmælum R og S var ekki unnt að byggja niðurstöðu málsins á matsgerðinni þar sem ekki hafði verið boðað til matsfundar með þeim hætti sem boðið er í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Önnur gögn geymdu ekki fullnægjandi upplýsingar um þau atriði sem matsgerð laut að. Vegna þessarar vanreifunar varð ekki lagður efnisdómur á skuldajafnaðarkröfu G og kom hún því ekki til álita í málinu, en krafa S og R var tekin til greina.

Að gengnum dómi héraðsdóms höfðu áfrýjendur fyrirvaralaust innt af hendi greiðslu til stefndu í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms. Áfrýjun málsins af þeirra hálfu var ekki samrýmanleg þeirri greiðslu og var málinu því vísað frá Hæstarétti.

K krafði D um greiðslu eftirstöðva kaupverðs og dráttarvaxta vegna tiltekinna viðskipta. Fyrir Hæstarétti var ekki ágreiningur um hverjar væru eftirstöðvar kaupverðs en aðila greindi á um dráttarvexti. Af hálfu D var sótt þing við þingfestingu málsins í héraði en þingsókn féll síðar niður án þess að varnir kæmu fram af hálfu félagsins. D gagnáfrýjaði málinu á grundvelli 4. mgr. 96. gr. eml. Gegn mótmælum K komust kröfur og málsástæður D ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. eml. Frá upphafi viðskipta, sem stóðu í nærfellt tvö og hálft ár, voru vörusendingar frá K afhentar D án greiðslu kaupverðs en D greiddi síðan K eftirá. Með hliðsjón af gögnum málsins var ekki talið að gjalddagi einstakra reikninga hafi verið umsaminn eða fyrirfram ákveðinn. Fór því um upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt 3. mgr. 9. gr. þágildandi vaxtalaga. K krafði farmflytjandann F jafnframt um greiðslu eftirstöðva og dráttarvaxta vegna viðskiptanna þar eð hann hefði afhent vörur til D í heimildarleysi án þess að krefjast greiðslu. Farmflytjandinn F krafðist sýknu af kröfu K m.a. á grundvelli þess að krafan væri fyrnd samkvæmt 29. gr. laga nr. 24/1982, en K taldi hinn skamma fyrningarfrest þess ákvæðis ekki taka til kröfunnar og væri hún því ófyrnd. Talið var að 29. gr. tæki til krafna er stöfuðu af óheimilli afhendingu farms án heimtu greiðslu fyrir hana samkvæmt fylgibréfi. Þá varð ekki annað ráðið af reglum félags vöruflytjenda, sem K taldi að gilda ættu í viðskiptum aðila, en að þær væru til fyllingar ákvæðum laga nr. 24/1982 varðandi ábyrgð flytjanda en kæmu ekki í stað þeirra. Samkvæmt því var F sýknaður af kröfum K.

H og M gerðu munnlegan samning við B, húsasmíðameistara, um að hann tæki að sér vinnu við smíð á einingahúsi, m.a. sem byggingarstjóri við húsið, sem þau ætluðu að nýta til íbúðar og veitingasölu. Í tengslum við þetta stofnuðu þau C ehf. til að starfa við veitingarekstur og ferðaþjónustu. H og M tóku þátt í vinnu við húsið ásamt B og mönnum, sem komu til verksins á hans vegum eða fyrir milligöngu hans. Nokkru eftir að verkið hófst reis ágreiningur milli aðila um framkvæmd þess með þeim afleiðingum að B hvarf frá því ásamt öðrum, sem hann hafði fengið til þess. Í máli sem B höfðaði af þessu tilefni á hendur H, M og C ehf. krafði hann þau um greiðslu vegna verksins sem og fyrir störf sín í þágu C ehf. Ekki var fallist á að vísa málinu frá dómi á þeim grundvelli að B hafi ekki gefið út reikninga fyrir allri kröfu sinni þegar hann höfðaði málið. Voru H, M og C ehf. dæmd til að greiða honum nánar tiltekna fjárhæð með dráttarvöxtum að liðnum mánuði frá þeim degi, sem hann krafði þau hverju sinni með réttu um greiðslu. Þá var C ehf. jafnframt dæmt sérstaklega til að greiða B nánar tiltekna fjárhæð vegna starfa hans fyrir félagið.

S rifti kaupsamningi við E vegna vanefnda og krafðist vangildisbóta. Byggði S á því að E hefði veitt rangar og blekkjandi upplýsingar um eiginleika hins selda auk þess að leyna mikilvægum upplýsingum sem hefðu verið ákvörðunarástæða S fyrir kaupunum. Hefðu forsendur hans fyrir kaupunum því brostið vegna augljósra og verulegra vanefnda E á samningnum. Talið var ósannað að E og eiginmaður hennar hefðu fyrir gerð kaupsamningsins veitt rangar og blekkjandi upplýsingar um eiginleika fasteignarinnar eða leynt mikilvægum upplýsingum um eignina. Væri þvert á móti upplýst að S hefði verið kunnugt um takmarkanir á veitingu frekari byggingarleyfa af skipulagsástæðum og mátti vera ljóst að vegna vatnsverndarsjónarmiða yrðu vart leyfðar nýjar byggingar á lóðinni. Hefði fasteignin því hvorki verið haldin göllum í skilningi 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup né skort einhverja áskilda kosti á þeim tíma er kaupin gerðust í skilningi 2. mgr. Var E því sýknuð af kröfum S.

Í kjölfar útboðs á niðurrifi fiskimjölsverksmiðjunnar á Kletti gerði R verksamning við Þ en verkið fólst í að „rífa, flokka og farga öllum mannvirkjum“ verksmiðjunnar. Þ hafði m.a. boðið fast verð fyrir förgun hvers tonns af efni og skiptist sá liður í tilboðsskrá sem um það fjallaði, liður 5.11.3, í þrjá undirliði; förgun á málmum, timbri og „öðru“. Mikið magn af vikurryki í sekkjum var í nokkrum þeirra bygginga, sem samningur aðilanna tók til. Þ losaði megnið af vikurrykinu í fyllingu R við Klettagarða en afhenti hluta Sorpu til förgunar. Ágreiningur reis með aðilum varðandi uppgjör fyrir verkið, þar sem R taldi sig ekki eiga að greiða sérstaklega fyrir förgun á vikurrykinu. Þ taldi fyrrgreindan lið 5.11.3 í tilboðsskrá eiga við um losun vikurryksins, hvort sem hann hafi losað það í fyllingu R við Klettagarða eða afhent það Sorpu til förgunar. R taldi rykið hins vegar vera jarðefni, en steypu og jarðefni hafi átt að losa í fyrrnefnda fyllingu án endurgjalds. Talið var að sömu reglur hafi átt að gilda um greiðslur fyrir förgun allra efna, hvort sem um var að ræða, tré, málm eða „annað“, en í tilboðsskránni var sérstaklega tekið fram varðandi málma og tré, að greiða skyldi fyrir förgunarkostnað samkvæmt móttökuseðlum frá einhverjum þeim, sem nyti viðurkenningar til að taka við efnum til förgunar. Greiðsluskylda R yrði þannig bundin við að efninu hafi verið fargað hjá slíkum aðila og það væri sannað með móttökuseðlum frá honum. Þ hafi kosið að losa verulegan hluta ryksins í fyllingu R við Klettagarða, og sú ráðstöfun hafi samkvæmt framansögðu ekki skapað R greiðsluskyldu. Öðru máli gegndi um þann hluta ryksins sem Þ fór með til Sorpu en þar sem R hafði þegar greitt Þ meira en samsvaraði greiðslu samkvæmt samningnum vegna þeirrar förgunar var R sýknað af kröfu Þ.

F, sem er lögfræðingur að mennt, réðist til starfa sem fulltrúi sýslumannsins á Akureyri árið 1994. Í nóvember 1996 fór F í barnsburðarleyfi og um rétt hennar til launa í slíku leyfi fór samkvæmt þágildandi reglugerð um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. F taldi umsamda 30 klukkustunda fasta yfirvinnu á mánuði hafa verið kaupauka við grunnlaun samkvæmt kjarasamningi, sem aukið vinnuframlag hafi ekki komið fyrir, og þannig hluti þeirra dagvinnulauna sem hún ætti rétt á í barnsburðarleyfi. Talið var sannað að vinnuframlag umfram dagvinnu skyldi ekki koma fyrir greiðslu fyrrgreindra 30 yfirvinnustunda á mánuði. Var lagt til grundvallar niðurstöðu í málinu að umsamið endurgjald F fyrir átta stunda vinnudag skyldi vera laun samkvæmt viðeigandi launaflokki og andvirði 30 yfirvinnustunda. Var talið fullt tilefni til að taka fram í umræddri reglugerð að um dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi væri að ræða, hafi önnur laun fyrir dagvinnu ekki átt að koma til greiðslu í barnsburðarleyfi starfsmanna. Fallist var á kröfu F en enginn tölulegur ágreiningur var í málinu. Þá var miðað við að vanefnd hafi orðið af hálfu Í 1. desember 1998, eða mánuði eftir að F gerði athugasemdir við greiðslu launa í barnsburðarleyfinu, og var krafan látin bera dráttarvexti frá þeim tíma. Aðfinnsluvert þótti hvernig héraðsdómsstefna og héraðsdómur voru úr garði gerð.

P gerði leigusamning við SM um leigu á fasteign. Í samræmi við ákvæði leigusamningsins um forkaupsrétt að húsnæðinu á leigutímanum gerðu P og S SM tvisvar tilboð um kaup á því sem hann samþykkti í bæði skiptin. Í tilefni af synjun SM um að ganga frá kaupsamningnum kröfðust P og S að staðfest yrðu kaup þeirra á fasteigninni og að þau yrðu talin réttir og löglegir eigendur hennar gegn fullri greiðslu kaupverðsins. Talið var að þegar húsaleigusamningur P og SM rann út hefði verið kominn á bindandi samningur þeirra í milli samkvæmt samþykktu tilboði P og S um kaup þeirra á íbúðinni. Það kauptilboð var háð fyrirvara um lán sem gekk ekki eftir en SM rifti ekki að heldur samningnum. Með seinna tilboði P og S komst á nýr bindandi samningur milli aðila um fasteignakaupin og leysti hann eldri samninginn af hólmi. Ekki var fallist á að skilyrði væru til þess á grundvelli laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum að víkja þessum samningum til hliðar í heild eða að hluta. Var talið að neitun SM að ganga frá kaupsamningi gengi í berhögg við bindandi samkomulag milli aðila um fasteignakaupin og hefði komið í veg fyrir að P og S gætu efnt skyldur sínar gagnvart honum en þó hefði SM ekki rift samningnum. Voru kaup P og S á fasteigninni því staðfest.

B keypti sjúkratryggingu í desember 1990. Í ágúst 1992 gekkst hann undir hjartaaðgerð og var honum í júní 1993 metin 50% varanleg örorka. Greiddi S honum bætur vegna þess í september 1993. Í júlí 1996 fékk B kransæðastíflu og í september 2000 var honum metin örorka og talið að hún hefði hækkað varanlega úr 50% í 90%. Ágreiningur var um greiðslu á eftirstöðvum bóta úr sjúkratryggingunni. Var fallist á niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að þau sjúkdómseinkenni sem komu í ljós 1996 væru ekki einkenni um nýjan sjúkdóm heldur væri um að ræða samfellda þróun kransæðasjúkdóms sem uppgötvaðist 1992. Fyrir lá að vátrygging B féll úr gildi í lok desember 1993 og var því ekki í gildi þegar heilsu hans hrakaði 1995. Ekki var dregið í efa að örorkan hefði verið rétt metin í upphafi en með versnandi heilsu B hefðu afleiðingar sjúkdómsins orðið meiri en áætlað hafði verið. Tekið var fram að í skilmálum sjúkratryggingar B hefði verið ákvæði þess efnis að vátryggingin tæki ekki til versnandi heilsufarsástæðna sem rekja mætti til þess tímabils er vátryggingin var úr gildi. Var talið að um væri að ræða hlutlæga ábyrgðartakmörkun á gildissviði vátryggingarinnar sem bryti ekki gegn ákvæðum laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest og S sýknaður af kröfu B.

Á starfaði sem vélstjóri á bát S, Agli SH-195, frá því í september 1998 til mars 2000. Samkvæmt samningi S við fiskverkunarfyrirtæki í Ólafsvík um sölu á afla bátsins var greitt fyrir aflann annars vegar með peningum en hins vegar með aflaheimildum. Sá hluti greiðslunnar sem var í formi aflaheimilda kom ekki til uppgjörs á hlut áhafnar í skiptaverðmæti. Í héraðsdómi var S dæmdur til að greiða Á þennan mismun, þar sem samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda megi ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en kveðið væri á um í kjarasamningum. S áfrýjaði málinu og krafðist aðallega sýknu. Reisti hann dómkröfur sínar á því að í lagaákvæðum, sem kveði á um að samningar sem feli í sér lakari kjör en ákveðið er í kjarasamningum skuli vera ógildir, felist ólögmætt framsal á lagasetningar- og ákvörðunarvaldi löggjafans til hagsmunaaðila á vinnumarkaði, sem brjóti í bága við fyrirmæli stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, mannréttindasáttmála Evrópu, og samningsfrelsi S. Hæstiréttur féllst ekki á þessi rök S og taldi að líta yrði svo á að umrædd ákvæði hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum. Var ekki fallist á að í þessu felist framsal löggjafarvalds, heldur sé á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Í þessu máli sé um það að ræða að samtök sem S sé aðili að, hafi gert þann kjarasamning við stéttarfélag Á, sem hann byggði kröfur sínar á, og S hlyti að vera við hann bundinn. Var S því dæmdur til að greiða Á umræddan mismun en tekin var til greina skuldajafnaðarkrafa S vegna fyrirframgreiddra launa sem Á hafði fengið fyrirfram og stóð eftir er hann hætti störfum. Þá var ákvæði héraðsdóms um sjóveðrétt Á í umræddum bát, Agli SH-195.

V starfaði sem matsveinn á bát S. Samkvæmt samningi S við fiskverkunarfyrirtæki í Ólafsvík um sölu á afla bátsins var greitt fyrir aflann annars vegar með peningum en hins vegar með aflaheimildum. Sá hluti greiðslunnar sem var í formi aflaheimilda kom ekki til uppgjörs á hlut áhafnar í skiptaverðmæti. Í héraðsdómi var S dæmdur til að greiða V þennan mismun, þar sem samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda mætti ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en kveðið væri á um í kjarasamningum. S áfrýjaði málinu og krafðist aðallega sýknu. Reisti hann dómkröfur sínar á því að í lagaákvæðum, sem kveði á um að þeir samningar skuli vera ógildir sem feli í sér lakari kjör en ákveðið er í kjarasamningum, felist ólögmætt framsal á lagasetningar- og ákvörðunarvaldi löggjafans til hagsmunaaðila á vinnumarkaði, sem brjóti í bága við fyrirmæli stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, mannréttindasáttmála Evrópu og samningsfrelsi S. Hæstiréttur féllst ekki á þessi rök S og taldi að líta yrði svo á að umrædd ákvæði hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum. Var ekki fallist á að í þessu felist framsal löggjafarvalds, heldur sé á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Í málinu hafi verið um það að ræða að samtök, sem S sé aðili að, hafi gert þann kjarasamning við stéttarfélag V, sem hann byggði kröfur sínar á og S hlyti að vera við hann bundinn. Var S því dæmdur til að greiða V umræddan mismun.

Framhaldsskólakennarinn T taldi sig hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna ákvarðana skólastjórnenda um að skerða þann fjölda kennslustunda sem áður höfðu verið í tiltekinni námsgrein. Ekki var á það fallist á að H ætti rétt á þeim greiðslum sem hún krafðist í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn yrði leiddur af kjara­samningi né að íslenska ríkið (Í) hefði með ólögmætum aðgerðum svipt hann þeim rétti. Var Í því sýknað af kröfum H.

Framhaldsskólakennarinn G taldi sig hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna ákvarðana skólastjórnenda um að skerða þann fjölda kennslustunda sem áður höfðu verið í tiltekinni námsgrein. Ekki var á það fallist á að G ætti rétt á þeim greiðslum sem hún krafðist í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn yrði leiddur af kjara­samningi né að íslenska ríkið (Í) hefði með ólögmætum aðgerðum svipt hana þeim rétti. Var Í því sýknað af kröfum G.

Framhaldsskólakennarinn H taldi sig hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna ákvarðana skólastjórnenda um að skerða þann fjölda kennslustunda sem áður höfðu verið í tiltekinni námsgrein. Ekki var á það fallist á að H ætti rétt á þeim greiðslum sem hún krafðist í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn yrði leiddur af kjara­samningi né að íslenska ríkið (Í) hefði með ólögmætum aðgerðum svipt hann þeim rétti. Var Í því sýknað af kröfum H.

Framhaldsskólakennarinn H taldi sig hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna ákvarðana skólastjórnenda um að skerða þann fjölda kennslustunda sem áður höfðu verið í tiltekinni námsgrein. Ekki var á það fallist á að H ætti rétt á þeim greiðslum sem hún krafðist í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn yrði leiddur af kjara­samningi né að íslenska ríkið (Í) hefði með ólögmætum aðgerðum svipt hann þeim rétti. Var Í því sýknað af kröfum H.

A krafði sveitarfélagið Í um fæðispeninga vegna þátttöku sinnar í ferð grunnskóla­nemenda. Lagt var til grundvallar að umrædd ferð hefði verið ákveðin, undirbúin og kostuð af nemendunum sjálfum en skólinn veitt þeim aðstoð við fjáröflun, skipulagningu og framkvæmd ferðarinnar. Ekki yrði litið öðru vísi á en svo að nemendurnir hafi sjálfir, í skjóli lögráðamanna sinna, átt að bera alla fjárhagslega ábyrgð af ferðakostnaðinum, þ.m.t. ferðakostnaði A. Við úrlausn málsins var og til þess litið að skólastjóri grunnskólans hafði ekki falið A að fara í umrædda ferð. Kröfu A var samkvæmt þessu hafnað.

B varð fyrir fyrir alvarlegu slysi í starfi sínu hjá H hf. Lenti vinstri fótur hans í viftuspaða með þeim afleiðingum að nokkru síðar þurfti að aflima hann neðan við hné. Var B metin 50% varanleg örorka og 40% varanlegur miski vegna slyssins. Deilt var um hvort skilyrði væru til að fella skaðabótaskyldu á H hf. vegna tjóns B. Í ljós var leitt að gangsetningarbúnaði umræddrar vélar var áfátt og mátti rekja slysið til þess að hluta. Ábyrgð á þessu var felld á H hf. Jafnframt var félagið látið bera ábyrgð á breytingu sem framkvæmd hafði verið án þess að mæta jafnframt aukinni hættu sem þessu fylgdi. Við úrlausn málsins var ekki framhjá því litið að B hafði með háttsemi sinni í umrætt sinn brotið gegn fyrirmælum og öryggisreglu og var ekki talinn hafa getað treyst því að straumur væri aftengdur, svo sem hann kvaðst hafa gert, án þess að ganga beinlínis úr skugga um það. Þótti samkvæmt þessu hæfilegt að B bæri sjálfur þriðjung tjóns síns en H hf. tvo þriðju hluta þess. Til grundvallar tjóni var miðað við meðaltekjur vélfræðinga á sjó og í landi.

Ábúð. Endurgreiðslukrafa. Leigusamningur. Afnotaréttur. Tómlæti. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi. E var ábúandi á jörðinni S frá 1968 til vors 1996 þegar hann brá búi. P og H var þá byggð jörðin og var byggingarbréf gefið út 9. júní 1996, þar sem m.a. voru talin upp þau útihús, sem fylgdu í leigumálanum, auk jarðarinnar sjálfrar, ræktunar og íbúðar­húss. Fjós og byggingar tengdar því, áhöfn og vélakostur var hins vegar eign E. Ágreiningslaust var að málsaðilar höfðu ræðst við í því skyni að semja um þessar eignir E en ekki enn náð saman um verð þegar P og H tóku við jörðinni. Samningar náðust síðar um nautgripi og hluta sauðfjár E en ágreiningur um verð og greiðslukjör leiddi til þess að ekki varð af frekari samningum þeirra í milli. Með dómi héraðsdóms 31. maí 2000 voru P og H sýknuð af kröfu E um greiðslu fyrir mannvirki á jörðinni þar eð E þótti ekki hafa sannað að samkomulag hefði tekist um kaup á þeim fyrir tiltekið verð. Krafa E um leigu fyrir vélar var hins vegar tekin til greina. Þessum dómi var ekki áfrýjað. Að honum gengnum höfðuðu P og H mál gegn E og kröfðust annars vegar endurgreiðslu 981.000 kr. sem þau hefðu ofgreitt í viðskiptunum og hins vegar greiðslu reikninga vegna hagabeitar hrossa og sauðfjár E á árinu 1996. Á fyrri kröfu þeirra var fallist þar sem fyrirhuguð samningsgerð hafði farið út um þúfur að þessu leyti, en talið var að P og H hefðu samþykkt í verki að E þyrfti ekki að greiða sérstaklega fyrir umrædd beitarafnot og var E því sýknaður af þeim kröfulið. Gagnkrafa E um leigugreiðslur fyrir afnot af eignum hans var ekki talin niður fallin fyrir tómlæti. Þótt talið væri að fallast mætti á með E að hann ætti kröfu um greiðslu fyrir afnot eignanna varð ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

E ehf. sinnti endurskoðun og reikningsskilum fyrir J hf., sem annaðist m.a. innflutning og sölu bifreiða. Í nóvember 1999 gerði J hf. reikning á hendur E ehf. fyrir andvirði tiltekinnar bifreiðar og var sú fjárhæð færð til lækkunar á skuld J hf. samkvæmt viðskiptareikningi E ehf. Ósannað þótti að samið hefði verið um að J hf. mætti greiða fyrir þjónustu E ehf. með þessum hætti og með hliðsjón af starfssviði E ehf. var umrædd greiðsla talin hafa verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Að viðskiptum J hf. og E ehf. heildstætt virtum þóttu heldur ekki efni til að líta svo á að greiðslan gæti virst hafa verið eðlileg eftir atvikum. Var samkvæmt þessu fallist á það með þrotabúi J hf. að fullnægt væri skilyrðum fyrrnefnds lagaákvæðis til að rifta greiðslunni.

Sjómaðurinn R slasaðist við vinnu sína um borð í togaranum Pétri Jónssyni RE-69. Mjög slæmt veður var þegar slysið átti sér stað, og fór vindhraðinn, þegar slysið varð, allt upp í 12 stig. Hafði skipstjóri frestað því að láta trollið fara í sjó aftur eftir síðasta hal vegna veðurs. Skipstjóri tók síðan ákvörðun um að láta trollið fara. Slysið varð með þeim hætti að svokallaður grandari festist uppi á seiðaskilju, sem var bundin upp neðan í efra þilfar skipsins. R hljóp þá yfir þilfarið og hugðist komast undir grandarann til þess að geta spyrnt í hann þannig að hann losnaði ofan af seiðaskiljunni. Þegar R var undir grandaranum slitnaði seiðaskiljan niður og skall grandarinn á bak og háls R sem féll við það og keyrðist niður á dekkið. Talið var að slysið mætti fyrir og fremst rekja til þeirrar háttsemi skipstjóra að hefja veiðar á ný þrátt fyrir vonskuveður, svo og til ófullnægjandi verkstjórnar við þær aðstæður. Á hinn bóginn var talið að R, sem var þaulvanur sjómaður, hafi hlotið að vera ljóst að sú háttsemi hans, að fara undir strengdan grandara til að komast að til að losa hann, var hættuleg. Hafi enda önnur ráð verið tiltæk til að leysa þann vanda, sem skapaðist við það að grandarinn festist. Var talið hæfilegt að R bæri sjálfur 1/3 hluta tjóns síns, en útgerðarmaður skipsins 2/3. Bætur til R voru ákveðnar miðað við meðaltekjur hans síðustu þrjú ár fyrir slysið, sbr. þágildandi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Fasteign E skemmdist í jarðskjálfta. E fól H, sem var byggingarmeistari, að semja við Viðlagatryggingu Íslands um bætur vegna tjónsins og annast viðgerð á húsinu. E krafði H um tiltekna fjárhæð vegna aukaverka umfram þá verkþætti sem falist í samkomulagi við Viðlagatryggingu en H hafnaði greiðsluskyldu. Mjög skorti á að fyrir lægi hvað hefði þegar verið greitt af verkinu, hvernig staðið var að greiðslu reikninga, hvernig reikningar voru sundurliðaðir og hvenær þeir voru útgefnir. Því þótti ekki unnt að leysa úr þeim ágreiningi hvort einstakir reikningar vörðuðu verkþætti sem féllu innan verkáætlunar sem E hafði samþykkt. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Úgerðarfélagið Þ lagði afla sinn upp hjá tiltekinni fiskverkun. Ágreiningur varð milli Þ og A, sem var skipverji á skipi Þ um útreikning aflaverðmætis iðnaðarrækju. Fyrir rækjuna fékk Þ 115.000 krónur í peningum fyrir hvert tonn ásamt hálfu tonni af aflamarki í rækju, sem hann skuldbatt sig til að landa hjá kaupandanum á móti jafnmiklu af eigin aflamarki. A taldi að leggja ætti markaðsverð veiðiheimildanna við þá fjárhæð sem kaupandi greiddi Þ fyrir aflann, en Þ miðaði við meðalverð sem úrskurðanefnd sjómanna og útvegsmanna gaf út. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar var gangverð mun hærra en meðalverð það sem Þ notaði við endanlegt uppgjör sitt við A og taldi Hæstiréttur það vera andstætt kjarasamningi að miða við það, enda skyldi útgerðarmaður tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn. Þ hafði ekki sýnt fram á hvaða verð fékkst raunverulega fyrir aflamarkið og ekki leitt líkur að því , að það hefði verið lægra en kveðið var á um í matsgerðinni. Var fallist á kröfur A.

H starfaði sem skipverji á skipi Á en lét fyrirvaralaust af störfum í kjölfar ágreinings sem upp kom milli þeirra. H hafði slasast um borð í skipinu nokkru áður og greiddi Á honum tiltekna fjárhæð vegna veikindaforfalla. H tók hins vegar við nokkru hærri fjárhæð úr slysatryggingu sjómanna og vátryggingu hjá Tryggingastofnun ríkisins. Var fallist á að Á bæri að standa H skil á mismuninum, enda var ekki talið að Á hefði verið heimilt að taka til sín hluta fjárins þar sem tryggingarnar hefðu verið teknar til hagsbóta fyrir H. Samið hafði verið um að laun H yrðu tiltekið hlutfall af verðmæti heildarafla. Krafðist H til viðbótar greiðslna fyrir orlof en Á bar að hin umsamda hlutdeild H í verðmæti heildarafla fæli meðal annars í sér orlofslaun. Með hliðsjón af gögnum málsins var fallist á að svo hefði verið um samið og var ekki talið að ákvæði laga um orlof stæðu slíku samkomulagi í vegi. Ekki var talið að Á ætti rétt til að skerða greiðslur til H á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skipsrúmi. H og S voru hins vegar dæmd til að greiða Á tiltekna fjárhæð vegna úttekta þeirra í verslun Á, enda höfðu þau H og S viðurkennt þá kröfu.

J er læknir og starfaði sem sérfræðingur við svæfingadeild Landspítalans er hann slasaðist í bílslysi. Leiddu áverkar til lömunar í fótum og bol upp undir axlir og mikillar lömunar í handleggjum. Varanleg örorka J var metin 100%, en varanlegur miski 90%. Við greiðslu skaðabóta frá S gerði J þrjá fyrirvara. Í fyrsta lagi taldi hann ákvæði 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 um hámark viðmiðunartekna brjóta í bága við stjórnarskrárvarin réttindi sín, í öðru lagi hefði ekki verið greidd viðbót vegna varanlegs miska samkvæmt heimild í 1. mgr. 4. gr. nefndra laga og í þriðja lagi hefði lögmannsþóknun ekki verið greidd í samræmi við gjaldskrá lögmanns J. Krafðist hann greiðslu þess, sem vantaði á bótagreiðslur í samræmi við ofangreinda fyrirvara. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að mat löggjafans, sem kemur fram í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, væri ekki ómálefnalegt. Það nái á sama veg til allra, sem eins stendur á um og fara yfir það tekjumark, sem það miðast við og verði ekki talið brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað greiðslu vegna varanlegs miska varðaði byggði J á því að um miska hans giltu sérstök sjónarmið, enda hefði stöðu hans og högum verið raskað svo um munaði. Hæstiréttur féllst á að réttlætanlegt væri að hækka bætur hans vegna þessa þar sem hinn metni 90% varanlegi miski næði ekki að bæta miska hans að fullu. Voru bæturnar hækkaðar um 35%. Þá var, með vísan til dómaframkvæmdar og forsendna málsins, fallist á að miða málflutningsþóknun lögmanns J við gjaldskrá hans að undanskildu 30% álagi, sem krafist var samkvæmt reikningi lögmannsins. Héraðsdómari sætti aðfinnslum fyrir reifun á málsástæðum og lagarökum, auk þess sem í niðurstöðukafla þótti skorta á að skýr afstaða væri tekin til málsástæðna og lagaraka.

P krafði lögmennina Ha og Hr um skaðabætur vegna meintrar vanrækslu þeirra í störfum sínum fyrir hana. Málavextir voru þeir að P veitti Ha þann 1. október 1991 umboð til að gæta hagsmuna sinna að því er varðaði bótarétt vegna meiðsla er hún hlaut við slys sem hún varð fyrir við vinnu hjá PO hf. Ha lét af rekstri lögmannsstofu sinnar 1. september 1993 og tók dóttir hans Hr við málinu. Fram að því hafði Ha aflað örorkumats og útreiknings örorkutjóns og krafið Tryggingamiðstöðina hf. og PO um bætur vegna slyssins, en fengið synjun. Hr kvaðst hafa kannað fjárhagsstöðu vinnuveitanda P haustið 1993 og komist að því að hún væri bág. Þann 18. febrúar 1994 fékk hún gjafsóknarleyfi fyrir P, en höfðaði ekki mál. Hún lýsti ekki heldur kröfu P í þrotabú PO, sem tekið var til gjaldþrotaskipta 12. ágúst 1994, fyrr en mánuði frá lokum kröfulýsingarfrests. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að meta bæri störf þeirra beggja fyrir P í heild en ekki sundurgreint. Með hliðsjón af þeirri ríku ábyrgð sem lögmenn bera gagnvart skjólstæðingum sínum hefði aðgerðarleysi Ha ekki verið nægilega réttlætt í málinu og telja yrði að Hr hefði ekki brugðist eins skjótt við og vænta mætti af starfandi lögmanni. Teldust þau því bera skaðabótaábyrgð gagnvart P, enda stæðu líkur til þess að P hefðu verið dæmdar bætur að einhverju leyti hefði kröfum hennar verið haldið til laga. Þar sem svo hefði ekki verið gert þættu nægar líkur hafa verið leiddar að því að P hefði orðið fyrir tjóni sökum athafnaleysis Ha og Hr og yrðu þau að bera halla af sönnunarskorti um að svo hafi ekki verið. Voru þau in solidum dæmd til að greiða P skaðabætur að álitum.

Deilt var um skyldu vinnuveitanda, SÍ, til að greiða starfsmanni, SHS, yfirvinnulaun, er hann var á ferðalagi erlendis á vegum SÍ. Um yfirvinnugreiðslur fór samkvæmt kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar. Hvorki í kjarasamningnum né í samkomulagi um skipulag vinnutíma, sem var hluti af kjarasamningnum, var kveðið skýrt á um það, að greiða skyldi yfirvinnu vegna ferðatíma erlendis utan dagvinnutíma. Ekkert kom fram um, að við gerð kjarasamningsins eða samkomulagsins hefði því verið hreyft að greiða skyldi fyrir slíkt. Þar sem um gamalt ágreiningsmál var að ræða, var þó talið, að ástæða hefði verið til að láta það koma fram sérstaklega, ef ætlast var til, að svo yrði gert. Var kjarasamningur aðila því ekki skýrður á þann veg að SHS gæti byggt rétt á honum í þessu máli og SÍ sýknuð af kröfum hans.

Félögin F, sem síðar var sameinað félaginu H, og P áttu viðskipti á árunum 1992 til 1996, sem fólust í því að P seldi erlendum kaupendum unna rækju í eigin nafni fyrir F og seldi F óunna rækju til vinnslu. Ekki var gerður skriflegur samningur um viðskipti aðilanna. Höfðaði P mál gegn H og krafðist þess að félaginu yrði gert að greiða skuld samkvæmt viðskiptareikningi F. Þá krafðist P greiðslu fyrir óunna rækju, sem félagið seldi F á árinu 1996. H viðurkenndi hluta skuldar á viðskiptareikningi, en neitaði greiðslu á grundvelli þess að hann ætti mun hærri gagnkröfur á hendur P. Krafa P um greiðslu geymslukostnaðar erlendis fyrir óselda rækju var ekki tekin til greina, en talið var ósannað að P hafi fengið samþykki F fyrir því að stofna til umrædds geymslukostnaðar. Þá var H sýknaður af tveimur kröfum P um greiðslu vegna afsláttar, sem P hefði orðið að gefa erlendum kaupendum vegna gallaðrar rækju frá F, en talið var ósannað að P hafi aflað samþykkis F fyrir ráðstöfununum og að um væri að ræða slíkan afslátt að P hefði ekki upp á sitt eindæmi getað bundið F með ákvörðun um hann. H var einnig sýknaður af kröfum P vegna kostnaðar fyrir svonefnda kassamiða. Var talið að það eitt og hálft ár sem leið frá því að stofnað var til útgjaldanna þar til F var gerður reikningur fyrir þau benti ekki til þess að ætlast hefði verið til að félagið bæri þau. Þá var ekki tekin til greina krafa P um greiðslu fyrir óunna rækju, sem félagið seldi F, en talið var að F hefði verið heimilt að rifta kaupum við P á rækjunni, en talið var sannað að rækjan hefði verið skemmd þegar P seldi F hana. Gagnkrafa H á hendur P reis vegna söluandvirðis rækju, sem erlendur kaupandi greiddi ekki. Taldi H að P bæri ábyrgð á tjóninu, þar sem að ekki hefði verið krafist trygginga í viðskiptunum. Var gagnkrafan ekki tekin til greina á grundvelli þess að hvorki væri fram komið að F hefði gefið P sérstök fyrirmæli um að erlendi kaupandinn skyldi setja tryggingu fyrir greiðslu kaupverðsins né að venja væri að krefjast slíkrar tryggingar. Varð niðurstaða málsins að H var dæmdur til að greiða P þann hluta skuldar á viðskiptareikningi sem félagið viðurkenndi.

J, sem var við vinnu á dráttarvél, sem dró heybindivél, festi hægri hönd sína í heybindivélinni þegar hann gekk aftur með vélinni og hrasaði. Hann krafði vátryggingafélagið S um bætur úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt þágildandi 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrir tjón sitt. Talið var að sá þáttur í starfi J, að stíga niður af drátttarvélinni til að huga að búnaði heybindivélarinnar, hefði ekki lotið að stjórn dráttarvélarinnar sem vélknúins ökutækis í merkingu 92. gr. umferðarlaga. Þá væri einnig til þess að líta að meiðsl J hefðu orðið af völdum sérstaks vinnutækis, en ekki dráttarvélarinnar sem ökutækis. Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að vátrygging samkvæmt 92. gr. umferðarlaga hefði ekki tekið til tjóns J og að sýkna bæri S af kröfum J.

Í lok árs 1996 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að álagning 190% og 120% jöfnunargjalds af kartöflum og vörum unnum úr þeim, sem lagt var á samkvæmt heimild í reglugerð landbúnaðarráðherra, hefði verið ólögmæt. Félagið E, innflytjandi franskra kartaflna, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu til endurgreiðslu aðflutningsgjalda vegna innflutnings á frystum og forsteiktum kartöflum, sem greidd voru á tímabilinu frá apríl 1993 til júní 1995. Var annars vegar um að ræða 120% jöfnunargjald en hins vegar gjaldtöku á grundvelli yngri reglugerðar sem kvað á um 90% jöfnunargjald. Við meðferð málsins í héraði varð breyting á aðild sóknarmegin og tóku Á, B, G, H, HG og T við rekstri málsins í stað E. Voru aðilaskiptin ekki talin varða frávísun málsins. Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á nauðsyn álagningar 90% jöfnunargjalds á innfluttar kartöflur, af ástæðum sem raktar yrðu til sjónarmiða um viðbrögð við innflutningi landbúnaðarvara á óeðlilega lágu verði. Var álagningin hvorki talin hafa samrýmst takmörkunum á heimild ráðherra né kvöðum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu og því hafi hún ekki farið að lögum. Var sú álagning jöfnunargjalds sem endurgreiðslukröfur lutu að því talin ólögmæt. Miðað var við að við ákvörðun vöruverðs til viðskiptamanna E hefði verið tekið mið af hinu ólögmæta jöfnunargjaldi og verðið verið hærra sem því nam. Voru Á, B, G, H, HG og T talin hafa leitt verulegar líkur að því að samkeppnisstaða E hefði raskast nokkuð á þessu skeiði vegna jöfnunargjaldsins og voru þau talin eiga rétt til endurgreiðslu gjaldsins að því marki, sem telja mætti næsta öruggt, að það hefði í raun ekki skilað sér til baka í verðlagningu vörunnar. Var ríkið dæmt til að greiða Á, B, G, H, HG og T hluta hins ofgreidda jöfnunargjalds.

M og B, bjuggu saman í óvígðri í sambúð. Vegna kaupa M og B á íbúð í janúar 1998 reiddi S, faðir B, fram samtals 1.611.072 krónur sem runnu beint til seljenda íbúðarinnar, en íbúðin var keypt í nafni M. Eftir að slitnaði upp úr sambúð M og B í mars 1998 krafðist S endurgreiðslu fjárins úr hendi M. M greiddi S 1.000.000 krónur en ákvað að bíða með frekari greiðslur þar til skiptum hefði verið lokið milli hennar og B. S gerði þá kyrrsetningu í íbúðinni fyrir eftirstöðvum skuldarinnar. Talið var ljóst, að framlag S hefði verið innt af hendi á þeirri forsendu að um framhald yrði að ræða á sambúð M og B og hefði M ekki getað vænst þess að þetta væri framlag til hennar. Var því hafnað, að S væri ekki réttur aðili kröfunnar. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi greiða S eftirstöðvar skuldarinnar, þó þannig að vextir voru fyrst dæmdir frá þeim degi er endurgreiðslukrafan var sannanlega gerð. Kyrrsetningargerðin í íbúð M var staðfest.

S lagði 400.000 krónur inn á bankareikning E, sem notaði féð í eigin þágu. Talið var að E hefði ekki fært fyrir því viðhlítandi sönnur að greiðslan hefði verið gjöf af hálfu S eða endurgjald af einhverju tagi. Krafa S, sem sætti 10 ára fyrningarfresti, taldist ófyrnd og ekki fallin niður fyrir tómlæti. Var dómur héraðsdóms um að E skyldi endurgreiða S fjárhæðina staðfestur.

S samdi um nýja greiðslutilhögun fjögurra lána samkvæmt skuldabréfum með veði í fasteign hans. Lánin voru þá í vanskilum að miklu leyti og heildarskuld hærri en upphaflegur höfuðstóll hvers um sig vegna áfallinna verðbóta, vaxta og bankakostnaðar. Var skuld vegna eins lánsins endurnýjuð með nýju skuldabréfi, en í hinum tilvikunum var borgunarskilmálum breytt með viðauka við upphaflegt skuldabréf, þar sem tilgreindur var nýr höfuðstóll, er svaraði til þáverandi heildarskuldar. Talið var rétt að skýra lög nr. 36/1978 um stimpilgjald á þann veg, að við stimplun þessara skuldaskjala hafi það ekki átt að skipta máli, að hinar ógreiddu skuldir S voru jafnframt í vanskilum, þegar endurnýjun eða skilmálabreyting átti sér stað. Samkvæmt 26. gr. laganna bar þannig í fyrsta tilvikinu að greiða hálft stimpilgjald skuldabréfa, sbr. 24. gr., af allri fjárhæð hins nýja skuldabréfs. Samkvæmt 8. gr. laganna bar í hinum tilvikunum að greiða fullt stimpilgjald eftir 24. gr. af mismuninum milli hins nýja höfuðstóls og upphaflegrar fjárhæðar skuldabréfsins, en að öðru leyti væri breytingin stimpilfrjáls. Var héraðsdómur staðfestur og íslenska ríkinu gert að endurgreiða stimpilgjald sem áskilið hafði verið umfram þetta.

Gert var árangurslaust fjárnám hjá félaginu S og í kjölfarið krafðist sýslumaðurinn í H gjaldþrotaskipta á búi S, þar sem m.a. var lýst kröfum ríkisins á hendur S vegna opinberra gjalda utan staðgreiðslu og virðisaukaskatts. Áður en krafan var tekin fyrir í héraðsdómi voru þær kröfur sem sýslumaðurinn hafði til innheimtu fyrir ríkið greiddar í tveimur áföngum. Að kröfu annars lánadrottins var kveðinn upp úrskurður um gjaldþrotaskipti á búi S. Krafðist þrotabú S riftunar á umræddum greiðslum til ríkisins. Talið var að greiðslur S til ríkisins hefðu skert greiðslugetu félagsins verulega og að sýslumanni hefði með engu móti geta virst greiðslan venjuleg. Var skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga 21/1991 til að rifta umræddum greiðslum talið fullnægt og niðurstaða héraðsdóms um riftun staðfest.

B krafði BM um laun í slysaforföllum vegna vinnuslyss sem hann hafði fyrir þegar hann var að fara yfir steypumót. Auk þessa krafðist hann þess að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð BM á tjóni hans. Staðfest var niðurstaða héraðdóms um að B bæri laun í slysaforföllum þótt ráðningu hans hjá BM hefði verið lokið á slysdegi. Talið var að með þeirri aðgát, sem ætlast hefði mátt til af B, hefði hann átt að geta komist klakklaust yfir steypumótið. Var það ekki metið BM til sakar að ekki hafði verið komið fyrir tröppu við mótið eins og vinnueftirlitið hafði gert athugasemd við. Var slysið talið óhapp sem BM bæri ekki ábyrgð á og var það því sýknað af viðurkenningarkröfu B.

K var í hópi starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins sem taldi sig eiga rétt á biðlaunum úr hendi ríkisins þegar hlutafélag tók við rekstri verksmiðjanna. Eftir að ríkið hafði í Hæstarétti verið dæmt til að greiða einum starfsmanni úr þessum hópi biðlaun, voru biðlaunin gerð upp ásamt dráttarvöxtum við aðra þá starfsmenn síldarverksmiðjanna sem nutu stöðu opinberra starfsmanna, þ.á m. K. K hafði leitað aðstoðar lögmanns vegna máls þessa. Eftir að ríkið hafði greitt biðlaunin, stefndi hann ríkinu til greiðslu þeirra. Var krafa hans orðuð svo að krafist væri biðlauna, dráttarvaxta og málskostnaðar að frádreginni þeirri fjárhæð sem ríkið hafði þegar greitt. Talið var hugsanlegt að K ætti rétt á greiðslu innheimtulauna úr hendi ríkisins, en þar sem fyrrgreind kröfugerð þótti ekki endurspegla þann ágreining aðila sem leitað var lausnar á, né heldur voru sóknargögn við hann miðuð, var málinu vísað frá héraðsdómi.

Ó var í hópi starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins sem taldi sig eiga rétt á biðlaunum úr hendi ríkisins þegar hlutafélag tók við rekstri verksmiðjanna. Eftir að ríkið hafði í Hæstarétti verið dæmt til að greiða einum starfsmanni úr þessum hópi biðlaun, voru biðlaunin gerð upp ásamt dráttarvöxtum við aðra þá starfsmenn síldarverksmiðjanna sem nutu stöðu opinberra starfsmanna, þ.á m. Ó. Ó hafði leitað aðstoðar lögmanns vegna máls þessa. Eftir að ríkið hafði greitt biðlaunin, stefndi hún ríkinu til greiðslu þeirra. Var krafa hennar orðuð svo að krafist væri biðlauna, dráttarvaxta og málskostnaðar að frádreginni þeirri fjárhæð sem ríkið hafði þegar greitt. Talið var hugsanlegt að Ó ætti rétt á greiðslu innheimtulauna úr hendi ríkisins, en þar sem fyrrgreind kröfugerð þótti ekki endurspegla þann ágreining aðila sem leitað var lausnar á, né heldur voru sóknargögn við hann miðuð, var málinu vísað frá héraðsdómi.

Eigendur jarðanna T og Tb höfðu átt í málaferlum við sveitarfélag vegna heitavatnsréttinda og einnig vegna úrskurðar landskiptanefndar. Eigandi T greiddi einn allan kostnað, sem af máferlunum hlaust. Taldi hann eigendum Tb skylt að endurgreiða sér 2/3 af kostnaðinum af þessum málum í réttu hlutfalli við stærðir býlanna. Þar sem Tb hafði skipt um eigendur á meðan á málarekstri þessum stóð, stefndi hann bæði fyrri og núverandi eigendum til greiðslu. Stefndu höfðuðu gagnsök í málinu og gerðu kröfur, bæði til skuldajöfnuðar og sjáfstæðs dóms. Kom fram í gagnstefnu að viðurkennd væri skuld að ákveðinni fjárhæð. Gagnsökin var síðar felld niður vegna útivistar gagnstefnenda. Við úrlausn málsins í héraði var litið til fyrrnefndrar yfirlýsingar í gagnstefnunni og stefndu dæmdir til að greiða þá fjárhæð sem þar var viðurkennd. Hins vegar þóttu stefnendur ekki hafa sýnt fram á greiðsluskyldu eigenda Tb umfram það og var því frekari kröfum þeirra hafnað. Eigendur Tb kröfðust frávísunar fyrir Hæstarétti en þar sem þeir höfðu fallið frá frávísunarkröfu sinni í héraði var eingöngu litið til þeirra ástæðna sem vörðuðu frávísun ex officio. Kom því ekki til skoðunar sú frávísunarástæða að ekki væri með réttu samlagsaðild með þeim. Málatilbúnaður stefnanda þótti á hinn bóginn ekki svo óskýr að varðaði frávísun án kröfu og var héraðsdómu staðfestur.

S keypti vátryggingu hjá Í vegna skipsins Ó og var m.a. vátryggt fyrir tjóni á frystum fiski vegna bilunar frystitækja. Tveimur dögum eftir að Ó kom úr veiðiferð á rækju kom í ljós að frystipressa hafði stöðvast og hitastig í lest skipsins hafði hækkað verulega. Ekki var ljóst hvað olli því að frystivélin drap á sér, en engrar viðgerðar var þörf áður en hún var ræst að nýju. S taldi að fengist hafi lægra verð fyrir rækjuna en ella vegna útlitsgalla sem rekja mátti til hækkunar hitastigs í lestinni og krafðist vátryggingabóta úr hendi Í. Ekki var talið sannað að tjónið hafi orðið af völdum bilunar og var héraðsdómur um sýknu Í af kröfum S staðfestur.

P starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins og naut réttinda og bar skyldur samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með lögum nr. 89/1994 var ríkisfyrirtækið lagt niður og rekstur þess falinn hlutafélagi. Í lögunum var ákvæði þess efnis að starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins skyldi boðið sambærilegt starf hjá hlutafélaginu og þeir gegndu áður hjá ríkisfyrirtækinu. P tók við starfi hjá hlutafélaginu en stefndi ríkinu til greiðslu biðlauna á þeim grundvelli, að staða hans hjá ríkinu hefði verið lögð niður. Talið var, að skýr dómafordæmi leiddu til þeirrar niðurstöðu að nýja staðan yrði ekki talin sambærileg hinni fyrri, þar sem P hefði ekki notið hinna sérstöku réttinda starfsmanna ríkisins í hinu nýja starfi sínu, svo sem biðlaunaréttar. Ekki var fallist á að lengdur uppsagnarfrestur hjá hlutafélaginu gæti komið í stað biðlaunaréttarins. Þar sem ósannað var, að P hefði með samningum við hlutafélagið fallið frá biðlaunarétti sínum á hendur ríkinu var ríkið dæmt til að greiða P fjárhæð biðlauna í sex mánuði.