Dómstólaleit

A var ráðinn af B hf. í stöðu 2. vélstjóra á fiskiskipi með skriflegum ráðningarsamningi í a.m.k. eina veiðiferð, en þær urðu fjórar. Mönnunarnefnd veitti B hf. undanþágu til að skrá tvo vélstjóra með tilskilin réttindi á skipið í stað þriggja vegna nýs tæknibúnaðar í vélarrúmi þess og var staða 2. vélstjóra þá lögð niður. B hf. auglýsti eftir vélstjóra með full réttindi en fékk ekki. Sinnti A starfinu að fenginni undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Var undanþága veitt þrisvar sinnum í mánuð í senn, en ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur um starfið við A. Var A síðan tilkynnt að vélstjóri með full réttindi hefði sótt um stöðu 1. vélstjóra og því gæti hann ekki lengur gegnt stöðunni. Var A um leið boðið að taka við stöðu háseta á skipinu eða stöðu vélstjóra á öðru skipi B hf. A hafnaði báðum störfunum og lét af störfum hjá B hf. Krafði hann B hf. um bætur með vísan til 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Talið var að samkomulag hafi tekist á milli A og B hf. um að A tæki við starfi 1. vélstjóra á grundvelli undanþáguheimildar. Hafi honum ekki getað dulist að þessi ráðning væri háð slíkri undanþágu, sem veitt væri til takmarkaðs tíma og gat fallið fyrirvaralaust úr gildi ef maður með tilskilin réttindi til að gegna starfinu óskaði eftir því. Hafi A borið áhættuna af þessu. Þegar vélstjóri með full réttindi hafi óskað eftir stöðunni hafi loku verið fyrir það skotið að undanþága fengist fyrir A til að gegna henni áfram. Hafi ráðningu A því af sjálfu verið lokið, en 25. gr. sjómannalaga ætti ekki við í málinu þar sem A hefði ekki verið vikið úr skiprúmi. B hf. var því sýknað af kröfu A.

G hafði verið 1. vélstjóri á skipi sem E hf. seldi árið 2003. Við söluna var skipverjum boðið að fara yfir á annað skip með 1648 kw aðalvél í eigu E hf. og var því boði tekið. G hafði ekki réttindi til að starfa á skipi með svo aflmikla vél og því var sótt um undanþágu samkvæmt 8. gr. laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Beiðninni var hafnað og þegar G var tilkynnt um þá niðurstöðu hætti hann þegar í stað störfum við að undirbúa skipið til fiskveiða. Krafði hann E hf. um bætur með vísan til 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 á þeim grundvelli að honum hefði verið vikið fyrirvaralaust úr skiprúmi þegar skipið, sem hann hafði verið á, var afhent nýjum eiganda. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ráðning G í starf 1. vélstjóra á nýja skipinu hafi verið háð þeirri forsendu að undanþágan fengist og að hann hafi orðið að bera áhættu af því. Þó að hann hafi ekki haft réttindi til að starfa sem 1. vélstjóri á skipinu eftir að beiðninni hafði verið hafnað yrði að líta svo á að áfram hafi verið í gildi ráðningarsamningur um starf hans á skipinu, sem ekki hafi verið bundið tilteknu starfsheiti. Hann hafi hætt störfum um borð í kjölfar þess að honum var tilkynnt um synjun undanþágunefndar og hafnaði auk þess tilboði um að vinna í uppsagnarfresti sem 2. vélstjóri á skipinu. Með því að hafna þessu fyrirgerði G rétti til launa í uppsagnarfresti. Ekki var talið að 25. gr. sjómannalaga ætti við í málinu þar sem honum hafði ekki verið vikið úr skiprúmi. E hf. var því sýknað af kröfu G.

V starfaði sem matsveinn á bát S. Samkvæmt samningi S við fiskverkunarfyrirtæki í Ólafsvík um sölu á afla bátsins var greitt fyrir aflann annars vegar með peningum en hins vegar með aflaheimildum. Sá hluti greiðslunnar sem var í formi aflaheimilda kom ekki til uppgjörs á hlut áhafnar í skiptaverðmæti. Í héraðsdómi var S dæmdur til að greiða V þennan mismun, þar sem samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda mætti ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en kveðið væri á um í kjarasamningum. S áfrýjaði málinu og krafðist aðallega sýknu. Reisti hann dómkröfur sínar á því að í lagaákvæðum, sem kveði á um að þeir samningar skuli vera ógildir sem feli í sér lakari kjör en ákveðið er í kjarasamningum, felist ólögmætt framsal á lagasetningar- og ákvörðunarvaldi löggjafans til hagsmunaaðila á vinnumarkaði, sem brjóti í bága við fyrirmæli stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, mannréttindasáttmála Evrópu og samningsfrelsi S. Hæstiréttur féllst ekki á þessi rök S og taldi að líta yrði svo á að umrædd ákvæði hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum. Var ekki fallist á að í þessu felist framsal löggjafarvalds, heldur sé á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Í málinu hafi verið um það að ræða að samtök, sem S sé aðili að, hafi gert þann kjarasamning við stéttarfélag V, sem hann byggði kröfur sínar á og S hlyti að vera við hann bundinn. Var S því dæmdur til að greiða V umræddan mismun.

A, sem var skipstjóri hjá B, rifti ráðningarsamningi sínum við B. Hafði A ásamt öðrum skipverjum verið sagt upp störfum á skipinu G eftir að bilun hafði komið upp í því og því verið siglt til hafnar. Degi síðar var haffærisskírteini G afturkallað og rifti A þá ráðningarsamningi sínum við B. Afturköllunin var síðan felld úr gildi með úrskurði samgönguráðuneytis en það var þó ekki talið leiða til þess að telja bæri skipið hafa verið haffært þegar A rifti ráðningarsamningnum. Byggði A rétt sinn til riftunar á 19. gr. sjómannalaga, sem heimilaði skipverja að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip yrði óhaffært og skipstjóri bætti ekki úr því. Ósannað var talið að A eða aðrir skipverjar hefðu talið skipið óhaffært og andmælt framlengingu haffærisskírteinisins þegar eftir því var leitað nokkrum dögum áður en skipið bilaði. Þá var lagt til grundvallar að ekki hefði verið ætlunin að halda skipinu til veiða eftir að það bilaði. Fallist var á að 19. gr. sjómannalaga næði til skipstjóra eins og annarra skipverja. Á hinn bóginn var ekki fallist á að A hefði sýnt fram á að B hefði vanefnt ráðningarsamning þeirra með þeim hætti að 19. gr. sjómannalaga veitti honum rétt til að rifta honum. Var B því sýknaður af kröfum A.

S, sem var stýrimaður hjá B, rifti ráðningarsamningi sínum við B. Hafði öðrum skipverjum verið sagt upp störfum á skipinu G eftir að bilun hafði komið upp í því og því verið siglt til hafnar en S hafði sjálfur sagt upp skömmu áður. Degi síðar var haffærisskírteini G afturkallað og rifti S þá ráðningarsamningi sínum við B. Afturköllunin var síðan felld úr gildi með úrskurði samgönguráðuneytis en það var þó ekki talið leiða til þess að telja bæri skipið hafa verið haffært þegar S rifti ráðningarsamningnum. Byggði S rétt sinn til riftunar á 19. gr. sjómannalaga, sem heimilaði skipverja að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip yrði óhaffært og skipstjóri bætti ekki úr því. Ósannað var talið að S eða aðrir skipverjar hefðu talið skipið óhaffært og andmælt framlengingu haffærisskírteinisins þegar eftir því var leitað nokkrum dögum áður en skipið bilaði. Þá var lagt til grundvallar að ekki hefði verið ætlunin að halda skipinu til veiða eftir að það bilaði. Ekki var fallist á að S hefði sýnt fram á að B hefði vanefnt ráðningarsamning þeirra með þeim hætti að 19. gr. sjómannalaga veitti honum rétt til að rifta honum. Var B því sýknaður af kröfum S.

Ú var ráðinn til vélstjórastarfa hjá útgerðarfélaginu S í maí 1998. Þann 1. júní varð Ú fyrir slysi um borð í skipinu A og varð óvinnufær til 16. júlí það ár. Ú fékk greidd laun til 16. júlí en krafðist staðgengilslauna til 4. ágúst, en þann dag lauk veiðiferð þess skips sem hann hafði verið á þegar slysið varð. Ú hélt því fram að þar sem hann hefði verið ráðinn á skipið A ætti hann rétt til launa á meðan fjarvera skipsins hamlaði því að hann hæfi störf á því, sbr. 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. S hélt því hins vegar fram að Ú hefði verið ráðinn til starfa hjá útgerð þess en ekki á tiltekið skip. Talið var að gegn andmælum áfrýjanda hefði ekki verið leitt í ljós að við ráðningu Ú hefið verið samið um að hann gegndi afleysingastörfum á skipum útgerðarinnar almennt. S var talið þurfa að bera hallann af sönnunarskorti um inntak ráðningarsamningsins, enda hafði það ekki hlutast til um gerð skriflegs ráðningarsamnings svo sem skylt var samkvæmt 6. gr. sjómannalaga. Var því lagt til grundvallar að Ú hefði verið ráðinn í skipsrúm á skipinu A. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í dómasafni 1983, bls. 1707 var Ú hins vegar talinn hafa fyrirgert rétti til staðgengilslauna á umræddu tímabili með því að hafna starfi vélstjóra á öðru skipi S.

R var vélavörður á skipi Ú. Skiprúmssamningi hans var slitið á þeim forsendum að hann hefði hlaupist á brott úr skiprúmi í heimildarleysi. R kvaðst hins vegar hafa fengið leyfi skipstjórans frá störfum í eina viku til að sinna tilteknu erindi og byggði kröfu sína um laun í uppsagnarfresti á því að sér hefði verið sagt fyrirvaralaust upp störfum. Skipstjórinn neitaði afdráttarlaust að hafa gefið umrætt leyfi og taldi R hafa brotið alvarlega gegn skyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningi. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að skipstjóranum hefði verið heimilt að víkja R úr skiprúmi á grundvelli 2. tölul. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, eins og málum var komið og hafnaði kröfum R.