Dómstólaleit

Fiskiskipið GP var í eigu útgerðarfélagsins GP ehf. Var skipinu lagt 10. desember 2003 og sagði þá útgerðarfélagið upp skiprúmssamningum annarra skipverja en HMK, ÖA, HAS, OS og KFS. Þann 5. apríl 2004 var þessum skipverjum einnig sagt upp og skipið selt nauðungarsölu daginn eftir. Varð Í hæstbjóðandi í skipið en framangreindir fimm skipverjar lýstu kröfum í söluverð ásamt BVÓ, sem var einn þeirra skipverja sem sagt var upp störfum strax 10. desember 2003. Þá lýsti L einnig kröfum í söluverð vegna vangoldinna lífeyrissjóðsiðgjalda, meðal annars á grundvelli þeirra krafna sem framangreindir skipverjar lýstu. Allir þessir aðilar töldu sig eiga lögveðrétt fyrir kröfum sínum. Fyrrum skipverjar á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 en L á grundvelli 7. gr. þágildandi laga nr. 45/1999 um lífeyrissjóð sjómanna. Í lýsti einnig kröfu í söluverð á grundvelli skuldabréfs. Mótmælti Í við sýslumann að lögveðréttur væri fyrir kröfum skipverjanna og L en mótmæli hans voru ekki tekin til greina og skaut hann því málinu til héraðsdóms. Undir rekstri málsins var bú GP ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og byggði Í meðal annars á því við munnlegan flutning málsins í héraði að kröfur framangreindra skipverja hefðu fallið niður fyrir vanlýsingu þar sem fyrir lá að þeir höfðu ekki lýst þeim í þrotabúið. Talið var að ekki hafi verið tilefni til að byggja á fyrrnefndri málsástæðu fyrr en kröfulýsingafresti var lokið í þrotabú GP ehf. og því teldist hún ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skipið sem um ræddi var selt við nauðungarsölu meira en sjö mánuðum áður en bú GP ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta og töldust þeir sem kölluðu til greiðslu af söluverði skipsins því geta haldið réttindum sínum til streitu við nauðungarsöluna, enda hafi kröfu þeirra um fullnustu ekki verið beint að þrotabúinu og gætu kröfur þeirra því ekki talist hafa fallið niður fyrir vanlýsingu. Þá var talið að Í hefði ekki sýnt fram á það með haldbærum rökum að ráðningarsamningum fyrrgreindra skipverja hefði verið sagt upp fyrr en 5. apríl 2004 eða að laun sem þeir kröfðust greiðslu á væru ekki til komin vegna starfa þeirra um borð í skipinu í skilningi 1. tl. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga og nytu þau því sjóveðréttar samkvæmt lagaákvæðinu. Einnig var fallist á að kröfur L nytu sjóveðréttar. Hins vegar var talið að kröfulýsing BVÓ hefði ekki verið sett réttilega fram og var því hafnað að hann ætti rétt á úthlutun af söluverði skipsins. Þar sem Í hafði aðeins byggt á því fyrir sýslumanni að framangreindar kröfur ættu ekki að njóta sjóveðréttar en hafði ekki sett fram rökstudd mótmæli að því er varðaði kröfufjárhæðir þótti ekki unnt að taka til skoðunar varakröfu Í um lækkun. Hins vegar höfðu L og skipverjarnir HMK og KFS lækkað kröfur sínar undir rekstri málsins og voru fjárhæðir lækkaðar til samræmis. Að öðru leyti var framvarp sýslumanns til úthlutunar látið standa óbreytt.

L var vélstjóri á skipi sem var við veiðar í Brasilíu. Skipið var selt nauðungarsölu og var O hf. hæstbjóðandi. Þar sem félagið varð ekki við áskorun L um greiðslu vangreiddra launa rifti sá síðarnefndi ráðningunni og höfðaði mál til heimtu þeirra auk launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti og um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna heimfarar frá Brasilíu. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við L, svo sem boðið er í 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Var talið að O hf. hefði ekki fært sönnur á að L hefði verið ráðinn tímabundið til starfa á skipinu. Var því fallist að á ráðning L hefði verið ótímabundin og að ráðningarsamningur hans hefði verið í gildi er O hf. eignaðist skipið með samþykki tilboðs hans við nauðungarsölu þess. Hefði nauðungarsalan ekki sjálfkrafa leitt til slita á ráðningarsamningi L til starfa á skipinu og réttindi og skyldur útgerðarmanns gagnvart L hefðu færst til O hf. þegar tilboðið við nauðungarsöluna var samþykkt enda hefði L ekki neytt heimildar sinnar samkvæmt 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga til að segja starfi sínu lausu. Var því fallist að mestu á kröfur L.

G var stýrimaður um borð í togara í eigu og útgerð P. Gilti um hann svokallað skiptimannakerfi, sem fólst í því að G fór aðra hverja veiðiferð, en var aðra hverja veiðiferð í landi og fékk aðeins greitt fyrir þær veiðiferðir sem hann fór. Var G sagt upp með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Greindi aðila á um hvort G ætti rétt á launum vegna tveggja veiðiferða á uppsagnarfrestinum, er hann átti að vera í launalausu leyfi. Talið var, að við uppsögn P á ráðningarsamningi G og framkvæmd hennar, sem meta yrði sem vikningu hans úr skiprúmi, hafi fallið úr gildi það samkomulag, sem gilt hafði um tilhögun starfa hans. Bæri því samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga, sbr. 2. mgr. 9. gr. sömu laga, að greiða G full laun í þrjá mánuði frá uppsagnardegi.

Á starfaði sem vélstjóri á bát S, Agli SH-195, frá því í september 1998 til mars 2000. Samkvæmt samningi S við fiskverkunarfyrirtæki í Ólafsvík um sölu á afla bátsins var greitt fyrir aflann annars vegar með peningum en hins vegar með aflaheimildum. Sá hluti greiðslunnar sem var í formi aflaheimilda kom ekki til uppgjörs á hlut áhafnar í skiptaverðmæti. Í héraðsdómi var S dæmdur til að greiða Á þennan mismun, þar sem samningur útgerðarmanns við fiskkaupanda megi ekki hafa í för með sér lægra skiptaverð en kveðið væri á um í kjarasamningum. S áfrýjaði málinu og krafðist aðallega sýknu. Reisti hann dómkröfur sínar á því að í lagaákvæðum, sem kveði á um að samningar sem feli í sér lakari kjör en ákveðið er í kjarasamningum skuli vera ógildir, felist ólögmætt framsal á lagasetningar- og ákvörðunarvaldi löggjafans til hagsmunaaðila á vinnumarkaði, sem brjóti í bága við fyrirmæli stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, mannréttindasáttmála Evrópu, og samningsfrelsi S. Hæstiréttur féllst ekki á þessi rök S og taldi að líta yrði svo á að umrædd ákvæði hafi verið sett til verndar einstökum launþegum til að tryggja þeim lágmarkskjör, sem samið sé um í kjarasamningum. Var ekki fallist á að í þessu felist framsal löggjafarvalds, heldur sé á því byggt að aðilar vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör í frjálsum samningum sín á milli. Í þessu máli sé um það að ræða að samtök sem S sé aðili að, hafi gert þann kjarasamning við stéttarfélag Á, sem hann byggði kröfur sínar á, og S hlyti að vera við hann bundinn. Var S því dæmdur til að greiða Á umræddan mismun en tekin var til greina skuldajafnaðarkrafa S vegna fyrirframgreiddra launa sem Á hafði fengið fyrirfram og stóð eftir er hann hætti störfum. Þá var ákvæði héraðsdóms um sjóveðrétt Á í umræddum bát, Agli SH-195.

B, skipverji á skipi S ehf., taldi uppgjör til sín fyrir tiltekið tímabil ekki hafa verið byggt á réttu skiptaverði eins og það var skilgreint í gildandi kjarasamningi, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986. Kvaðst S ehf. hafa selt aflann innanlands, annars vegar til B ehf., sem flutt hafi aflann úr landi og selt hann á erlendum mörkuðum og hins vegar til kaupenda á fiskmarkaði. S ehf. gerði upp laun til B á grundvelli söluverðs aflans til B ehf. samkvæmt reikningum. Deilt var um hvort leggja skyldi það verð til grundvallar útreikningi eða verðið, sem Verðlagsstofa skiptaverðs (V) miðaði við að fengist hefði fyrir aflann við sölu á mörkuðum erlendis. Fram var komið að gengið var frá sölu aflans til B ehf. eftir að vigtun og sala hafði farið fram erlendis, en ekkert lá fyrir um það hvenær sala til B ehf. hefði átt sér stað eða hvort B ehf. var í raun seljandi aflans erlendis. Fyrir lá að S ehf. var á umræddu tímabili útflytjandi aflans. Af þessum sökum þótti ekki unnt að byggja á því verði sem tilgreint var í útreikningi S ehf. á aflahlut áhafnar skipsins. Með vísan til viðkomandi kjarasamnings var það talin grundvallarregla að skipverjum skyldi tryggt hæsta gangverð fyrir aflann, sbr. einnig lög nr. 24/1986. Samkvæmt útreikningum V var verðið sem fékkst fyrir afla umrædds skips á erlendum mörkuðum mun hærra en verð það, sem S ehf. kvaðst hafa fengið fyrir aflann hjá B ehf. Af framangreindum ástæðum var fallist á kröfu B um greiðslu mismunar þess hlutar sem honum var greiddur og þess sem B taldi sér hafa borið að fá greitt.

J var ráðinn munnlega sem vélarvörður á fiskiskip V. Starfaði hann á skipinu meðan það var bundið við bryggju, en hætti störfum í kjölfar ósættis við skipstjórann um launakjör. Í málinu var talið sannað að V hefði krafist þess að J skrifaði undir samkomulag þess efnis hvert skyldi vera lágmarksverð fyrir hvert kíló af hinum ýmsu fisktegundum. Þá hefði skiptaverðmæti afla skips V ekki verið ákveðið sem hlutfall af því heildarverðmæti, sem V hefði fengið fyrir hann, sbr. 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Hæstiréttur taldi að J hefði verið heimilt að rifta ráðningarsamningnum og ganga frá borði þar sem V hefði með þessum hæti lýst því fyrirfram yfir að það hygðist ekki ætla að efna réttilega samninginn. Samkvæmt því bæri V að bæta J tjón sem hann hefði hlotið af þessum sökum. Í málinu deildu aðilar um það hvort J hefði verið ráðinn til einnar veiðiferðar eða í ótiltekinn tíma. Hæstiréttur taldi sannað að ráðning J hefði verið takmörkuð við þá veiðiferð sem í vændum var. Var V gert að greiða J fyrir hvort tveggja tímabilið meðan skip þess var bundið við bryggju og þá veiðiferð sem skipið fór í kjölfarið. Þá tók Hæstiréttur til greina kröfu J um að hann ætti sjóveðrétt í söluverði þess skips, sem hafði verið í eigu V en verið selt nauðungarsölu.

O hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun skiptastjóra í þrotabúi S ehf. (Þ) um að hafna viðurkenningu á nánar tilteknum kröfum S og J og lagt fyrir hann að úthluta þeim tilteknum fjárhæðum í skjóli sjóðveðréttar í skipinu K fyrir þeim kröfum. Með því að kröfur S og J voru taldar hafa orðið til fyrir upphaf gjaldþrotaskipta gat 5. töluliður 118. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við um þær. Þar sem kröfum þeirra var ekki lýst innan kröfulýsingarfrests samkvæmt 2. mgr. 85. gr. laganna gátu S og J ekki komið ofangreindum kröfum sínum að við gjaldþrotaskiptin og voru þær þannig niður fallnar gagnvart Þ. Af þeirri niðurstöðu leiddi að sjóveðréttur, sem S og J kunnu að hafa notið, var jafnframt niður fallinn. Var því kröfum S og J hafnað.

V, sem var 1. vélstjóri, mætti ölvaður til skips 2. desember 1999. Vék skipstjóri honum samstundis úr starfi munnlega af þeim sökum. Taldi V uppsögnina hafa verið ólögmæta og krafðist bóta af þeim sökum. Fallist var á að ölvunin hefði ekki verið gild uppsagnarástæða. 17. október 1999 hafði skipstjóri boðað V til sín á stjórnpall og sagt honum upp vegna óánægju með störf hans. Kvaðst V hafa litið svo á að fallið hefði verið frá fyrri uppsögninni. Ekkert var talið benda til þess og var því litið svo á að V hefði verið sagt upp störfum 17. október 1999. Var S því dæmdur til að greiða V laun til loka uppsagnarfrests.