Dómstólaleit

A, sem starfaði sem hjúkrunarfræðingur á Landspítalanum, höfðaði mál gegn Í og krafðist skaðabóta vegna rannsóknar lögreglu sem síðar leiddi til ákæru á hendur henni þar sem henni var meðal annars gefið að sök manndráp af gáleysi, sbr. 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi héraðsdóms var A sýknuð af sakargiftum samkvæmt ákærunni en dóminum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Reisti A skaðabótakröfu sína annars vegar á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og hins vegar b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var ekki talið að ráðið yrði af athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 88/2008 að ætlunin hefði verið að rýmka reglur um hvaða atvik gætu leitt til bótaskyldu Í eftir lögunum frá því sem kveðið hefði verið á um í lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 36/1999, og skýrð hefðu verið svo í dómi Hæstaréttar í máli nr. 269/2000 að útgáfa ákæru og rekstur sakamáls gæti ekki leitt til bótaskyldu á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar. Samkvæmt því yrði að skýra 1. mgr. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á þann veg að væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. greinarinnar ættu þeir einir rétt til bóta á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar, er sætt hefðu þeim rannsóknaraðgerðum sem um ræddi í 2. mgr. hennar. Um slíkt var ekki að ræða í málinu og var kröfu A um bætur á þeim grunni því hafnað. Þá var ekki talið að A hefði fært sönnur á að Í hefði með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn frelsi, friði, æru eða persónu hennar í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var Í því sýknað af kröfu A.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem brotaþola í máli Á gegn X var synjað um skipan réttargæslumanns. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 710/2014 var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að vísa máli Á gegn X frá héraðsdómi. Var því ekki lengur grundvöllur fyrir kröfu brotaþola um skipan réttargæslumanns og var málinu þegar af þeirri ástæðu vísað frá Hæstarétti.

X var ákærður fyrir kynferðisbrot, framin árið 2008, gagnvart dóttur sinni A og vinkonu hennar B, báðum fæddum árið 1996, með því að hafa í eitt skipti um sumarið lagst á milli stúlknanna, þar sem þær lágu saman í rúmi, strokið B um rassinn og síðan A um rass, maga og bak, í báðum tilvikum innanklæða. Þá var hann einnig ákærður fyrir kynferðisbrot gagnvart A með því að hafa síðar sama sumar eða um haustið lagst upp í rúm til hennar, þar sem hún lá sofandi og sett hönd hennar á beran lim sinn, en við það vaknaði stúlkan. Hafið þótti yfir skynsamlegan vafa að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefið að sök. Brot hans voru talin varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brot gegn dóttur hans jafnframt við 2. mgr. 200. gr. laganna. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að brot X beindust að dóttur hans og vinkonu hennar. Með brotum sínum hefði X brugðist trúnaðarskyldum sínum gagnvart dóttur sinni og fyrir lá að vanlíðan hennar væri mikil vegna brota hans. X ætti sér engar málsbætur. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tíu mánuði. Þá var honum gert að greiða A 450.000 krónur og B 200.000 krónur í bætur.

S krafðist miskabóta eftir að mál gegn honum vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum hafði verið fellt niður, annars vegar vegna handtöku og frelsissviptingar í framhaldi af henni í tæpan sólarhring og hins vegar vegna annarrar handtöku og gæsluvarðhaldsvistar frá þeim degi í tæpar tvær vikur. Talið var að símasamskipti S við annan grunaðan mann, B, hafi gefið fullt tilefni til handtöku hans, en hann hafi ekki fært fram haldbærar skýringar á þeim. Þá hafi verið fullt tilefni til að svipta hann frelsi í framhaldi af handtökunni uns ráðrúm hafi gefist til að bera undir hann skýrslu B og taka af honum skýrslu um þá muni sem hafi fundist við húsleit á heimili hans. Hafi skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 verið uppfyllt í því efni. Þá hafi skýrsla B hjá lögreglu styrkt grun lögreglu um þátt S. Því hafi verið fullt tilefni til að handtaka S aftur og úrskurða hann í framhaldi af því í gæsluvarðhald. Hafi til þessa verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. og a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Skilyrði hafi hins vegar brostið fyrir því að halda S í gæsluvarðhaldi þegar skýrsla hafi verið tekin af enn öðrum grunuðum manni, sem hafnaði frásögn B, og önnur atriði, er fram hafi komið við rannsókn málsins, hafi ekki rennt frekari stoðum undir grunsemdir lögreglu um þátt S. Þar sem ekki var litið svo á að S hafi valdið eða stuðlað að þessum aðgerðum var talið að hann ætti rétt til miskabóta samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 úr hendi íslenska ríkisins, vegna gæsluvarðhalds í fimm daga.

A var ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa strokið ungum stúlkum í sundlaug um bak og rass utanklæða og klipið eina í rassinn. Þá var hann ákærður fyrir brot gegn 209 gr. sömu laga með því að hafa berað kynfæri sín og fróað sér að stúlkunum viðstöddum. Var A sakfelldur fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök, fyrir utan að ekki þótti komin fram fullnægjandi sönnun fyrir því að ákærði hafi fróað sér. Við ákvörðun refsingar hans var m.a. litið til þess að um ítrekað brot gegn 2. mgr. 202. gr. hegningarlaga var að ræða sem beindist að átta ungum stúlkum, en sjö þeirra voru á tólfta aldursári en ein var nýlega orðin tólf ára. Þótti refsing A hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði, en eftir atvikum þótti rétt að fresta fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið. Þá þótti A með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til stúlknanna sem þóttu hæfilega ákveðnar á bilinu 100.000 til 150.000 krónur.

X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn barnabarni sínu, sbr. 1. og 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Talið var hafið yfir skynsamlegan vafa að X hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Við ákvörðun refsingar hans var litið til þess að brot hans voru trúnaðarbrot sem beindust gegn barnabarni hans. Á hinn bóginn var litið til þess að X var kominn á tíræðisaldur og bjó við nokkra skerðingu á vitrænni getu og var haldinn líkamlegum sjúkdómum. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá þótti X með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta sem ákveðnar voru 1.500.000 krónur.

Þann 16. júlí 2008 tók ríkissaksóknari ákvörðun um að hefja að nýju rannsókn opinbers máls þar sem X var grunaður um kynferðisbrot gegn dóttur sinni. Af því tilefni óskaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu eftir því að skýrsla yrði tekin af dóttur X fyrir dómi. Bar X þá ákvörðun undir héraðsdóm með heimild í 75. gr. laga nr. 19/1991. Með úrskurði héraðsdóms var mælt fyrir um að rannsókn málsins skyldi tekin upp að nýju í samræmi við ákvörðun ríkissaksóknara. Talið var að þar sem héraðsdómur hefði ekki leyst úr þeirri kröfu er borin hefði verið undir dóminn, væri óhjákvæmilegt að ómerkja úrskurðinn og leggja fyrir héraðsdóm að taka kröfu X til efnislegrar úrlausnar.

Húsleit. Hald. Gjaldþrotaskipti. Skaðabætur. Vanreifun. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi. Gjafsókn. Í kjölfar beiðni skiptastjóra þrotabúsins K ehf. um rannsókn á ætluðu undanskoti eigna félaganna K ehf. og KA ehf. óskaði ríkislögreglustjóri eftir heimild til húsleitar á fjórum stöðum, m.a. á þáverandi heimili U. Í kjölfarið voru kveðnir upp 4 úrskurðir í héraðsdómi þar sem talið var að fyrir lægi rökstuddur grunur um að U hefði skotið undan eignum áðurnefndra félaga. Við leitina á þessum stöðum var lagt hald á ýmsa muni. U óskaði eftir að fá munina afhenta þar sem hann taldi þá sína eign en með bréfi ríkislögreglustjóra var honum tilkynnt að munirnir hefðu þegar verið afhentir skiptastjóra. Ekki var fallist á það með U að leit lögreglu hefði verið andstæð lögum, hins vegar kom ekkert fram um að þegar lögregla afhenti skiptastjóra lausaféð, hefði hún haft undir höndum gögn sem staðfestu að þrotabúin ættu lögmætt tilkall til þess. Jafnframt mátti lögreglu vera kunnugt um að skiptastjóri hefði engan reka gert að því að tryggja rétt þrotabúanna til munanna. Bar því Í bótaábyrgð á því fjárhagslega tjóni, sem gagnáfrýjandi kunni að hafa orðið fyrir af þessum sökum, sbr. a. og b. liðum 176. gr. laga nr. 19/1991. Kröfu U um bætur vegna miska og ætlað tekjutap vegna afurðamissis bifreiðar, sem hald var lagt á, var hafnað. Þá var krafa U um greiðslu vegna halds á ótilgreindum munum vanreifuð og henni því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

H krafði Í miskabóta vegna ólögmætra þvingunarráðstafana við rannsókn máls þar sem hann var grunaður um íkveikju. Við rannsóknina var lögreglu annars vegar veitt heimild til að krefjast upplýsinga um notkun tiltekinna símanúmera H og hins vegar heimild til að hlera símtöl hans í tvær vikur. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að við þær aðstæður að rannsókn á brunaleifum var ekki lokið og talið var að eldhvetjandi efni hefðu verið notuð við íkveikjuna, hefði verið réttmætt að athuga símnotkun H í skamman tíma áður en eldur kom upp, enda hefði sú aðgerð ekki verið honum til íþyngingar svo að teljandi væri. Hins vegar þóttu ekki hafa verið fyrir hendi lögmæt skilyrði fyrir símhleruninni, en grunur lögreglu beindist aldrei að því að fleiri gætu verið samsekir þannig að réttlætt gæti hlerun, né gat sú aðstaða ein og sér að H játaði ekki brot þrátt fyrir grunsemdir lögreglu gefið tilefni til aðgerðarinnar. Var því niðurstaða héraðsdóms um greiðslu miskabóta til H staðfest.

Úrskurður héraðsdóms um að ekki væru efni til að skipa X verjanda á grundvelli 35. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þrátt fyrir ósk hans um það, var staðfestur.

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með nánar tilgreindri háttsemi gagnvart stjúpdóttur sinni Y og fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. sömu laga með nánar tilgreindri háttsemi gagnvart stúlkunni Z. Talið var sannað að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greindi, þó þannig að brot gegn Z voru öll talin hafa átt sér stað í september 2004. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Hann var jafnframt dæmdur til að greiða báðum stúlkunum miskabætur.

H krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna haldlagningar á traktorsgröfu við leit sem gerð var á jörðinni S vegna gruns um að refsivert brot hefði verið framið með undanskoti eigna nafngreinds hlutafélags sem tekið hafði verið til gjaldþrotaskipta. Í héraðsdómi var talið að uppfyllt hefðu verið skilyrði laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til haldlagningar gröfunnar. Hins vegar hefði ekki verið tilefni til eins langrar haldlagningar og raun varð og ætti H því rétt á bótum úr hendi Í. Þar sem H hafði ekki lagt fram gögn um fjárhagslegt tjón sitt vegna umræddrar haldlagningar voru honum dæmdar bætur að álitum, auk þess sem fallist var á kröfu hans um bætur vegna aksturskostnaðar. Þóttu bætur til hans í heild hæfilega ákveðnar 88.000 krónur. Í Hæstarétti var niðurstaða héraðsdóms staðfest með þeirri athugasemd að H hefði ekki sýnt fram á að hann hefði vegna halds á umræddri gröfu beðið fjárhagslegt tjón vegna afnotamissis eða orðið af leigutekjum fyrir hana.

Á, K, R og S, sem starfað höfðu hjá einu eða fleiri af fimm einkahlutafélögum, voru sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 með því að hafa ekki staðið réttilega skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Greitt hafði verið inn á skuldir félaganna og kom því til álita hvort staðin hefðu verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðanna í skilningi 2. málsl. greinanna, eins og þeim var breytt með lögum nr. 134/2005, þannig að fyrirmæli þeirra um fésektarlágmark ættu ekki við. Talið var að undanþágur frá lágmarki fésektar giltu um viðurlög fyrir brotin sem R og S voru sakfelldir fyrir og voru þau því ekki talin meiri háttar í skilningi 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Umræddar undanþágur voru taldar eiga við hluta brota Á, en ekki við brot hans gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 sem varðaði vanskil á 1.252.673 krónum. Þó var ekki talið að þessi fjárhæð eða atvik að öðru leyti væru slík að það gæti varðað við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Viðurlög fyrir flest brotin, sem K var sakfelldur fyrir, voru ákveðin á grundvelli undanþágu frá lágmarki fésektar, en ekki sá hluti sem tók til vanskila á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda samtals að fjárhæð 7.927.026 krónur. Af þessu virtu og þar sem brot K voru framin í rekstri fimm félaga voru þau talin meiri háttar og varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Tekið var fram að Á, K, og R hefðu verið dæmdir til fangelsisrefsingar fyrir brot gegn almennum hegningarlögum með dómi Hæstaréttar í máli nr. 347/2004. Að öðru leyti hefði Á ekki áður sætt refsingu, K og R ekki svo að máli skipti við ákvörðun refsingar og S ekki áður verið sakfelldur fyrir brot. Var Á dæmdur til að greiða sekt að fjárhæð 2.800.000 krónur, R til að greiða sekt að fjárhæð 750.000 krónur og S 300.000 krónur. Um ákvörðun refsingar K gilti 78. gr. almennra hegningarlaga og var ekki talið að honum hefði verið gerð þyngri fangelsisrefsing í fyrri dómi ef dæmt hefði verið um öll brotin þar. Hann var á hinn bóginn dæmdur til greiðslu sektar að fjárhæð 18.500.000 krónur.

Talið var að ákvörðun sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli um að svipta A aðgangsheimild að varnarsvæðum til bráðabirgða í nóvember 2002 hafi haft næga efnislega heimild í 10. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Þurfti þá ekki að leysa úr því hvort ákvæði reglugerðar nr. 293/2002 hefðu lagastoð. Annmarkar sem A taldi vera á umræddri ákvörðun, meðal annars að andmælaréttar hans hafi ekki verið gætt, voru ekki taldir þess eðlis eins og á stóð, að ákvörðunin yrði talin ógild af þeim sökum. Var A því talinn hafa verið réttilega sviptur aðgangsheimild sinni til bráðabirgða. Með vísan til þeirra brýnu hagsmuna A sem tengdust aðgangsheimild hans að svæðinu, en hann komst ekki til vinnu sinnar án hennar, var sá dráttur sem varð á að fella bráðabrigðasviptinguna úr gildi, talinn ólögmætur. Var ekki sýnt fram á að efnisleg skilyrði hefðu verið til að svipta hafi mátt A varanlega aðgangsheimild sinni, svo sem loks var gert 1. apríl 2003. Var ríkið talið bera skaðabótaábyrgð á því tjóni A sem af þessu leiddi. Ekki var fallist á kröfu ríkisins um sýknu vegna aðildarskorts. Voru A dæmdar bætur vegna launamissis fram til loka aprílmánaðar 2003, er ráðningarsamningur hans rann út, en ekki vegna ætlaðs fjártjóns hans eftir 1. maí 2003, sem hann reisti á því að hafa ekki fengið atvinnu annars staðar. Þá var kröfu hans um miskabætur hafnað.

Með hinum áfrýjaða dómi var S fundinn sekur um brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á veitingahúsi í Keflavík slegið F hnefahöggi með þeim afleiðingum að hann hlaut bana af. S játaði sök. Við ákvörðun refsingar varð ekki litið fram hjá hversu alvarlegar afleiðingar hlutust af broti S. Ekki var talið að framkoma hins látna hafi gefið tilefni til árásarinnar, en S kvaðst hafa talið að F hafi gerst nærgöngull við unnustu sína. Á hinn bóginn varð ekki talið að S hafi beitt sérlega hættulegri aðferð við atlöguna og var ljóst að afleiðingar af hnefahöggi hans urðu mun alvarlegri en við mátti búast. Talið var að S hafi framið brotið í skammvinnri geðshræringu. Hann hafði frá upphafi játað brot sitt og verið samvinnufús. Gögn málsins báru með sér að brotið hafði verið honum þungbært og hann hafði gert það sem í hans valdi stóð til að bæta fyrir það. Hann hafði ekki fyrr hlotið refsingu. Var staðfest refsiákvörðun héraðsdóms um átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuðir skilorðsbundnir.

X var ákærður fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa svipt A fyrrum eiginkonu sína, valdi og umsjá barns þeirra með því að fara með það til Frakklands og halda því þar. Með úrskurði héraðsdóms, sem féll rúmum átta mánuðum áður, hafði A verið falin forsjá barnsins til bráðabirgða og foreldrum verið bannað að fara með það úr landi. Óumdeilt var að X fór með barnið til Frakklands án samráðs við A og talið var sannað að honum hefði verið kunnugt um úrskurð héraðsdóms. Þótt gögn málsins bentu til þess að andlegu ástandi barnsins hefði verið áfátt þegar það sætti læknisskoðun í Frakklandi, var ekki fallist á að háttsemi X hefði verið honum refsilaus samkvæmt 13. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing X ákveðin skilorðsbundið fangelsi í tíu mánuði.