Dómstólaleit

Í málinu krafðist sjómaðurinn A viðurkenningar á bótaskyldu B hf. vegna afleiðinga slyss sem hann varð fyrir um borð í skipi í eigu B hf. þegar hann rann til og rak vinstri fót upp undir koll í klefa sínum. Við þetta fékk A sár á litlu tá sem olli beinsýkingu og beineyðingu í tá og rist og þurfti í kjölfarið að fjarlægja tána og hluta af ristarbeini. B hf. hélt því meðal annars fram að skilyrðum um orsakatengsl og sennilega afleiðingu væri ekki fullnægt og að orsök þess líkamstjóns sem A varð fyrir væri sykursýki sem hrjáði hann og hirðuleysi hans við að sinna sárinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ótvírætt væri að um hafi verið að ræða slys í skilningi 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Þá var A ekki talinn hafa sýnt af sér vítavert gáleysi í skilningi síðari málsliðar ákvæðisins. Við mat á því hvort skilyrði væru til að fella á B hf. skaðabótaábyrgð samkvæmt lagaákvæðinu á líkamstjóni A og þar með áhættuna af því að A hafi vegna sjúkdóms síns verið berskjaldaðri en almennt gerist fyrir því að lítilsháttar áverki á fæti gæti haft þær afleiðingar sem raun varð á, taldi Hæstiréttur að horfa yrði einkum til þriggja atriða. Í fyrsta lagi að A hefði verið haldinn sjúkdómnum áður en hann varð fyrir slysinu, í öðru lagi að sjúkdómurinn hefði ekki fram að því skert vinnugetu hans eða hamlað honum á annan hátt en þann að hann var háður reglubundinni lyfjatöku og í þriðja lagi hefði sárið, sem A hlaut við slysið, raungert þá hættu sem sjúkdómur hans hafði í för með sér. Loks var talið að afleiðingar slyssins gætu ekki talist svo langsóttar að komið væri út fyrir mörk þess, sem B hf. yrði að bera áhættu af. Að virtum þessum atriðum var talið að nægilega mætti rekja líkamstjón A til slyssins svo að B hf. yrði látinn bera skaðabótaábyrgð á því. Var krafa A því tekin til greina.

X var ákærður fyrir brot gegn 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hótað nafngreindum lögreglumanni að berja hann og móður hans. Játaði X háttsemina og var farið með málið í samræmi við 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var X sakfelldur í héraði á grundvelli játningarinnar og dæmdur í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár. Í dómi Hæstaréttar var talið að játning ákærða við aðalmeðferð málsins hefði ekki verið skýlaus í skilningi 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 þar sem X hefði meðal annars borið fyrir sig neyðarvörn sem væri refsileysisástæða samkvæmt 13. gr. laga nr. 19/1940. Hefðu því ekki verið skilyrði til að ljúka málinu á grundvelli fyrrgreindrar heimildir í lögum nr. 88/2008. Var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

A var sakfelldur fyrir átta þjófnaðarbrot, gripdeild, líkamsárás og akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Fyrir Hæstarétti krafðist A ómerkingar héraðsdóms þar sem hann taldi sig ekki hafa átt kost á að halda uppi vörnum í málinu með réttmætum hætti, þar sem héraðsdómari hefði ákveðið að láta aðalmeðferð fara fram þrátt fyrir fjarveru hans. Vísaði Hæstiréttur til þess að A hefði tekið afstöðu til sakargifta í öðru þinghaldi og í því hefði einnig tímasetning aðalmeðferðar verið ákveðin. Var því talið að A hefði kosið að nýta sér ekki rétt sinn til að vera viðstaddur aðalmeðferð málsins og jafnframt til að neita að gefa skýrslu um sakarefnið sbr. 1. mgr. 166. gr. og 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við ákvörðunar refsingar var litið til sakaferils A en hann hafði nítján sinnum verið dæmdur fyrir sambærileg brot en á hinn bóginn var litið til þess að flest brot hans hefðu verið smávægileg.Var refsing A ákveðin fangelsi í 10 mánuði auk þess sem áréttuð var ævilöng ökuréttarsvipting hans.

X var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið yfir leyfðum hámarkshraða. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem að X hefði ekki mætt við þingfestingu málsins, þrátt fyrir lögmælt fyrirkall, og ekki hefði verið útivist af hans hálfu, þar sem lögmaður hefði verið mættur fyrir hans hönd og skipaður verjandi, hefði héraðsdómari að réttu lagi átt að neyta heimildar 162. gr., sbr. c. lið 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og leggja fyrir ákæranda að láta lögreglu handtaka X og færa hann fyrir dóm. Var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

J var sakfelldur fyrir kynferðisbrot með því m.a. að hafa berað á sér kynfærin og fróað sér í návist A, sem þá var 15 ára, viðhaft við hana kynferðislegt og ósiðlegt tal, reynt að taka af henni sæng og káfað á henni og við það notfært sér yfirburðastöðu sína vegna aldurs- og aflsmunar og reynsluleysis A auk þess sem hún var ein með honum í herbergi og fjarri heimili sínu. Var háttsemi J talin varða við 199. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var refsing J ákveðin fangelsi í 12 mánuði auk þess sem honum var gert að greiða A 800.000 krónur í miskabætur.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að X yrði gert að mæta við aðalmeðferð sakamáls á hendur honum. X játaði í þinghaldi þá háttsemi sem hann var sakaður um samkvæmt tveimur ákærum en neitaði að um hafi verið að ræða tilraun til manndráps af sinni hálfu svo sem hann var ákærður fyrir. Verjandi hans lýsti því yfir í síðara þinghaldi að skjólstæðingur hans vildi ekki gefa skýrslu við aðalmeðferð málsins og hefði ekki hug á að mæta við hana. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að í 1. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála væri kveðið á um að ákærða sé rétt og skylt að koma fyrir dóm til skýrslugjafar eftir útgáfu ákæru. Samkvæmt 1. mgr. 166. gr. laganna ætti hann alla jafna rétt á að vera viðstaddur aðalmeðferð í máli sínu og í 2. mgr. sömu lagagreinar væri gert ráð fyrir að skýrsla skuli tekin af honum við það tækifæri. Með hliðsjón af þeirri meginreglu 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð séu fram við meðferð máls fyrir dómi, yrði að skýra ákvæði þeirra svo að ákærða væri skylt að kröfu ákæranda að mæta við aðalmeðferð máls og gefa þar skýrslu. Þótt ákærði gæti afsalað sér rétti sínum til að vera viðstaddur aðalmeðferð þýddi það ekki að hann gæti skorast undan þeirri lagaskyldu sem samkvæmt framansögðu hvíldi á honum. Yfirlýsing X um að hann ætlaði sér ekki að mæta til skýrslutöku yrði ekki lögð að jöfnu við það að hann notfærði sér rétt sinn samkvæmt 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 til að neita fyrir dómi að svara spurningum varðandi refsiverða hegðun sem honum væri gefin að sök, enda kynni slík neitun að hafa sjálfstæða þýðingu við úrlausn málsins. Með vísan til þessa var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.

B var sakfelldur í héraði fyrir þjófnaðar- og ránsbrot, sem hann framdi í félagi við meðákærða X, en sýknaður af ákæru um hótunarbrot þar sem ósannað þótti gegn neitun hans að hann hefði gerst sekur um slíkt brot. B neitaði sök hvað ránsbrotið varðaði og taldi sakfellingu sína ekki verða byggða á framburði meints brotaþola þar sem skýrslutaka af því vitni hafi farið fram fyrir dómi án þess að hann væri viðstaddur. Hæstiréttur taldi réttinda B hafa verið nægjanlega gætt, eins og á stóð, þar sem verjandi B hafi verið viðstaddur skýrslugjöf og átti þess kost að beina spurningum til vitnisins. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um 18 mánaða fangelsisrefsingu B að frádreginni gæsluvarðhaldsvist hans.

X kærði ákvörðun héraðsdóms, sem fól í sér að endurtaka skyldi skýrslugjöf hans og vitna í máli ákæruvaldsins gegn honum, en það hafði þá tvívegis verið munnlega flutt og dómtekið. Ekki var talið að ákvörðun sem þessi væri kæranleg til Hæstaréttar, sbr. 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og málinu því vísað frá Hæstarétti.

Fellt var úr gildi ákvæði í úrskurði héraðsdóms, sem kvað á um frestun aðalmeðferðar málsins að því er varðaði fjóra ákærðu.

X var ákærður fyrir ýmis brot samkvæmt tveimur ákærum. Þegar málið var tekið fyrir í héraði játaði X brot samkvæmt einum lið annarrar ákærunnar en neitaði sakargiftum að öðru leyti án þess að honum hefði gefist færi á að ráðfæra sig við verjanda sinn. Við aðalmeðferð málsins var verjandi X mættur en ekki hann sjálfur. Hann var síðan sakfelldur í héraði fyrir brot samkvæmt annarri ákærunni en sýknaður að öðru leyti. Talið var dómara hafi við fyrirtöku málsins verið rétt að vekja athygli X á því að hann þyrfti ekki að tjá sig um sakarefnin í því þinghaldi fyrst verjandi hans var ekki viðstaddur. Þá hafi dómurum borið að fresta aðalmeðferð og hlutast til um að ákærði yrði færður fyrir dóminn til skýrslugjafar, enda hafði hann ekki átt þess áður kost að tjá sig á viðhlítandi hátt um sakarefnin. Vegna þessara annmarka á meðferð málsins var héraðsdómur ómerktur að því er varðaði umrædda ákæru og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Hæstiréttur staðfesti ákvörðun héraðsdómara um að heimila ákæruvaldinu að leiða fimm nánar tilgreind vitni, sem lögregla hafði ekki tekið skýrslur af á fyrri stigum, í máli þess á hendur X. Í dómi Hæstaréttar segir að í ákvæðum laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu engar skorður settar við því að af hálfu ákæruvalds séu leidd fyrir dóm vitni, sem lögregla hafi ekki tekið skýrslur af á fyrri stigum. Þótt rekstur málsins fyrir dómi hafi af hendi ákæruvalds að nokkru reynst ómarkviss og tafir orðið á því af þeim sökum, hafi því ekki verið hnekkt að skýrslur nýrra vitna gætu stuðlað að því að atvik verði leidd réttilega í ljós, hvort heldur til hagsbóta fyrir X eða honum í óhag.

Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2000, þar sem hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að leiða vitnið B í máli, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila, og fresta aðalmeðferðí því skyni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur að heimila að vitnið B verði leitt fyrir dóminn. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Talið var að ekki hefði verið sýnt fram á viðhlítandi rök fyrir því að fresta hefði átt áður ákveðinni aðalmeðferð opinbers máls. Var úrskurður héraðsdómara um að fresta aðalmeðferð málsins felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka það til aðalmeðferðar.