Dómstólaleit

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að lagt yrði fyrir sýslumann að leggja á lögbann við því að varnaraðili æki á vélknúnum ökutækjum um einkaveg í landi þeirra eða fæli öðrum slíkan akstur og ryfi til þess keðjulæsingar á veghliði. Hæstiréttur vísaði til þess að varnaraðili hefði ekki sýnt fram á að hann nyti umferðarréttar um einkaveg sóknaraðila á grundvelli laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Þrátt fyrir það hefði hann ítrekað notað hann og rofið til þess keðjulæsingar á hliði sem sóknaraðilar hefðu sett upp. Var því fallist á með sóknaraðilum að þeim hafi verið heimilt að bregðast við óviðkomandi umferð um einkaveg sinn og því ónæði sem af henni hlaust með lokun hans. Þar sem skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. voru uppfyllt var lagt fyrir sýslumann að leggja umbeðið lögbann á gegn tryggingu sem hann mæti hæfilega.

G ehf., sem var rétthafi lóðar að Græðisbraut 1 í Vestmannaeyjum krafðist þess að staðfest yrði lögbann sem sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum lagði við frekari framkvæmdum E ehf. við að girða af lóð að Heiðarvegi 10 í sama bæ, en lóðirnar lágu hvor að annarri á nánar tilgreindu svæði. Þá krafðist G ehf. jafnframt viðurkenningar á því að E ehf. væri óheimilt án leyfis að reisa girðingu við lóðarmörk þeirrar lóðar sem hindraði nýtingu umferðar- og bílastæðaréttinda G ehf. á lóðinni. Byggði G ehf. kröfu sína á því að hann hefði með óþinglýstum kaupsamningi við B ehf. 13. desember 2011, sem var grundvallaður á samkomulagi frá í ágúst sama ár, keypt tiltekin bílastæða- og umferðarréttindi á leigulóð B ehf. við Heiðarveg 10. Bar E ehf. því m.a. við í málinu að þinglýst réttindi sín á grundvelli afsals um kaup á Heiðarvegi 10 hefðu hrundið réttindum G ehf. samkvæmt kaupsamningnum á grundvelli 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, enda hefði félagið verið grandlaust um tilvist réttinda G ehf. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að G ehf. hefði sýnt fram á að félagið hefði öðlast hlutbundin réttindi yfir lóðinni að Heiðarvegi 10 með framvísun samkomulagsins og kaupsamningsins frá 2011. Að því er varðaði álitaefnið hvort réttur E ehf. samkvæmt þinglýstu afsali fengi hrundið eldra rétti G ehf. samkvæmt kaupsamningi sem ekki hefði verið þinglýst vísaði Hæstiréttur til þess að fyrirsvarsmaður E ehf. hefði við kaupin kynnt sér aðstæður á vettvangi ásamt því að kynna sér efni lóðarleigusamnings um lóðina. Þótt hvorki í lóðarleigusamningnum né meðfylgjandi uppdrætti hefði verið getið um réttindi G ehf. hefði hinu selda verið lýst í afsalinu sem nánar tilgreindri fasteign ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum. Þá hefðu ummerki á vettvangi með augljósum hætti gefið til kynna að réttur til bílastæða austan nýbyggingar að Græðisbraut 1 tilheyrði þriðja aðila og að sá nyti aðgengis að þeim um lóðina að Heiðarvegi 10, enda ekki um aðrar leiðir að ræða. Hefði þetta gefið fyrirsvarsmanni E ehf. sérstakt tilefni til að kynna sér nánar og ganga úr skugga um hvort til staðar væru óþinglýst bílastæða- og umferðarréttindi yfir lóðinni. Það hefði hann ekki gert og því gæti hann ekki talist grandlaus í skilningi 19. gr. þinglýsingalaga. Af því leiddi að þinglýstur réttur E ehf. fékk ekki hrundið eldri óþinglýstum rétti G ehf. Var talið að G ehf. hefði gert sennilegt í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að fyrirhugaðar framkvæmdir E ehf. myndu brjóta gegn lögvörðum hagsmunum sínum og þau fara forgörðum þyrfti félagið að bíða dóms um þau. Var lögbannið því staðfest. Að því virtu var jafnframt viðurkennt að E ehf. væri án samþykkis G ehf. óheimilt að reisa girðingu á mörkum lóðarinnar að Heiðarvegi 10, sem hindraði nýtingu G ehf. á réttindum félagsins yfir lóðinni samkvæmt kaupsamningi 13. desember 2011.

B og L, sem keypt höfðu hluta úr landi M og Ó, kröfðust þess að þau yrðu með beinni aðfarargerð sett inn í umferðarrétt um veg sem lá yfir landareign þeirra síðarnefndu. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að réttur B og L væri ekki svo skýr og ótvíræður að krafa þeirra um beina aðför yrði tekin til greina og í því sambandi m.a. vísað til ákvæðis kaupasamnings aðilanna þar sem fram kæmi að M og Ó gætu afturkallað afnotarétt B og L að veginum. Í dómi Hæstaréttar var úrskurður héraðsdóms staðfestur með þeim athugasemdum að ekki hefði verið hægt að stofna til umferðarréttarins á grundvelli deiliskipulags fyrir svæðið, líkt og B og L byggðu meðal annars á, auk þess sem þau hefðu ekki sýnt fram á að útilokað væri fyrir þau að komast með öðrum hætti um land sitt og að mannvirkjum á því en um þann hluta vegarins sem lægi um land M og Ó.

Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir umferðarrétti yfir baklóð H við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík að lóð nr. 85 við sömu götu. Í málinu var ágreiningur um hvort ákvörðun borgarstjórnar R frá árinu 2013 um eignarnám á lóð H vegna umræddrar umferðarkvaðar væri haldin slíkum göllum að formi til og efni að ylli ógildingu hennar. Fyrir Hæstarétti reisti H málatilbúnað sinn á málsástæðum sem ekki hafði verið teflt fram undir rekstri málsins í héraði þó svo að sama tilefni hefði verið til að byggja á þeim þá, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að því gættu var ekki fullnægt skilyrðum 2. mgr. 163. gr. sömu laga til að taka þessar málsástæður til frekari umfjöllunar og komu þær því ekki til álita við úrslausn málsins fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með 1. tölulið 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 væri fullnægt þeim áskilnaði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að lög veittu sveitarfélagi heimild til eignarnáms vegna framkvæmdar deiliskipulags. Talið var hafið yfir vafa að sveitarstjórn gæti á grundvelli 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga með eignarnámi stofnað til takmarkaðra eignarréttinda yfir fasteignum. Gilti það jafnt um fyrsta tölulið ákvæðisins sem aðra liði þess. Þá væri ekki skylt að taka fasteign í heild eignarnámi heldur væri heimilt að láta það einungis ná til þess eða þeirra hluta eignar sem eignarnema væri þörf á. Með ákvæði 1. töluliðar 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga hefði löggjafinn til samræmis við áskilnað stjórnarskrárinnar veitt sveitarstjórnum heimild til eignarnáms þeirra fasteigna innan sveitarfélags sem henni væri nauðsyn á að fá umráð yfir til almannaþarfa vegna framkvæmdar deiliskipulags. Leggja yrði til grundvallar að R hefði neytt eignarnámsheimildarinnar í því skyni að hrinda deiliskipulaginu í framkvæmd, þar sem ekki hefði tekist samningar milli málsaðila um kaup á umferðarréttinum, og því hefði hennar verið neytt í þágu almannahagsmuna. Réðist eðli málsins samkvæmt af atvikum hverju sinni hvort eignarnámið snerti hagsmuni margra eða fárra. Loks var hafnað þeirri málsástæðu H að umsagnar Skipulagsstofnunar hefði ekki verið aflað með þeim hætti sem áskilinn væri í 2. mgr. 50. gr. skipulagslaga. Var R sýknað af kröfu H.

S og G, eigendur spildu úr landi Haga í Rangárþingi ytra, deildu um umferðarrétt um Hólaveg, sem liggur um spilduna frá Hagavegi að Burstabrekku, sem er í eigu K og stendur á Ketilstaðahnjúki og var á sínum tíma skipt úr landi Haga. Eignarrétt sinn að spildunni úr landi Haga höfðu S og G eignast 1997 með makaskiptasamningi við GH í Haga og báru þau því við að samkvæmt orðalagi þess samnings tilheyrði spildunni landið sem vegurinn liggur eftir. Hæstiréttur taldi að með makaskiptasamningnum árið 1997 hefðu S og G öðlast eignarhald á allri spildunni úr landi Haga sem þeim var seld og þar með talið því landi innan hennar sem síðar fór undir Hólaveg. Þá taldi rétturinn að í þeim orðum afsals GH árið 1999 til þeirra sem K leiddi rétt sinn frá, að meðfylgjandi væri vegur frá Hagabraut og heim að bústað, gæti í samræmi við efnislegan rétt GH ekki falist annað og meira en yfirlýsing um umferðarrétt þeim til handa eftir vegslóðanum. Þar sem GH hefði brostið að lögum heimild til að afsala afsalshöfum eignarrétti að vegstæði Hólavegar, hafi slíkt á annað borð verið tilætlan hans, ætti sami heimildarbrestur við um þá sem leiddu rétt sinn til lóðarinnar frá afsalshöfunum við síðari sölur hennar, þ. á m. K. Var að virtri kröfugerð S og G tekin til greina varakrafa þeirra um umferðarrétt um veginn.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa O sf. um að félagið yrði með beinni aðfarargerð sett inn í umferðarrétt að bílastæðum, vörugeymslu og sorpgeymslu á lóðinni við Laugaveg 47 um lóð við Frakkastíg 9 í Reykjavíka, svo og inn í rétt til að nota bílastæði sem að hluta lægju á síðargreindu lóðinni. Þá var R jafnframt gert að fjarlægja hindranir sem settar höfðu verið á mörk lóðanna.

A ehf. krafðist þess að félagið yrði með beinni aðfarargerð sett inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt á nánar tilgreindum vegi í landi I, F, V, Ó, Þ, I og S, en A ehf. átti leigulóðir í landinu. Í dómi Hæstaréttar var talið sannað með skjallegum hætti að A ehf. hefði fengið framseld lóðaréttindi fyrri lóðarleiguhafa og jafnframt aðgang að leigulóðunum. Var í því sambandi vísað til þess að þótt ekki hefði verið vikið sérstaklega að umferðarrétti í hinum eldri lóðarleigusamningi yrði að telja að hann hefði verið viðurkenndur af eigendum jarðarinnar, enda hefði ekki mátt komast að lóðunum eftir vegi á annan hátt.

Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja um lóðina við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík, inn á lóð hússins nr. 85. Í málinu kröfðust eigendur hússins nr. 85, U ehf., O ehf. og S ehf. þess að viðurkennt yrði fyrir dómi að eiganda hússins nr. 87, H, yrði gert að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindruðu umræddan umferðarrétt þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að félögin gætu ekki reist umferðarrétt sinn á gangréttindum sem þinglýst höfðu verið sem kvöð á eignirnar árið 1944, en þau réttindi tóku til annarrar leiðar á lóðinni en umferðarkvöðin. Talið var að umrædd kvöð í deiliskipulaginu hefði falið í sér skerðingu á eignarréttindum H sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð deiliskipulagsins hefði þess hvorki verið freistað að afla samþykkis H við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana, né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem væru að finna í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Var H því sýknaður af kröfu U ehf., O ehf. og S ehf.

H krafði M um greiðslu reiknings vegna malbikunar á heimreið að Skútahrauni 4 sem lá á austurmörkum lóðarinnar Skútahraun 2. Í lóðarleigusamningum fyrir Skútahraun 2 og 4 eru samhljóða ákvæði um að lóðarhafa sé skylt að ljúka framkvæmdum við lóð fyrir árslok 2005. Af orðalagi ákvæðisins var ljóst að skylda til að ganga frá lóð hefði hvílt á þeirri eign sem hún tilheyrði. Jafnframt kom fram í e-lið 15. gr. beggja samninganna að á lóð Skútahrauns 2 hvíldi sú kvöð að Skútahraun 2A og 4 ættu umferðarrétt um nánar tilgreint svæði lóðarinnar og að allt viðhald og rekstur á heimreiðinni skiptist að jöfnu milli lóðanna tveggja. Talið var að malbikun á þeim hluta lóðar Skútahrauns 2, sem Skútahraun 4 átti umferðarrétt um hefði verið þáttur í frágangi lóðarinnar, enda hefði H hvorki sýnt fram á að það hefði ráðist í framkvæmdina sérstaklega í þágu umferðarréttar lóðar nr. 4 né að M hefði samþykkt sérstaklega að taka þátt í þeim kostnaði. Þar sem greiðslan sem H krafði M um var ekki talin til stofnkostnaðar við frágang lóðar H átti málsliður 2. mgr. 4. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús ekki við um þann þátt og gat fundur eigenda húseignanna nr. 2, 2A og 4 við Skútahraun því ekki skuldbundið M samkvæmt 43. gr. laganna til þátttöku í kostnaði við framkvæmdina án samþykkis hans. Var M því sýknað af kröfum H.

A krafðist greiðslu vátryggingabóta úr húftryggingu bifreiðar sinnar hjá vátryggingafélaginu S. A hafði lánað öðrum manni bifreiðina og stórskemmdist hún í árekstri á Laugavegi í Reykjavík. Í málinu var deilt um hvort ökumaður bifreiðarinnar hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn í skilningi greinar 2.6 í vátryggingarskilmálum húftryggingarinnar og hvort það ætti að leiða til brottfalls bótaréttar. Í dómi Hæstaréttar var talið að þegar akstursmáti ökumannsins og aðkoma á slysstað væri virt þætti sannað að hann hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn í skilningi nefnds ákvæðis í vátryggingarskilmálunum. Samkvæmt beinu orðalagi ákvæðisins undanþægi það vátryggingafélagið bótaábyrgð þegar svona stæði á. Ekki var fallist á með A að víkja bæri ákvæðinu til hliðar með vísan til 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga þegar svo stæði á að ökumaður væri annar maður en eigandi ökutækis. Ekki var heldur fallist á að 18. gr. laganna hefði þýðingu um þetta atriði. Var sýknukrafa S því tekin til greina.

Ó, eigandi tiltekinnar landspildu krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að L, nágranna hennar, væri óheimilt að nota veg er lá um land Ó. Ósannað var að fyrri eigendur spildu þeirra er L átti hefðu notað hinn umþrætta veg. Auk þess var fram komið að síðustu ár hafði L notað veginn í óþökk Ó. Hafði L af þessum ástæðum ekki unnið hefðarrétt til umferðar um veginn þar sem hann lá um land Ó.

Ó og B deildu um hvort Ó ætti tiltekinn umferðarrétt að fasteign sinni. Ekki var gætt ákvæða 18. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála um samaðild þeirra lóðarhafa sem umferðarrétturinn átti að taka til og var því óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi.

V stefndi nágrönnum sínum, I og G, og krafðist þess að mörk aðliggjandi lóða þeirra og mörk kvaðar um umferðarrétt eigenda lóðar I og G yrðu dregin með tilteknum hætti. Með hliðsjón af atvikum málsins og framlögðum gögnum var ekki fallist á aðalkröfu V um lóðarmörk, enda þótti hún ganga í berhögg við ótvíræða fyrirætlun þeirra er skipt höfðu lóðunum upphaflega. Gögn málsins og framburður vitna þóttu og sanna, að jafnan hefði verið út frá því gengið, að eigendur lóðar I og G hefðu rétt til þess að aka yfir lóð V til að koma bifreiðum í stæði á baklóð sinni. Hafði svo verið gert í a.m.k. tæp 50 ár. I og G voru því talin hafa unnið hefðarrétt til umferðar af þessu tagi í samræmi við 8. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, enda stóðu ákvæði 2. og 3. mgr. 2. gr. laganna því ekki í vegi. Voru I og G samkvæmt þessu sýknuð af kröfum V.

Með samningi við sveitarfélagið Ó tók F á leigu lóð undir sumarhús og stóð hún milli þjóðvegar og lóðar sem A og M leigðu til sams konar nota. Í leigusamningunum voru samhljóða ákvæði um aðgang að lóðunum: ,,Til vegalagningar fær leigutaki ekki rétt en notast skal við núverandi slóð.” Er upp kom ágreiningur um aðgengi að lóð A og M kröfðust þau þess að fá með beinni aðfarargerð fjarlægðar ,,allar hindranir af vegi er liggur að sumarhúsi þeirra . . . .” Með því að aðilar voru ekki á einu máli um hvar sú slóð hefði verið, sem tiltekin var í leigusamningum, var talið varhugavert að gerðin næði fram að ganga á grundvelli þeirra gagna sem A og M lögðu fram, sbr. meginreglu síðari málsliðar 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Var kröfunni því hafnað.

S krafðist ógildis eigendaskipta að jörðinni B þar sem ekki hafði verið tekið tillit til þess við sölu að jörðin væri ættaróðal. Hæstiréttur hafnaði þessum kröfulið S. Kvað hann jörðina ekki hafa verið gerða réttilega að óðalsjörð og því giltu ekki um hana þær takmarkanir á eigendaskiptum sem lýst er í 63. gr. jarðarlaga. Hæstiréttur viðurkenndi beinan eignarrétt S að íbúðarhúsi og afmörkuðum hluta lóðar umhverfis það á jörðinni B. Talið var að fallast mætti á að sönnur hefðu verið færðar að því að faðir S hefði gefið henni húsið. Umferðarréttur S að húsinu um heimreið Ha, F og Ó var jafnframt viðurkenndur. Krafa S um viðurkenningu með dómi á eignarrétti að 1/3 hluta í heitavatnslögnum á jörðinni B þótti studd ósönnuðum fullyrðingum og var hafnað. Með því að upplýst var að S greiddi hluta af rekstrarkostnaði hitaveitunnar þótti ekki unnt að fallast á að hún hefði unnið sér rétt til endurgjaldslausrar nýtingar á heitu vatni jarðarinnar, hvorki með hefð né á annan hátt. Sömuleiðis var hafnað kröfu S um viðurkenningu á rétti til endurgjaldslausrar notkunar á köldu vatni jarðarinnar B, enda þótti hún ekki hafa sýnt fram á að hún hefði unnið rétt til slíkrar nýtingar kaldavatnsréttinda.