Dómstólaleit

B krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til beitarafnota af þeim hluta jarðarinnar Króks í Borgarbyggð sem óþinglýstur samningur BB og Upprekstrarfélags Þ 26. maí 1924 hefði tekið til. Ágreiningur málsins snérist annars vegar um hvort B hefði unnið rétt til beitarafnota fyrir hefð á landinu sem var í eigu G og hins vegar hvort og þá með hvaða hætti B eða aðilum á hans vegum væri heimilt að safna fé sem rynni af fjalli og reka um land Króks á leið til réttar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að B hefði sýnt fram á að fjárbændur hefðu í skjóli Upprekstarfélags Þ og síðar B nýtt landið til beitarafnota fyrir fjölda fjár í að minnsta kosti tæpa öld í góðri trú um heimild til þess þótt landið hefði laust fyrir miðja öldina komist úr eigu upprekstrarfélagsins samkvæmt þinglýstum afsölum. Hefði sú nýting landsins átt sér stað allt til dagsins í dag og hefði hefðartíminn þannig löngu verið fullnaður samkvæmt 7. gr. laga nr. 46/1905 er G hófst handa við að vefengja rétt B til ítaksins. Var því fallist á kröfu B um rétt hans til beitarafnota af umræddu landi og fæli sú niðurstaða jafnframt í sér að hafnað væri kröfu G um að B væri óheimilt að safna fé af fjalli að hausti á þessu sama landi.

Deilt var um hvort til væri að dreifa ítaksréttindum K í formi hlunninda af æðarvarpi, einkum dúntekju, í Gamla-hólma, sem var innan merkja jarðar KJ, Haga í Snæfellsbæ. Í dómi Hæstaréttar var talið að umrætt ítak kirkjunnar á Staðastað hefði fallið niður sökum vanlýsingar í kjölfar gildistöku laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Þá var tekið fram að lög nr. 113/1952 útilokuðu ekki að hefð gæti að nýju unnist á réttindum sem fallið hefðu niður vegna vanlýsingar. Með hliðsjón af markmiði þeirra laga yrði þó að gera ríkar kröfur til þess að sá sem teldi til hefðar sýndi fram á að skilyrði 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð væru uppfyllt, þar á meðal um óslitið eignarhald, huglæga afstöðu og grundvöll réttindanna. Var talið að af gögnum málsins yrði ekki ráðið að prestar á Staðastað hefðu að staðaldri nýtt hlunnindi af æðarvarpinu þannig að fullnægt yrði fyrrnefndum skilyrðum fyrr en í fyrsta lagi árið 1973. Var því talið að þegar Þjóðskrá Íslands hefði tekið þá ákvörðun 2011 að skrá dúntekjuhlunnindi á jörð KJ hefðu ekki verið liðin fjörutíu ár frá því að óslitið eignarhald hefði hafist í skilningi 8. gr. laga nr. 46/1905, en mögulegt hefðarhald K hefði rofnað í síðasta lagi á því tímamarki. Var KJ því sýknaður af kröfu K.

Ö höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 6/2004 að því leyti, sem þar var kveðið á um að Selvogs- og Ölfusafréttur væri þjóðlenda innan nánar tilgreindra marka. Þá krafðist Ö viðurkenningar á því að þetta landsvæði væri háð beinum eignarrétti hans. Gögn málsins þóttu veita því enga stoð að beinn eignarréttur, sem gæti hafa við landnám stofnast yfir þessu landi, hefði færst til Ö eða annarra, heldur aðeins afnotaréttindi, sem fylgja jörðum á afrétti. Ö hefði engu borið við svo að haldbært væri til stuðnings því að hann hefði haft slík yfirráð yfir afréttinum að til álita gæti komið að hann hefði fyrir hefð unnið beinan eignarrétt yfir landinu í heild. Var varakröfu hans því hafnað. Þá var hafnað varakröfu Ö um að hann hefði öðlast eignarrétt að níu nánar tilgreindum landskikum innan Selvogs- og Ölfusafréttar fyrir hefð. Loks þótti hann ekki hafa sýnt fram á að hann hefði með hefð öðlast einkarétt til nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á þeim landskikum, sem þrautavarakrafa hans tók til. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum Ö.

E og G, kröfðust þess að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að hlut í fasteigninni Heiðarlandi Vogajarða á grundvelli hlutdeildar Bræðraparts í óskiptri sameign Vogajarða. Í afsali fyrir Bræðraparti 11. febrúar 1929 sagði meðal annars að jörðinni væri afsalað „ásamt öllum þeim gögnum og gæðum til lands og sjávar sem jörð þessari hafa fylgt, svo sem fjöru og heiðarbeit...“ Í lok afsalsins var tekið fram að kaupandi yrði á sinn kostnað að hafa látið mæla og kortleggja jörðina af fagmanni áður en skipti færu fram á innangirðingarlandi og myndaðist þá um leið réttindahlutfall Bræðraparts til úthagalands. Engin gögn voru til um að kaupandi hefði látið mæla og kortleggja jörðina. Þá reis ágreiningur um eignarhlutföll að svonefndri Stóru-Vogatorfu, sem lauk með dómi Hæstaréttar árið 1939. Eigandi Bræðraparts átti ekki aðild að því máli. Ekki varð séð að hann hefði gert athugasemd við það að dómurinn hefði verið lagður til grundvallar landskiptum sem hann kom að og fram fóru árið 1940. Þá var Bræðraparti í landskiptunum ekki úthlutað útskiptu landi á grundvelli hlutdeildar í landinu í heild heldur var eigendum Stóru-Voga og Suðurkots gert að afhenda land til Bræðrapartsins samkvæmt fyrrgreindu afsali. Var talið að þetta benti ekki til þess að eigandi Bræðraparts hefði því talið felast í afsalinu frá 1929 beinan eignarrétt að óskiptu landi Vogajarða. Í ljósi þessa og þegar virtar væru í heild þær heimildir sem E og G höfðu fært fram til stuðnings eignarréttarkröfu sinni varð ekki talið að þeim hefði tekist að leiða sönnur að því að þeir ættu hlutdeild í eignarrétti að umræddri fasteign. Þá var ennfremur hafnað varakröfu E og G um viðurkenningu á beitarrétti þeirra í fasteigninni.

S krafðist þess að viðurkennt yrði að hann væri eigandi að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni A, þar með talið orkunýtingarrétti sem næmi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. S eignaðist jörðina með afsali árið 1990. Jörðin hafði verið eigu Í en verið seld og afsöluð árið 1918. S byggði meðal annars á því af nánar tilgreindum ástæðum að afsalið gæti ekki falið í sér að vatnsafli hefði verið haldið eftir í eigu Í. Ekki var fallist á fyrrgreinda málsástæðu S þar sem afsalið bæri það skýrlega með sér að kveðið hefði verið á um vatnsafl og notkun þess í landi jarðarinnar væri undanskilið við söluna. Þá var ennfremur hafnað málsástæðu S um að vegna 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 ættu réttindi afsalshafa að ganga framar réttindum íslenska ríkisins. Eftir að héraðsdómur gekk í málinu var kveðinn upp í Hæstarétti dómur í máli nr. 562/2008, en í honum var því hafnað að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörð, teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Taldi Hæstiréttur að vatnsréttindi, sem fjallað væri um í þessu máli, væru sama marki brennd. Með vísan til forsendna héraðsdóms um önnur atriði málsins var niðurstaða hans staðfest og Í og L sýknuð.

Þ og G kröfðust þess að viðurkennt yrði að þau væru eigendur að orkunýtingarrétti vatns á jörðinni A, þar með talið orkunýtingarrétti sem næmi skertu vatnsrennsli um jörðina vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þ og G eignuðust jörðina með afsali í apríl 2000. Jörðin hafði verið eigu Í en verið seld og afsöluð árið 1918. Þ og G byggðu meðal annars á því af nánar tilgreindum ástæðum að afsalið gæti ekki falið í sér að vatnsafli hefði verið haldið eftir í eigu Í. Ekki var fallist á fyrrgreinda málsástæðu Þ og G þar sem afsalið bæri það skýrlega með sér að kveðið hefði verið á um vatnsafl og notkun þess í landi jarðarinnar væri undanskilið við söluna. Þá var ennfremur hafnað málsástæðu Þ og G um að vegna 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 ættu réttindi afsalshafa að ganga framar réttindum íslenska ríkisins. Eftir að héraðsdómur gekk í málinu var kveðinn upp í Hæstarétti dómur í máli nr. 562/2008, en í honum var því hafnað að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörð, teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Taldi Hæstiréttur að vatnsréttindi, sem fjallað væri um í þessu máli, væru sama marki brennd. Með vísan til forsendna héraðsdóms um önnur atriði málsins var niðurstaða hans staðfest og Í og L sýknuð.

D stefndi L og íslenska ríkinu og krafðist þess að viðurkennt væri að vatnsréttindi ríkisins að Þjórsá í landi í eigu hennar væru niður fallin. Taldi hún réttindin hafa fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, hún hafi eignast þau fyrir hefð eða að þau væru fallin niður fyrir vangeymslu og tómlæti. Talið var að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 færi eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess að eignarréttur að landi fylgdi. Ítak samkvæmt 1. gr. laga nr. 113/1952 merki hvers konar afnot fasteignar sem ekki séu samfara vörslum eignarinnar eða þeim hluta hennar sem afnotin taki til. Vatnsréttindin sem íslenska ríkið telji sig eiga fyrir landi D falli ekki undir það að teljast afnot af fasteign annars manns, heldur njóti þau sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga. Yrði um þetta jafnframt að gæta að aðdraganda að setningu laga nr. 113/1952, en ekkert hafi komið fram við meðferð málsins á Alþingi um að vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð væru höfð í huga. Væri því ekki litið svo á að vatnsréttindin sem hér um ræði féllu undir hugtakið ítak í merkingu laga nr. 113/1952. Ekki var talið að D hafi sýnt fram á að hún hafi eignast vatnsréttindin fyrir hefð, en þau séu þinglýst eign íslenska ríkisins og hún hafi ekki sýnt fram á að hún hafi nytjað þau umfram það sem gert sé ráð fyrir í 15. gr. vatnalaga. Þá hafi D undirritað skiptagjörð vegna jarðarinnar árið 2005 þar sem skýrt komi fram að vatnsréttindin séu eign ríkissjóðs. Ekki var heldur talið að vatnsréttindi íslenska ríkisins hafi fallið niður fyrir vangeymslu og tómlæti, en eignarhald ríkisins byggist á þinglýstu afsali og ekki hafi verið sýnt fram á að lögum samkvæmt beri ríkinu að halda þinglýstum eignarréttindum sínum við með sérstökum hætti. Voru L og íslenska ríkið því sýknaðir af kröfu D.

Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Öræfum í sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þessi mörk ættu að fylgja jökuljaðri Vatnajökuls eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og að allt land ofan þessara marka skyldi vera þjóðlenda en eignarlönd neðan þeirra. Í krafðist ógildingar á úrskurðinum annars vegar varðandi landsvæði er tók til jarðarinnar Skaftafells og hins vegar að því er laut að svæðinu austan Kvískerja að austurmörkum Öræfa og viðurkenningar á nánar tilteknum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda á þessum svæðum. Í héraðsdómi var kröfum Í er lutu að fjalllendi Skaftafells vísað frá dómi og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 6. september 2005. Snerist málið því aðeins um þá kröfu að afmarkað landsvæði á Skeiðarársandi, sem óbyggðanefnd taldi tilheyra jörðinni Skaftafelli II, auk landsvæðisins austan Kvískerja, skyldi teljast þjóðlenda. Um svæðið á Skeiðarársandi var vísað til þess að rannsóknir sérfræðinga gæfu til kynna að gróður á því gæti hafa verið öllu meiri við landnám en nú, en hann spillst vegna ágangs jökulvatna og framskriðs Skeiðarárjökuls. Óumdeilt væri að þetta svæði félli innan landamerkja Skaftafells II eins og þeim væri lýst í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1890. Ekki lágu hins vegar fyrir eldri heimildir, sem studdu að hið umdeilda svæði hefði verið numið til eignar og þannig orðið hluti af jörðinni. Aftur á móti þóttu gerðir menntamálaráðherra og Náttúruverndarráðs í tengslum við stofnun þjóðgarðs í Skaftafelli og nýbýlis í Freysnesi í landi Skaftafells II, þar sem ítrekað var lagt til grundvallar að landsvæðið væri eignarland eigenda jarðarinnar, ósamrýmanlegar dómkröfum Í í málinu. Með vísan til þess var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu eigenda jarðarinnar af þeim kröfum. Kröfulína Í austan Kvískerja fylgdi landamerkjum Kvískerja gagnvart því landsvæði, sem talið var að tilheyrt hefði jörðinni Fjalli. Austan við það svæði tók við land, sem fallið hafði undir jörðina Breiðármörk. Fól kröfugerð Í í sér að allt þetta land skyldi teljast þjóðlenda en til vara að Breiðamerkurfjall væri þjóðlenda. Kröfunum var beint að þeim sem töldu til eignarréttar að umræddu svæði, annars vegar að eigendum jarðarinnar Hofs í Öræfum vegna Fjalls, og hins vegar að K ehf. og ýmsum einstaklingum, sem töldu sig eiga landsvæðið austan þess, en allir þessir aðilar kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði látinn standa óbreyttur. Eigendur Hofs reistu kröfu sína einkum á landamerkjabréfi þeirrar jarðar frá 1922 en þar kom fram að Hof ætti Breiðamerkurfjall og land á Breiðamerkursandi að ákveðnum mörkum. Þótti upplýst að Hofskirkja hefði eignast jörðina Fjall á tímabilinu frá 1343 til 1387 og að ekki yrði annað ráðið af orðalagi máldaga kirkjunnar 1387 en að um beinan eignarrétt hefði þá verið að ræða. Ekki var þó unnt að skilja yngri heimildir á annan veg en að eigendur Hofs hefðu sjálfir um margra alda skeið álitið sig eingöngu njóta afnotaréttinda í landi jarðarinnar. Var því talið að þeir hefðu gefið upp beinan eignarrétt að landinu, hafi ekki farið um hann á annan veg. Þótti landamerkjabréfið því ekki veita haldbæra sönnun fyrir beinum eignarrétti eigenda Hofs að landinu auk þess sem ekkert lá fyrir til stuðnings því að þeir hefðu öðlast beinan eignarrétt að því fyrir hefð. Var því fallist á kröfu Í um að landsvæðið teldist þjóðlenda, sem þó væri háð ákveðnum afnotarétti eigenda Hofs. Samkvæmt heimildum mun jörðin Breiðármörk að hálfu hafa verið í eigu konungs og að hálfu í bændaeign þegar hún fór í eyði 1698. Ekkert lá fyrir um að þeir sem nú álitu sig eigendur að öðrum helmingi landsins, sem talið var að áður hefði tilheyrt konungi, hefðu öðlast annan rétt yfir landsvæðinu en hluta Breiðamerkurfjöru. Þá þótti eignarheimild K ehf., sem byggðist á afsali frá manni, sem engin gögn lágu fyrir um að hefði átt nokkur réttindi yfir svæðinu, með öllu haldlaus. Ekkert lá heldur neitt fyrir í málinu til stuðnings því að eigendur Kvískerja hefðu öðlast beinan eignarrétt að því fyrir hefð. Varð því ekki séð að nokkur gæti lengur talið til beins eignarréttar að þessu landsvæði og var það því talið þjóðlenda, sem þó væri háð ákveðnum afnotaréttindum stefndu í þessum þætti málsins.

Með úrskurði 14. nóvember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Suðursveit, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þessi mörk ættu að fylgja megin jökuljaðri eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og að allt land ofan þessara marka skyldi vera þjóðlenda en eignarlönd neðan þeirra. Í krafðist fyrir dómi ógildingar á úrskurðinum varðandi það svæði, sem átti að tilheyra eyðibýlinu Felli, og viðurkenningar á nánar tilteknum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda á landsvæðinu. Fól kröfugerð Í m.a. í sér að Breiðamerkurlón, Breiðamerkursandur og stór hluti fjalllendisins á svæðinu teldist þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti krafðist Í til vara að mörkin skyldu fylgja jaðri Breiðamerkurjökuls eins og hann lá við gerð landamerkjabréfs árið 1922. Eigendur jarðarinnar kröfðust einnig ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar og viðurkenningar á því að mörkin á svæðinu lægju á milli nánar tilgreindra punkta. Fól sú kröfugerð m.a. í sér að lónið, sandurinn að vesturmörkum Suðursveitar og stór hluti af því landi, sem Breiðamerkurjökull og jökull vestan við Þverártindsegg liggur yfir, teldist eignarland Fells. Ekki var talið unnt að draga neinar ályktanir af heimildum um landnám á þessu svæði hvort það fjallendi, sem deilt var um, hefði verið numið í öndverðu. Þóttu staðhættir ekki benda til annars en að stór hluti af svæðinu, sem lá norðan við kröfulínu Í, hefði einungis verið nýtt til hefðbundinna afréttarnota. Það átti þó ekki við Hvítingsdal, sem gengur inn í fjalllendið að sunnan og austan í 300 til 400 metra hæð. Ekki var talið að kröfur eigenda jarðarinnar til jökulsvæðanna vestan við Þverártindsegg ættu stoð heimildum um landamerki hennar. Þá væri norðurmörkum jarðarinnar ekki lýst í landamerkjabréfi hennar frá 1922. Talið var að draga bæri mörkin á milli eignarlands jarðarinnar og þjóðlendu á þessu svæði frá tilteknum punkti við Þröng í suðausturjaðri Breiðamerkurjökuls, í samræmi við kröfugerð Í, og í punkt við Fellsjökul, en með því móti varð Hvítingsdalur að mestu talinn til háður beinum eignarrétti eigenda Fells. Með hliðsjón af staðháttum og mögulegri nýtingu svæðisins vestan Jökulsár á Breiðamerkursandi að vesturmörkum Suðursveitar var talið að samkomulag, sem komst á milli eigenda Hofs í Öræfum og Fells árið 1854, hefði aðeins falið í sér skiptingu á því sem fjaran gaf af sér og á beitarrétti á því svæði. Þar sem engar heimildir lágu fyrir um að þetta landsvæði hefði fyrir þann tíma tilheyrt Felli eða Hofi var ekki talið að eigendur Fells hefðu sýnt fram á annað tilkall til landsins en afnot fjöru og afréttar. Var þetta svæði því talið þjóðlenda en fjöruítak og afréttarnot talin fylgja jörðinni. Af gögnum málsins og staðháttum þótti mega ráða að eignarlands Fells hafi náð að Jökulsá á Breiðamerkursandi og verið nýtt þaðan allt til jökuls uns jörðin fór í eyði. Þegar landamerkjabréf jarðarinnar var gert árið 1922 náði jökullinn hins vegar nánast til sjávar. Þótti því vandséð að þá hafi eigendur jarðarinnar haft væntingar til þess að jökullinn hopaði og að hafa mætti not af því landi, sem þá kæmi í ljós, til búrekstrar. Ekki var talið að nýting landsins til ferðamennsku hefði staðið það lengi eða verið þess eðlis þeir gætu kallað til beins eignarréttar yfir svæðinu fyrir hefð. Með hliðsjón af jafnræðisreglu var þó ekki talið unnt að hrófla við ákvörðun óbyggðanefndar um mörk þjóðlendu við jökul gagnvart eignarlandi Fells á þessu svæði. Þótti því rétt að draga mörkin eftir miðlínu Jökulsár milli ákveðinna punkta og þaðan eftir tiltekinni línu í Prestfell þar til hún fyrst skar línuna, sem nefndin markaði eftir jaðri jökulslins við gildistöku laga nr. 58/1998. Frá þeim punkti skyldu mörk nefndarinnar vera óröskuð að fyrrnefndum punkti við Þröng í suðausturjaðri jökulsins.