Dómstólaleit

Skipstjórinn X var ákærður fyrir brot gegn áfengislögum nr. 75/1998, siglingalögum nr. 34/1985 og lögum nr. 47/2003, um eftirlit með skipum, með því að hafa verið undir áhrifum áfengis við stjórn skips er því var siglt til hafnar. Í dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna, segir meðal annars að ákærða og vitnum bæri saman um að ákærði hefði vikið af vakt klukkan hálf eitt eftir miðnætti umrætt sinn og 1. stýrimaður tekið við stjórn skipsins. Upplýst væri að ákærði hefði komið upp í brú skömmu áður en skipið kom til hafnar. Þá bar 1. stýrimaður að ákærði hefði sagt sér hvenær skipið kom að bryggjunni. Héraðsdómur taldi sannað að 1. stýrimaður hefði verið við stjórn skipsins þegar því var siglt til hafnar og að bryggju umrætt sinn. Vera ákærða í brúnni ein og sér ylli því ekki að hann tæki við stjórn skipsins, þrátt fyrir stöðu hans sem skipstjóra, og þyrfti því ekki að skera úr um það hvort hann hefði verið undir áhrifum áfengis eða ekki. Var ákærði sýknaður.

K hf. kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu L ehf. um að kostnaður síðargreinda félagsins við öflun matsgerðar um verðmæti nánar tilgreindra fasteigna í eigu þrotabús V hf. teldist til skiptakostnaðar samkvæmt 2. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að kröfur vegna kostnaðar sem kröfuhafar í þrotabúi stofnuðu til án atbeina skiptastjóra gætu ekki fallið undir þennan tölulið og var kröfu L ehf. því hafnað.

Skipstjórinn S var ákærður fyrir að hafa látið úr höfn á skipinu V „vanmönnuðu vegna þess að 2. stýrimaður og yfirvélstjóri höfðu eigi gild atvinnuréttindi“ og með því brotið nánar tilgreind ákvæði laga nr. 112/1984 um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum og laga nr. 113/1984 um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Talið var að refsiheimildir laganna væru nægilega skýrar og að S hefði unnið sér til refsingar fyrir þá háttsemi sem hann var ákærður fyrir. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin 100.000 krónur í sekt.

Ó var skipstjóri á fiskiskipi, sem H ehf. átti og gerði út. B ehf. keypti öll hlutabréfin í H ehf. 18. mars 2000 og 24. sama mánaðar sagði félagið Ó og öðrum skipverjum upp starfi. Útgerð skipsins var hætt 31. mars 2000 og það síðan selt 7. apríl sama árs. Ó krafði B ehf. um bætur vegna ráðningarslitanna sem námu þriggja mánaða launum miðað við aflahlut. Hæstiréttur taldi að Ó ætti rétt á launum í þrjá mánuði frá því að honum var sagt upp störfum 24. mars 2000. Með vísan til dóms réttarins 29. mars 2001 í máli nr. 326/2000 var fallist á að Ó ætti rétt á aflahlut í uppsagnarfresti sínum, en ekki aðeins kauptryggingu. Af hálfu B ehf. var byggt á því að við ákvörðun um aflahlut Ó bæri ekki að taka mið af aflareynslu skipsins síðustu mánuðina, sem það var gert út, heldur leggja til grundvallar það, sem eftir stóð af aflaheimildum skipsins fyrir yfirstandandi fiskveiðitímabil þegar því var lagt. Í dómi Hæstiréttar kemur fram að í dómum réttarins þar sem bótareglu 25. gr., sbr. 45. gr. sjómannalaga hafi verið beitt við líkar aðstæður og séu fyrir hendi í málinu, hafi jafnan verið litið til launa sjómanna næstu mánuðina fyrir starfslok. Ef breyta eigi frá þeirri framkvæmd hefði það í för með sér verulega óvissu, meðal annars vegna þess að aflaheimildir séu framseljanlegar. Verði bætur til Ó því ákveðnar með hliðsjón af launum hans síðustu mánuðina í starfi. Um ákvörðun bótanna kemur fram að tekjur skipverja hafi augljóslega ekki fallið jafnt til yfir árið og tilefni hefði verið til að miða við lengra tímabil en þrjá síðustu mánuðina fyrir starfslok. B ehf. hafi hins vegar ekki lagt fram nein gögn til að sýna fram á að meðaltal launa yfir lengra tímabil hefði leitt til annarrar niðurstöðu. Var B ehf. því gert að greiða Ó bætur með hliðsjón af launum hans síðustu mánuðina í starfi að frádreginni kauptryggingu og launum sem hann hafði fengið greidd eftir að honum hafði verið sagt upp störfum.

A, sem var skipstjóri hjá B, rifti ráðningarsamningi sínum við B. Hafði A ásamt öðrum skipverjum verið sagt upp störfum á skipinu G eftir að bilun hafði komið upp í því og því verið siglt til hafnar. Degi síðar var haffærisskírteini G afturkallað og rifti A þá ráðningarsamningi sínum við B. Afturköllunin var síðan felld úr gildi með úrskurði samgönguráðuneytis en það var þó ekki talið leiða til þess að telja bæri skipið hafa verið haffært þegar A rifti ráðningarsamningnum. Byggði A rétt sinn til riftunar á 19. gr. sjómannalaga, sem heimilaði skipverja að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip yrði óhaffært og skipstjóri bætti ekki úr því. Ósannað var talið að A eða aðrir skipverjar hefðu talið skipið óhaffært og andmælt framlengingu haffærisskírteinisins þegar eftir því var leitað nokkrum dögum áður en skipið bilaði. Þá var lagt til grundvallar að ekki hefði verið ætlunin að halda skipinu til veiða eftir að það bilaði. Fallist var á að 19. gr. sjómannalaga næði til skipstjóra eins og annarra skipverja. Á hinn bóginn var ekki fallist á að A hefði sýnt fram á að B hefði vanefnt ráðningarsamning þeirra með þeim hætti að 19. gr. sjómannalaga veitti honum rétt til að rifta honum. Var B því sýknaður af kröfum A.

B réð G til starfa á Sléttanesi ÍS-808 með munnlegum ráðningarsamningi og var hann lögskráður á skipið í júní 1998. Í lok júlí 1998 missteig B sig illa í veiðiferð og við það tóku sig upp gömul hnémeiðsli. Samkvæmt læknisvottorði var G óvinnufær frá 30. júlí til 5. september 1998. Á þessu tímabili missti hann af tveimur veiðiferðum og fékk engin laun frá B. Þann 1. desember 1999 krafðist B launa í veikindaforföllum sínum. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að sökum tómlætis G yrði að fallast á sýknukröfu B. Hæstiréttur féllst á kröfu G. Var talið að þar sem látið var hjá líða að gera skriflegan ráðningarsamning við hann, þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, væri ekki sannað að G hefði einungis verið ráðinn til einnar veiðiferðar í senn. Yrði því að miða við að hann hefði notið ótímabundinnar ráðningar í skiprúm og ætti þannig rétt á launum í veikindaforföllum samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985. Þótt að G hefði ekki tilkynnt útgerðinni skriflega um veikindi sín hefði skipstjórinn vitað um orsakir fjarvista hans og vegna stöðuumboðs skipstjóra yrði að líta svo á að þar með hefði útgerðinni jafnframt verið kunnugt um veikindi G og því borið að huga að réttindum hans. Var ekki fallist á, að G hefði fyrirgert lögvarinni launakröfu sinni með tómlæti.

J var ákærður fyrir tollalagabrot með því að hafa sem skipstjóri flutningaskipsins H borið ábyrgð á ólögmætum innflutningi á áfengi með skipinu, sem eigandi hafði ekki fundist að. Ekkert var fram komið um að J hefði verið kunnugt um áfengið, er skipið kom til landsins, og var eingöngu á því byggt af hálfu ákæruvaldsins, að J bæri hlutlæga refsiábyrgð samkvæmt 3. mgr. 123. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. 124. gr. sömu laga. Að virtum fyrri málslið 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og fyrri málslið 1. mgr. 7. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, var talið, að undantekningar frá þeirri meginreglu refsiréttar, að refsiábyrgð yrði aðeins byggð á sök brotamanns, yrðu að vera skýrt orðaðar í lögum. Talið var, að ekki kæmi skýrlega fram í 3. mgr. 123. gr. laga nr. 55/1987, að stjórnandi fars bæri hlutlæga refsiábyrgð og í 124. gr. laganna kæmi heldur ekki fram að refsiábyrgð gæti byggst á hlutlægum grunni. Af athugasemdum við frumvarp til tollalaga og forsögu framangreindra ákvæða þótti ekki verða ráðið með ótvíræðum hætti, að stjórnandi fars bæri hlutlæga ábyrgð ef eigandinn fyndist ekki eða refsiábyrgð hans væri reist á öðrum grundvelli en annarra. Var 3. mgr. 123. gr. laga nr. 55/1987 ekki talin fela í sér nægilega skýra refsiheimild til þess að sakfella J fyrir tollalagabrot, sem ekkert lá fyrir um að hann hefði átt hlut að, og var hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.