Dómstólaleit

Með úrskurði ríkisskattstjóra í desember 2021, í kjölfar rannsóknar skattrannsóknarstjóra, voru endurákvörðuð opinber gjöld B vegna gjaldáranna 2011 til 2017. B var í hjúskap með A árin 2010 til 2012 og í lögbundinni sjálfskuldarábyrgð vegna þess hluta kröfunnar sem rekja mátti til þess tíma. Þegar rannsókn skattrannsóknarstjóra stóð yfir höfðu tilgreindar eignir B og A verið kyrrsettar til tryggingar greiðslu væntanlegrar skattkröfu. B óskaði í janúar 2022 eftir að kyrrsettum bankainnstæðum hans yrði ráðstafað til greiðslu skuldar vegna gjaldáranna 2011 til 2014 en því hafnaði S. Með dómi Landsréttar 20. janúar 2023 í máli nr. 754/2022 var hins vegar staðfest fjárnámsgerð hjá B sem S hafði afmarkað við skattskuldir vegna gjaldáranna 2013 til 2017 og í kjölfarið ráðstafaði S þeim til greiðslu yngstu skulda. Í maí 2023 framkvæmdi sýslumaður, að kröfu S, fjárnám hjá A vegna skattskulda gjaldáranna 2011 til 2013. A höfðaði mál þetta og krafðist þess að fjárnámið yrði fellt úr gildi þar sem S hefði verið skylt að ráðstafa fjármunum B í samræmi við greiðslufyrirmæli hans og 2. gr. reglna nr. 797/2016 um greiðsluforgang og skuldajöfnun skatta og gjalda. Þar með hefði sá hluti skattgreiðslna B sem A bar ábyrgð á greiðst að fullu. Hæstiréttur taldi það ekki leiða af 2. gr. reglna nr. 797/2016 að leggja bæri að jöfnu beiðni B um ráðstöfun kyrrsettra bankainnstæðna við að greiðsla hefði borist frá gjaldanda í skilningi 1. mgr. greinarinnar eða ósk um tiltekna ráðstöfun greiðslu í skilningi b-liðar 2. mgr. sömu greinar. Fyrirmælin leystu A ekki undan lögbundinni sjálfskuldarábyrgð á þeim hluta skattskulda B sem ekki fengust greiddar með þeim fjármunum sem innheimtust með fjárnámi í kyrrsettum eignum hans. Var fjárnámsgerð sýslumanns því staðfest.

Ágreiningur málsins laut að því hvort forkaupsréttur G og R ehf. á grundvelli skiptayfirlýsingar sem þinglýst var á fasteign málsaðila hefði orðið virkur við sölu B á eignarhluta sínum í fasteigninni til eiginkonu sinnar S. Með skiptayfirlýsingunni var fasteigninni skipt í tvo eignarhluta og kveðið á um gagnkvæman forkaupsrétt. Með dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að forkaupsrétturinn hefði verið bundinn við persónu þess eiganda sem til hans stofnaði heldur ætlað varanlegt gildi. Þá féllst rétturinn ekki á þá málsástæðu að forkaupsrétturinn hefði ekki orðið virkur við ráðstöfun eignarinnar frá B til S þar sem ekki hefði verið um sölu að ræða í skilningi forkaupsréttar heldur yfirfærslu hjúskapareignar milli hjóna. Hæstiréttur taldi þvert á móti að skjalið hefði borið hefðbundin einkenni afsals og eignarhald fasteignarinnar formlega færst til S þegar því var þinglýst athugasemdalaust. Þá var ekki fallist á að um málamyndagerning hefði verið að ræða. Enn fremur var þeirri málsástæðu áfrýjenda hafnað að forkaupsrétturinn hefði í umrætt sinn fallið niður fyrir tómlæti stefndu. Loks taldi rétturinn beitingu 36. gr. samningalaga ekki koma til álita í málinu. Var dómur Landsréttar staðfestur um viðurkenningu á forkaupsrétti til handa G og R ehf.

Kærður var úrskurður Landsréttar sem felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Ágreiningur aðila laut að skiptum á margvíslegum eignum; töluverðum fjölda fasteigna, miklum fjölda bifreiða og tækja, hluta í einkahlutafélögum og samlagsfélagi. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá héraðsdómi án kröfu sökum þess að ekki hefði verið lagður fullnægjandi grunnur að því svo unnt væri að komast að efnislegri niðurstöðu. Var meðal annars vísað til þess að ekki hefði legið fyrir upplýsingar um verðmæti eignanna og talið að eins og atvikum væri háttað yrði að gera þá lágmarkskröfu til skiptastjóra að verðmæti allra eigna sem aðilar deildu um væri nokkuð vel þekkt eða að samkomulag væri milli aðila um verðmæti þeirra, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., svo unnt væri að leggja dóm á ágreining aðila. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að ef ágreiningur er með hjónum um verðmæti eigna verði mat á því að liggja fyrir svo að helmingaskipti geti farið fram og sé jafnframt eitt af þeim atriðum sem skipt geta máli við úrlausn um hvort og þá með hvaða hætti megi víkja frá helmingaskiptareglu við opinber skipti til fjárslita milli hjóna með vísan til 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Eins og atvikum sé háttað verði ekki talið að fullnægjandi grundvöllur hafi verið lagður að málatilbúnaði sóknaraðila um að víkja ætti frá meginreglu 104. gr. hjúskaparlaga um helmingaskipti og eftir atvikum með hvaða hætti. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur og málinu vísað frá héraðsdómi.

A krafðist þess að ógiltur yrði hjúskapur hennar og B sem stofnað var til 2016. Var A þá 27 ára og bjó í foreldrahúsum en B 24 ára frá C. Lá fyrir í málinu að A hefði allt frá barnsaldri glímt við alverleg þroskafrávik og hafi af þeim sökum þurft á miklum stuðningi að halda í daglegu lífi. Í dómi Hæstaréttar var tiltekið að ekki hefði annað komið fram en að foreldrar A hefðu enga vitneskju haft um hjónaband A og B fyrr en 2017 og þá í tengslum við umsókn B til Útlendingarstofnunar um dvalarleyfi hér á landi. Þá hefði mjög skammur tími liðið frá því að A og B kynntust og þar til þau stofnuðu til hjúskapar eða innan við tveir mánuðir. Kom fram að í samræmi við málatilbúnað A mætti slá því föstu að þar að baki hefði legið eindregin ráðagerð B um að öðlast dvalarleyfi hér á landi og að hjúskapar hans og A hefði verið nauðsynlegur liður í því. Var talið að líta mætti svo á að þegar A og B hefðu stofnað til hjúskapar síns og aðdraganda hans hefðu verið uppi svo sérstakar aðstæður með tilliti til andlegrar stöðu hennar að þeim yrði fyllilega jafnað við að hún hafi í skilningi niðurlagsorða 1. töluliðar 1. mgr. 28. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 ekki verið bær til að takast þá skuldbindingu á hendur. Var krafa A því tekin til greina.

M og K sóttu um leyfi til lögskilnaðar í janúar 2015 og gengust af því tilefni undir samkomulag um fjárskipti sín á milli þar sem tiltekin fasteign kom meðal annars í hlut K. Höfðaði K í kjölfarið mál á hendur M og krafðist þess að honum yrði gert að gefa út afsal sér til handa vegna 50% eignarhluta hans í fasteigninni. M krafðist sýknu á þeim grundvelli að hjúskapnum hefði einungis verið slitið til málamynda og því væri fjárskiptum milli aðila enn ólokið. Þá byggði M einnig á því að víkja bæri samkomulagi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hæstiréttur taldi að M hefði hvorki sýnt fram á að skilnaður aðila og fjárskipti hefðu verið til málamynda, né að talið yrði ósanngjarnt af hálfu K að bera samninginn fyrir sig í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936. Var niðurstaða héraðsdóms um skyldu M til útgáfu afsalsins því staðfest.

K krafðist þess að fjárskiptasamningur sem hún og M höfðu gert með sér í kjölfar skilnaðar þeirra yrði ógiltur og M dæmdur til að greiða sér tiltekna fjárhæð. Byggði K á því að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, en óumdeilt var að skipting eigna samkvæmt samningnum var M í hag. Héraðsdómur féllst á að ógilda samninginn og dæmdi M jafnframt til að greiða K nánar tilgreinda fjárhæð. Hæstiréttur rakti tilurð og efni fjárskiptasamningsins, en samkvæmt honum komu um 79% af eignum aðila í hlut M en um 21% í hlut K. Taldi rétturinn samkvæmt því engan vafa leika á að verulega hefði verið vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við gerð samningsins. Hins vegar yrði að leggja til grundvallar að K hefði verið fullkunnugt um þá reglu og að á hana hallaði við fjárskiptin. Tók rétturinn fram að með 36. gr. laga nr. 7/1936 væri vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar að samninga beri að efna. Af þeim sökum bæri sá, er héldi því fram að beita ætti ákvæðinu, sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði greinarinnar væru uppfyllt. Taldi Hæstiréttur að K hefði hvorki sýnt fram á að staða aðilanna við samningsgerðina né atvik, sem þá lágu fyrir eða síðar komu til, hefðu verið með þeim hætti að fallist yrði á kröfu hennar um ógildingu samningsins í heild. Var M því sýknaður af þeirri kröfu K en fjárkröfu hennar vísað frá dómi með vísan til 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

Í málinu krafðist K þess að samningur hennar við M um skilnaðarkjör yrði felldur úr gildi. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að K hefði hvorki tekist að sýna fram á að aðstöðumunur hefði verið með aðilum við skiptin né að hún hefði verið beitt þrýstingi eða hótunum af M eða börnum þeirra. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til efnis samningsins að öðru leyti um ráðstöfun eigna og skulda var ekki fallist á að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma sem hann var gerður, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá var ekki fallist á að víkja bæri samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var M sýknaður af kröfu K.

K krafðist þess að ógiltur yrði skilnaðarsamningur sem hún hafði gert við M á árinu 2012. Með vísan til þess að K hefði notið lögmannsaðstoðar við gerð samningsins en ekki M var talið að K hefði hvorki fært fram haldbær rök né gögn fyrir því að M hefði beitt hana svikum eða notfært sér aðstöðumun aðila þannig að hallað hefði á K við samningsgerðina sbr. 30. eða 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var talið að K hefði verið meðvituð um það, áður en gengið var til samninga, að M hefði mögulega gert lítið úr verðmæti eigna sinna en hefði eftir sem áður viljað ljúka skiptum og fá sinn hluta samkvæmt skilnaðarsamningnum. Í ljósi þess og að teknu tilliti til þess að K hefði ekki fært viðhlítandi sönnur á að hún hefði borið svo skarðan hlut frá borði þegar samningurinn væri metinn í heild sinni að ósanngjarnt væri að bera hann fyrir sig var ekki talið tilefni til að víkja honum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var M því sýknaður af kröfu K.

M1 kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur M2 var vísað frá dómi á þeirri forsendu að málið heyrði ekki undir lögsögu íslenskra dómstóla. M1 hafði höfðað mál gegn M2 og krafist þess að honum yrði veittur lögskilnaður frá M2. Málsaðilar voru báðir erlendir ríkisborgarar sem höfðu gengið í hjónaband á Íslandi árið 2011 en voru hins vegar ekki búsettir hér á landi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að M1 og M2 féllu ekki undir neitt það tilvik sem gerð væri grein fyrir í 114. gr. laga nr. 31/1993 um lögsögu íslenskra dómstóla í hjúskaparmálum. Þá yrði af þeirra hálfu ekki byggt á lögsögu hér á landi á grundvelli undantekningarreglu 4. mgr. 141. gr. sömu laga, enda tæki sú regla samkvæmt efni sínu aðeins til staðfestrar samvistar. Þar sem málsaðilar lytu hvorugur lögsögu íslenskra dómstóla yrði mál til hjónaskilnaðar þeirra í milli ekki höfðað hér á landi. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K um að fá afhent úr hendi þrotabús M skírteini í félaginu E Inc. M og K höfðu fengið leyfi til skilnaðar að borði og sæng og sagði í leyfisbréfi til þess skilnaðar að samkomulag væri um skilnaðarkjör, sbr. samning aðila í september 2008. Í leyfisbréfi sem síðar var veitt til lögskilnaðar kom fram að hjónunum væri veitt leyfi til lögskilnaðar með þeim skilmálaum sem hjónin hefðu verið ásátt um við skilnað að borði og sæng. Í fjárskiptasamningi þeirra frá september 2008 voru helstu eignir búsins taldar upp en félagsins E Inc. hvergi getið. Þeirrar eignar var hins vegar getið í samkomulagi sem hjónin sögðust hafa gert í maí 2008 og hún þar sögð eiga að koma í hlut K. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að þótt aðilar kynnu í öndverðu að hafa ætlað að haga fjárskiptum sínum vegna fyrirhugaðs skilnaðar með þeim hætti sem samkomulagið frá maí 2008 kvað á um væri ljóst að það samkomulag hefðu þau hvorki staðfest fyrir sýslumanni né dómara heldur samninginn frá september 2008. K hefði átt þess kost samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 að höfða dómsmál og freista þess að fá þann fjárskiptasamning felldan úr gildi að nokkru eða öllu leyti hefði hún talið hann bersýnilega ósanngjarnan á þeim tíma sem til hans var stofnað. Ekkert hefði komið fram í málinu um að hún hefði neitt þess úrræðis. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að sameiginleg erfðaskrá G og H frá 1970 skyldi lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi G, en ekki erfðaskrá hennar frá 1993. Í dómi Hæstaréttar kom fram að heimild G til að ráðstafa þeim eignum, sem hún fékk með sameiginlegu og gagnkvæmu erfðaskrárinnar, var ekki takmörkuð með samningnum á þann hátt að slík ráðstöfun gæti ekki gerst með dánargjafagerningum eða erfðaskrá. Var því ekki girt fyrir að annað hjónanna gæti, án atbeina hins, ráðstafað eignunum með þeim takmörkunum sem leiðir af ákvæðum 19. og 20. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Samkvæmt þessu og að því gættu að í erfðaskránni frá 1993 var tekið fram að hún hróflaði á engan hátt við gagnkvæmu erfðaskránni frá 1970, taldi Hæstiréttur að G hafi verið heimilt að ráðstafa eignunum með þeim hætti sem hún gerði í erfðaskránni frá 1993. Var því kveðið á um að við skipti á dánarbúi G skyldi erfðaskrá hennar frá 1993 lögð til grundvallar.

A höfðaði mál á hendur Í og krafðist þess annars vegar að ógilt yrði ákvörðun ríkisskattstjóra 9. janúar 2007 um að hafna umsókn hans um að fá að nýta skattkort eiginkonu sinnar og hins vegar að Í yrði gert að greiða sér fjárhæð, sem hann taldi svara til þess sem hann hefði ofgreitt í tekjuskatt hér á landi af fyrrgreindum sökum á tilgreindu tímabili. Krafðist hann þess aðallega að fá fjárhæðina endurgreidda eftir reglum um ofgreidda skatta, en til vara að hún yrði dæmd honum í skaðabætur. Bar A því einkum við í málinu að 3. mgr. 2. tölul. 70. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, fram að gildistöku 11. gr. laga nr. 165/2010 28. desember 2010 sem breytti fyrrgreindu lögunum, væri í andstöðu við 28. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið og 7. gr. tilskipunar nr. 2004/38/EB um rétt borgara Sambandsins og aðstandenda þeirra til frjálsrar farar og dvalar á yfirráðasvæði aðildarríkjanna. Samkvæmt því taldi A að Í hefði ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum. Undir meðferð málsins fyrir Hæstarétti leitaði rétturinn ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði og kvað sá dómstóll upp dóm 27. júní 2014 í máli nr. E-26/13. Taldi Hæstiréttur að þótt EFTA-dómstóllinn hefði á grundvelli lögskýringar komist að þeirri niðurstöðu í dómi sínum að ákvæði þágildandi 3. mgr. 2. tölul. 70. gr. laga nr. 90/2003 hefði verið í andstöðu við ákvæði tilskipana 90/365 og 2004/38, væri þess að gæta að við innleiðingu þeirra hefði ákvæðum tekjuskattslaga ekki verið breytt. Af því leiddi að 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið hefði ekki á grundvelli lögskýringar getað veitt ríkisskattstjóra svigrúm til að virða að vettugi skýr og afdráttarlaus ákvæði áðurgreinds ákvæðis laga nr. 90/2003 og ákvarða á annan veg í máli A en hann gerði, heldur hefði honum borið að virða reglur almenna löggjafans um samnýtingu skattkorta hjóna, sem settar höfðu verið með stjórnskipulega gildum hætti. Var Í því sýknað af kröfu A um ógildingu ákvörðunar ríkisskattstjóra og endurgreiðslukröfu A sem reist var á reglum um ofgreidda skatta. Við úrlausn um hvort A ætti að þessu frágengnu rétt til skaðabóta úr hendi Í, vegna ætlaðs tjóns A sökum vanhalda um innleiðingu tilskipunar rakti Hæstiréttur að einstaklingar ættu kröfu til þess að íslenskri löggjöf væri hagað til samræmis við EES-reglur og tækist það ekki leiddi af lögum nr. 2/1993 og meginreglum og meginmarkmiðum EES-samningsins að Í yrði skaðabótaskyldur að íslenskum rétti, að þremur tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Hæstiréttur komst að niðurstöðu um að ekki væri uppfyllt það skilyrði að brot á EES-rétti teldist nægilega alvarlegt. Í því samhengi lagði rétturinn til grundvallar að þótt Í bæri samkvæmt EES-rétti að beita skattlagningarvaldi sínu með hliðsjón af reglum EES-réttar og á honum hvíldi sú skylda samkvæmt áðurgreindum dómi EFTA-dómstólsins að túlka ákvæði tilskipana 90/365 og 2004/38 til samræmis við EES-samninginn og óskráðar meginreglur EES-réttar, yrði ekki talið að Í hafi með bersýnilegum og alvarlegum hætti virt að vettugi takmarkanir valdheimilda sinna með því að vanrækja að tryggja samræmi milli tilskipananna og reglna laga nr. 90/2003.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um hvernig farið yrði með lífeyrisréttindi aðila við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar. Með hinum kærða úrskurði var hafnað þeirri kröfu K að réttindin kæmu til skipta við fjárslitin. Hæstiréttur hafnaði kröfu K er laut að lífeyrisréttindum M í samtryggingardeild tilgreinds lífeyrissjóðs og lífeyrisréttindum K hjá fimm tilgreindum lífeyrissjóðum. Rétturinn taldi á hinn bóginn að séreignarlífeyrissparnaður M skyldi koma til skipta milli hans og K við fjárslitin, með skírskotun til þess að slík réttindi yrðu, að virtum ákvæðum laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, hvorki felld undir 2. tölulið né 3. tölulið 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.

A stóð ein að gerð erfðaskrár, eftir að eiginmaður hennar B hafði verið sviptur fjárræði, og afturkallaði þar fyrir sitt leyti sameiginlega erfðaskrá þeirra. Með úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var erfðaskrá A ógilt með skírskotun til þess að í sameiginlegri erfðaskrá hennar og B hefði falist erfðasamningur þar sem girt hefði verið fyrir að annað þeirra gæti síðar einhliða breytt eða afturkallað hana. Var þess í stað talið að hin sameiginlega erfðaskrá skyldi lögð til grundvallar skiptum á dánarbúi A.

Kærður var úrskurður þar sem leyst var úr ágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðila vegna hjónaskilnaðar. Fyrir Hæstarétti deildu aðilar annars vegar um hvort skilyrði væru til að víkja frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 að því er varðaði andvirði fasteignar og hins vegar hvort taka ætti við fjárslitin tillit til skuldar við O ehf., sem K vefengdi að væri fyrir hendi. Ekki voru talin efni til að víkja frá helmingaskiptareglu við fjárslitin að því er varðaði fasteignina. Þótt í kaupmála M og K væri mælt fyrir um að hlutafjáreign í O ehf. væri séreign M var þar tiltekið að arður af þeirri séreign hans væri sameign aðilanna að jöfnu svo og eignir sem keyptar væru fyrir arðinn. Fallist var á að M hafi staðið í skuld við O ehf. sem taka bæri tillit til við fjárslitin þó þannig að arðgreiðsla vegna ársins 2009 kæmi til frádráttar skuldinni, enda gæti M ekki látið hjá líða að greiða úr félaginu arð sem var sameign þeirra K samkvæmt kaupmála.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K um að kaupmáli hennar og M yrði metinn ógildur. Deildu aðilar um hvort kaupmálinn uppfyllti skilyrði 1. mgr. 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skilja yrði umrætt ákvæði svo að ekki væri þörf á að tiltaka sérstaklega í áritun votta að skjal væri kaupmáli. Þá væri fram komið að nafnritun aðila hefði átt sér stað í viðurvist þeirra tveggja votta sem einnig rituðu nafn sitt á skjalið og að K hefði gert sér grein fyrir efni þess. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu Í um að E yrði borin út úr fasteign með beinni aðfarargerð. Krafa Í var reist á veðskuldabréfi þar sem fasteignin var sett að veði til tryggingar láni sem S, fyrrverandi eiginmaður E, hafði tekið hjá SS. Krafa SS var síðar framseld til Í. Hvort um sig höfðu þau S og E átt helmingshlut í fasteigninni í óskiptri sameign en Í hafði keypt alla eignina á nauðungaruppboði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að nafnritun E á veðskuldabréfið og önnur gögn málsins bæru ekki með sér að E hefði samþykkt veðsetningu síns eignarhluta eða að sú hefði verið ætlunin, heldur einungis að hún hefði sem maki skuldara samþykkt veðsetningu eignarinnar hvað hans hluti varðaði, sbr. 60. gr. og 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Hafði nauðungarsala á eignarhluta E því verið án heimildar að lögum. Þrátt fyrir það var E talin vera bundin af sölunni þar sem hún hafði ekki neytt viðeigandi úrræða laga nr. 90/19991 um nauðungarsölu. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.

Vegna hjónaskilnaðar fóru fram opinber skipti til fjárslita milli M og K. Í málinu krafðist K þess að við skiptin yrði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þannig að henni yrði heimilað að taka að óskiptu nánar tilgreinda fasteign, sem hún hafði keypt fyrir stofnun hjúskapar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að framlög M til framfærslu heimilisins og vegna kostnaðar af fasteigninni hefðu ekki numið háum fjárhæðum. Var fallist á það með K að þau hefðu ekki leitt til verulegrar fjárhagslegrar samstöðu og að meirihluti kostnaðar við rekstur heimilisins hefði sýnilega verið borinn af henni. Þá var ekki hægt að líta svo á að framlög M hefðu leitt til eignaaukningar sem rök stæðu til að taka mið af. Þótt krafa K yrði ekki sérstaklega studd við það að hjúskapurinn hefði staðið stutt, var talið að önnur skilyrði 1. og 2. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga væru uppfyllt til þess að víkja frá helmingaskiptareglu 103. gr. laganna. Var því fallist á kröfu K, enda yrðu skipti að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir hana.

Talið var að í kjölfar nauðungarsölu á fasteign hefði komist á samningur um leigu hennar sem H bæri ábyrgð á gagnvart A hf. og AB.

Vegna hjónaskilnaðar fóru fram opinber skipti til fjárslita milli M og K. Í málinu krafðist K þess að lífeyrisréttindi þeirra skyldu koma undir skiptin sem hjúskapareign. Þá krafðist M þess að K yrði gert að greiða sér útlagðan kostnað vegna síma, hita og rafmagns í því húsnæði sem þau áttu síðast sameiginlegt heimili. Talið var að K hefði ekki sýnt fram á að ósanngjarnt væri að halda lífeyrisréttindunum utan skipta í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993 og var kröfu hennar því hafnað. Hvað varðaði endurgjaldskröfu M kom fram að fjárkröfur milli M og K yrðu ekki dæmdar í máli sem rekið væri fyrir dómi eftir XVII. kafla laga nr. 20/1991 og var kröfugerð M því skilin á þann veg að taka ætti tillit til þessa kostnaðar við fjárslitin, honum til hagsbóta. Hins vegar þótti krafa M vanreifuð og ekki reist á viðhlítandi gögnum. Var kröfu M því einnig hafnað.

Við slit á hjúskap M og K var deilt um hvort söluandvirði fyrirtækisins A ehf. teldist séreign M. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að í framhaldi sölunnar hefði samblöndun orðið á hjúskapareign aðila og þeim hluta söluandvirðisins sem hefði getað talist séreign M. Var því fallist á með K að fjármunirnir teldust hjúskapareign við slit á hjúskap aðila.

M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem kveðið var á um að opinber skipti til fjárslita milli hans og K skyldu fara fram. Aðilar gerðu með sér samning um slit á hjúskap 14. september 2010. Þar var m.a. ákvæði um kaup M á íbúð fyrir K innan tiltekins tíma sem K myndi velja en ella félli samningurinn niður. Ekki varð af þessum kaupum. Í héraðsdómi var fallist á að samningurinn væri úr gildi fallinn og uppfyllt væru skilyrði til opinberra skipta. Þótti orðalag 98. gr. laga nr. 20/1991 ekki standa í vegi fyrir því að fram færu opinber skipti til fjárslita milli aðila þrátt fyrir að þeim hefði þegar verið veittur skilnaður að borði og sæng. Ekki væri annað séð en nægar eignir væru í búinu til að standa straum af skiptakostnaði. Í Hæstarétti var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að kaupmáli hans og A sem skráður hafði verið í kaupmálabók sýslumannsins í R yrði metinn ógildur. Í Hæstarétti var talið að vottun hæstaréttarlögmannsins C fullnægði ekki formskilyrðum hjúskaparlaga nr. 31/1993 þar sem málsaðilar skrifuðu hvorki undir skjalið, sem um væri deilt í málinu, né könnuðust við undirskriftir sínar fyrir honum áður en hann staðfesti með vottun sinni að þau hefðu undirritað kaupmála. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hans.

A og B kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa C um að hún stæði ein til lögerfða eftir D við opinber skipti á dánarbúi hans. D var íslenskur ríkisborgari er hann lést og átti hér lögheimili. A og B, synir látinnar systur D, töldu sig standa eina til lögerfða eftir hann vegna skyldleika. C sem var japanskur ríkisborgari hélt því fram að hún hefði á árinu 2004 í heimalandi sínu stofnað til hjúskapar við D, sem enn hefði staðið við andlát hans og taldi hún sig þannig rýma út lögerfðarétti A og B. Í Hæstarétti var fallist á með héraðsdómi að C hefði nægilega í ljós leitt efni japanskra réttarreglna um stofnun hjúskapar að því leyti sem á þær reyndi í málinu. Leggja yrði til grundvallar að C hefði í málinu sýnt nægilega fram á að hún hefði stofnað á þann hátt til hjúskapar við D að gilt hefði verið að japönskum lögum. Eftir meginreglum íslensks sifjaréttar yrði viðurkenndur hér á landi hjúskapur sem stofnað hefði verið til erlendis svo gilt væri eftir löggjöf hlutaðeigandi ríkis enda hefði það ekki verið á neinn þann hátt sem stríddi gegn íslenskri réttarskipan. Við það yrði að miða að C hefði eftir japönskum lögum stofnað til hjúskapar við D með því að afhenda sameiginlega skriflega yfirlýsingu þeirra um það efni sem þar til bært stjórnvald hefði metið gilda og skráð á viðeigandi hátt. Því hefði ekki verið borið við að hjúskap þeirra hefði verið slitið að íslenskum eða erlendum lögum fyrir andlát D. Var C því talin standa ein til lögerfða gagnvart A og B við skipti á dánarbúi látins eiginmanns hennar. Var hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað.

Kærumál. Hjón. Fjárslit milli hjóna. Frávísunarúrskurður felldur úr gildi. Kærður var frávísunarúrskurður héraðsdóms í máli þar sem K krafðist skilnaðar að borði og sæng frá M. Fyrir Hæstarétti var upplýst að daginn fyrir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var kveðinn upp úrskurður um opinber skipti til fjárslita milli málsaðila. Af forsendum hins kærða úrskurðar var ljóst að upplýsingar um þetta hafi ekki legið fyrir þegar hinn kærði úrskurður var kveðinn upp. Af þessum ástæðum og með vísan til 1. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 var talið óhjákvæmilegt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

A og B kærðu úrskurð héraðsdóms um að hafna því að taka dánarbú D til opinberra skipta. Taldi héraðsdómur að D hafi verið í hjúskap með C og hún ætti því rétt á að fá búið framselt sér til einkaskipta. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lagt hafi verið fram skjal með yfirskriftina Hjónavígsluvottorð á ensku og í íslenskri þýðingu. Á því segi að það sé byggt á staðfestu afriti opinberrar fjölskylduskrifstofu. Skorað hafi verið á C að leggja fram gögn sem hafi verið grundvöllur skráningarinnar. C hafi ekki orðið við því og ekki heldur skýrt með fullnægjandi hætti hvað standi því í vegi. Var því lagt til grundvallar í málinu að ekki hafi verið lögð fram fullnægjandi sönnun um að C og D hafi gengið í hjónaband. Var krafa A og B um að taka dánarbú D til opinberra skipta því tekin til greina.

M krafðist þess að samningur hans við K um skilnaðarkjör yrði felldur úr gildi. Var krafa M reist á því að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn auk þess sem ákvæði hans um meðlag í formi eingreiðslu væri í andstöðu við ákvæði barnalaga nr. 76/2003. Hvorki var talið að lög bönnuðu að kveða á í samningi milli hjóna að meðlag umfram einfalt meðlag skyldi greiðast með fúlgufé né að aðstæður hefðu verið með þeim hætti að ógilda bæri samninginn á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

K höfðaði mál gegn M og krafðist þess fyrir dómi að sér yrði veittur skilnaður að borði og sæng frá M og að henni yrði dæmd forsjá barna þeirra. M og K sem voru albanskir ríkisborgarar höfðu verið hælisleitendur á Íslandi síðan í júlí 2007. Með úrskurði héraðsdóms var málinu vísað frá dómi af sjálfsdáðum þar sem héraðsdómur taldi málið ekki heyra undir lögsögu íslenskra dómstóla. Hæstiréttur felldi úrskurð héraðsdóms úr gildi þar sem talið var að uppfyllt væru skilyrði 1. töluliðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 31/1993 til þess að hjúskaparmál gegn M yrði höfðað hér á landi. Þá var talið að K hefði, samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 31/1993 og 4. mgr. 36. gr. laga nr. 76/2003, sbr. 2. málslið 2. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991, verið heimilt að höfða málið gegn M fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

M krafðist þess að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta við fjárslit milli hans og K vegna hjónaskilnaðar, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist á hinn bóginn fjárgreiðslu úr hendi M, enda væri ósanngjarnt að þessum réttindum væri haldið utan skipta, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Fyrir Hæstarétti andmælti M því sérstaklega að K gæti á grundvelli þessa lagaákvæðis dregið undir skiptin séreignarréttindi hans í lífeyrissjóðum. Hæstiréttur leit til þess að dómkrafa K í stefnu til héraðsdóms hafði verið byggð á útreikningi á verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila sem þau höfðu sameiginlega látið gera. Í þeim útreikningi voru séreignarréttindi M reiknuð með. Hann hafði því haft tilefni til að koma með varnir sem að þessu lutu í greinargerð sinni í héraði. Það hafði hann ekki gert og var heldur ekki séð af gögnum málsins að þær hefðu komið fram síðar við meðferð málsins í héraði. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var ekki talið fullnægt og komu þessar varnir því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Taldi Hæstiréttur að þegar litið væri á tímalengd samanlagðs sambúðartíma aðila, verkaskiptingu þeirra á milli þann tíma, aðrar aðstæður og mismunar á verðmæti lífeyrisréttinda þeirra við lok hjúskaparins, yrði að fallast á það með héraðsdómi að ósanngjarnt teldist í skilningi 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga að halda lífeyrisréttindum aðila utan skipta. Var talið að fjárgreiðsla til K ætti að miðast við helmingstilkall hennar til mismunar á útreiknuðu verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila. Þegar haft var í huga að K yrði talinn njóta skattfrelsis af greiðslu M og að hún nyti hagræðis af því að fá eingreiðslu vegna lífeyrisréttindanna var niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð kröfu og upphafstíma dráttarvaxta staðfest.