Dómstólaleit

A höfðaði mál á hendur AL og krafðist þess að viðurkennt yrði að hún ætti, sem bréferfingi samkvæmt erfðalögum nr. 8/1962, rétt til þriðjungs innstæðu séreignarlífeyrissparnaðar sem B átti hjá AL við andlát sitt árið 2022 en til vara lægri hlutdeildar. A byggði kröfu sína á því að hún væri erfingi B í skilningi 1. málsliðar 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að það væri aðeins við þær aðstæður að hvorki maka né börnum rétthafa væri til að dreifa að innstæða í séreignarlífeyrissparnaði rynni til dánarbús þannig að hún kæmi til skipta með öðrum eignum búsins eftir nánari ákvæðum erfðalaga, þar á meðal þeim sem fjölluðu um bréferfð. Samkvæmt því gat A sem bréferfingi B því aðeins átt rétt til hlutdeildar í séreignarlífeyrissparnaði B að hann hefði ekki látið eftir sig maka eða börn en ágreiningslaust var í málinu að svo háttaði ekki til við andlát hans. Hinn áfrýjaði dómur um sýknu AL var því staðfestur.

Með breytingum á samþykktum L sem tóku gildi 1. janúar 2023 voru áunnin en óvirk lífeyrisréttindi yngri sjóðfélaga A-deildar til mánaðarlegs ellilífeyris lækkuð meira en þeirra sem eldri voru. Breytingarnar voru gerðar vegna nýrra forsendna um lífslíkur sem L bar að miða við í tryggingafræðilegum athugunum á fjárhag sínum frá og með árinu 2023. Í þeim forsendum var í fyrsta sinn gengið út frá því að þeir sem yngri væru myndu ná hærri aldri en þeir eldri. Í málinu krafðist A, sjóðfélagi í L, að 6. töluliður viðauka B við samþykktir sjóðsins yrði ógildur en þar voru breytingarnar útfærðar. Hæstiréttur taldi óvirk en áunnin lífeyrisréttindi njóta verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Talið var að þótt L hefði getað brugðist við breyttum reiknigrunni um lífslíkur með annarri útfærslu á breytingum á samþykktum sínum yrði að leggja til grundvallar að L hefði stefnt að lögmætu markmiði og að breytingarnar hefðu byggst á málefnalegum sjónarmiðum. Hæstiréttur taldi breytingarnar ekki hafa gengið gegn jafnræði sjóðfélaga eða brotið gegn meðalhófi. Að öllu framangreindu virtu var því talið að breytingar á samþykktunum hefðu verið innan þess svigrúms sem L naut, þær ættu sér næga lagastoð og fælu ekki í sér skerðingu á áunnum en óvirkum lífeyrisréttindum A í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu.

B höfðaði mál á hendur T og Í og krafðist viðurkenningar á að T hefði á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri til hennar samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 og heimilisuppbót samkvæmt lögum nr. 99/2007 um félagslega aðstoð vegna greiðslna sem B naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þann hátt að lækka samanlagðan ellilífeyri og heimilisuppbót um 56,9% af greiðslum til B úr slíkum sjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007. Ágreiningur aðila laut að stjórnskipulegu gildi laga nr. 116/2016 og 9/2017 sem breyttu ákvæðum framangreindra laga þar á meðal um bótaflokka og skerðingu ellilífeyrisgreiðslna og heimilisuppbótar vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. B taldi að með lagabreytingunum hefðu verið skert bæði réttindi hennar í lífeyrissjóðum og réttur til ellilífeyris auk heimilisuppbótar og þannig brotið gegn eignarréttindum hennar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá taldi hún að lagasetningin væri andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að lög nr. 116/2016 og 9/2017 hefðu í engu tilliti skert greiðslur til B úr lífeyrissjóðum samkvæmt réttindum sem hún hafði áunnið sér á grundvelli iðgjalda. Um lækkun ellilífeyris og heimilisuppbótar B vegna tekna úr lífeyrissjóðum var tekið fram að slíkar tekjur hefðu ávallt komið að einhverju marki til frádráttar réttindum B í almannatryggingakerfinu, sem byggðist á því að aðstoða þá sem lægstar tekjur hefðu. Þá kom fram að þrátt fyrir að tekjur B úr lífeyrissjóðum leiddu til lækkunar á ellilífeyri og heimilisuppbótar hennar hefðu lög nr. 116/2016 og 9/2017 í reynd hækkað slíkar greiðslur til B frá T. Ekki var fallist á að réttmætar væntingar B hefðu stofnast um að fá óskertan ellilífeyri og heimilisuppbót sem verndar nytu samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún væri skýrð í ljósi 1. gr. 1. viðauka við mannréttindamála Evrópu. Með setningu laga nr. 116/2016 og 9/2017 var löggjafinn ekki talinn hafa farið út fyrir það svigrúm sem hann hefði í krafti fjárstjórnarvalds síns til að skipuleggja fyrirkomulag framfærsluaðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og ákveða þær forsendur sem fjárhæð ellilífeyris og heimilisuppbót hvíli á. Loks var ekki fallist á þá málsástæðu B að brotið hefði verið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar vegna sérreglna sem giltu um séreignarsparnað og hærra frítekjumark vegna atvinnutekna. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu af kröfum B.

C höfðaði mál á hendur T og Í og krafðist viðurkenningar á að T hefði á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri til hennar samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 vegna greiðslna sem C naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þann hátt að lækka ellilífeyrinn um 45% af greiðslum til C úr slíkum sjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007. Ágreiningur aðila laut að stjórnskipulegu gildi laga nr. 116/2016 og 9/2017 sem breyttu ákvæðum laga nr. 100/2007 þar á meðal um bótaflokka og skerðingu ellilífeyrisgreiðslna vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. C taldi að með lagabreytingunum hefðu verið skert bæði réttindi hennar í lífeyrissjóðum og réttur til ellilífeyris og þannig brotið gegn eignarréttindum hennar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá taldi hún að lagasetningin væri andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að lög nr. 116/2016 og 9/2017 hefðu í engu tilliti skert greiðslur til C úr lífeyrissjóðum samkvæmt réttindum sem hún hafði áunnið sér á grundvelli iðgjalda. Um lækkun ellilífeyris C vegna tekna úr lífeyrissjóðum var tekið fram að slíkar tekjur hefðu ávallt komið að einhverju marki til frádráttar réttindum C í almannatryggingakerfinu, sem byggðist á því að aðstoða þá sem lægstar tekjur hefðu. Þá kom fram að þrátt fyrir að tekjur C úr lífeyrissjóðum leiddu til lækkunar á ellilífeyri hennar hefðu lög nr. 116/2016 og 9/2017 í reynd hækkað ellilífeyrisgreiðslur til C frá T. Ekki var fallist á að réttmætar væntingar C hefðu stofnast um að fá óskertan ellilífeyri sem verndar nytu samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún væri skýrð í ljósi 1. gr. 1. viðauka við mannréttindamála Evrópu. Með setningu laga nr. 116/2016 og 9/2017 var löggjafinn ekki talinn hafa farið út fyrir það svigrúm sem hann hefði í krafti fjárstjórnarvalds síns til að skipuleggja fyrirkomulag framfærsluaðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og ákveða þær forsendur sem fjárhæð ellilífeyris hvíli á. Loks var ekki fallist á þá málsástæðu C að brotið hefði verið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar vegna sérreglna sem giltu um séreignarsparnað og hærra frítekjumark vegna atvinnutekna. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu af kröfum C.

A höfðaði mál á hendur T og Í og krafðist viðurkenningar á að T hefði á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri til hans samkvæmt lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 vegna greiðslna sem A naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þann hátt að lækka ellilífeyrinn um 45% af greiðslum til A úr slíkum sjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007. Ágreiningur aðila laut að stjórnskipulegu gildi laga nr. 116/2016 og 9/2017 sem breyttu ákvæðum laga nr. 100/2007 þar á meðal um bótaflokka og skerðingu ellilífeyrisgreiðslna vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. A taldi að með lagabreytingunum hefðu verið skert bæði réttindi hans í lífeyrissjóðum og réttur til ellilífeyris og þannig brotið gegn eignarréttindum hans samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá taldi hann að lagasetningin væri andstæð 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að lög nr. 116/2016 og 9/2017 hefðu í engu tilliti skert greiðslur til A úr lífeyrissjóðum samkvæmt réttindum sem hann hafði áunnið sér á grundvelli iðgjalda. Um lækkun ellilífeyris A vegna tekna úr lífeyrissjóðum var tekið fram að slíkar tekjur hefðu ávallt komið að einhverju marki til frádráttar réttindum A í almannatryggingakerfinu, sem byggðist á því að aðstoða þá sem lægstar tekjur hefðu. Þá kom fram að þrátt fyrir að tekjur A úr lífeyrissjóðum leiddu til lækkunar á ellilífeyri hans hefðu lög nr. 116/2016 og 9/2017 í reynd hækkað ellilífeyrisgreiðslur til A frá T. Ekki var fallist á að réttmætar væntingar A hefðu stofnast um að fá óskertan ellilífeyri sem verndar nytu samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún væri skýrð í ljósi 1. gr. 1. viðauka við mannréttindamála Evrópu. Með setningu laga nr. 116/2016 og 9/2017 var löggjafinn ekki talinn hafa farið út fyrir það svigrúm sem hann hefði í krafti fjárstjórnarvalds síns til að skipuleggja fyrirkomulag framfærsluaðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og ákveða þær forsendur sem fjárhæð ellilífeyris hvíli á. Loks var ekki fallist á þá málsástæðu A að brotið hefði verið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar vegna sérreglna sem giltu um séreignarsparnað og hærra frítekjumark vegna atvinnutekna. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu af kröfum A.

S hefur frá 1999 haft umsjón með lífeyrissparnaði sparisjóðanna samkvæmt II. kafla laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og hefur samstarfsverkefnið verið rekið undir heitinu Lífsval. Eftir sameiningu Í hf. og sparisjóðsins B hf. ákvað Í hf. að flytja réttindi viðskiptamanna B hf. úr Lífsvali yfir í eigin lífeyrissparnað. S krafði Í hf. um greiðslu svokallaðs flutningsgjalds að fjárhæð 1% af lífeyrisréttindum á grundvelli þess samnings sem lá til grundvallar samstarfi sparisjóðanna um Lífsval. Var talið að ákvæði samningsins ætti samkvæmt orðanna hljóðan við þegar lífeyrisréttindi viðskiptamanns sparisjóðs væri flutt til annars fjármálafyrirtækis að hans ósk en ekki þegar fjármálafyrirtæki drægi sig úr samstarfi um lífeyrissparnað. Þá var ekki talið sannað að með aðilum hefði komist á munnlegur samningur um að Í hf. hefði borið að greiða S sérstakt gjald vegna þess að Í hf. hætti samstarfinu við S. Var Í því sýknað af kröfu S.

R starfaði hjá IÐ hf. á árunum 1976 til ársloka 1989 þegar bankinn sameinaðist þremur öðrum bönkum og varð að ÍS hf. Við sameininguna fluttust yfir til ÍS hf. lífeyrisskuldbindingar gagnvart R vegna starfa hans hjá IÐ hf. Árið 1993 samdi R við ÍS hf. um starfskjör og var þar um að ræða nokkra breytingu frá eldri samningi hans við IÐ hf., einkum að því er varðaði verðtryggingu lífeyrisréttinda. Ágreiningur aðila laut að því með hvaða hætti reikna skyldi lífeyrisréttindi R vegna starfa hans hjá IÐ hf. R vildi miða við laun bankastjóra ÍS hf. í lok árs 2009, en ella við laun hæstaréttardómara frá sama tímamarki. S taldi á hinn bóginn að í samningnum frá árinu 1993 hefði falist að réttindin hefðu runnið saman við réttindi þau sem R hafði áunnið sér vegna starfa sinna hjá ÍS hf. með þeim hætti að grundvallarlaun til útreiknings lífeyris skyldu vera síðustu fullu mánaðarlaun hans hjá ÍS hf. fyrir töku lífeyris og taka breytingum í samræmi við launavísitölu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að R hafði áunnið sér veruleg lífeyrisréttindi er ÍS hf. yfirtók skyldu IÐ hf. gagnvart honum við sameiningu bankanna. Nytu slík réttindi verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð nýs samnings við R um lífeyrisrétt hans hefði því verið brýnt að tilgreina skýrlega ef hann ætti að missa eitthvað af réttindum sínum sem hann hafði áður sérstaklega samið um og áunnið sér. Ekki yrði séð af ákvæðum samningsins frá árinu 1993 að svo hefði verið, auk þess sem nánar tilgreint minnisblað, sem ritað hafði verið á þeim tíma sem samningurinn var gerður, væri því heldur ekki til stuðnings. Var því ekki fallist á með S að áunnin lífeyrisréttindi R vegna starfa hans hjá IÐ hf. skyldu verðtryggð samkvæmt svonefndri eftirmannsreglu. Þá var ekki talið að slík tengsl væru milli þess nýja banka sem var stofnaður í október 2008 og IÐ hf. að miða bæri við laun bankastjóra ÍS hf. árið 2009 þegar metin væru ákvæði samninga R við IÐ hf. 20 árum áður og lægju til grundvallar rétti hans að þessu leyti. Var því fallist á þrautavarakröfu R um að miða bæri lífeyrisréttindi hans við laun hæstaréttardómara.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um hvernig farið yrði með lífeyrisréttindi aðila við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar. Með hinum kærða úrskurði var hafnað þeirri kröfu K að réttindin kæmu til skipta við fjárslitin. Hæstiréttur hafnaði kröfu K er laut að lífeyrisréttindum M í samtryggingardeild tilgreinds lífeyrissjóðs og lífeyrisréttindum K hjá fimm tilgreindum lífeyrissjóðum. Rétturinn taldi á hinn bóginn að séreignarlífeyrissparnaður M skyldi koma til skipta milli hans og K við fjárslitin, með skírskotun til þess að slík réttindi yrðu, að virtum ákvæðum laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, hvorki felld undir 2. tölulið né 3. tölulið 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.

Vegna hjónaskilnaðar fóru fram opinber skipti til fjárslita milli M og K. Í málinu krafðist K þess að lífeyrisréttindi þeirra skyldu koma undir skiptin sem hjúskapareign. Þá krafðist M þess að K yrði gert að greiða sér útlagðan kostnað vegna síma, hita og rafmagns í því húsnæði sem þau áttu síðast sameiginlegt heimili. Talið var að K hefði ekki sýnt fram á að ósanngjarnt væri að halda lífeyrisréttindunum utan skipta í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993 og var kröfu hennar því hafnað. Hvað varðaði endurgjaldskröfu M kom fram að fjárkröfur milli M og K yrðu ekki dæmdar í máli sem rekið væri fyrir dómi eftir XVII. kafla laga nr. 20/1991 og var kröfugerð M því skilin á þann veg að taka ætti tillit til þessa kostnaðar við fjárslitin, honum til hagsbóta. Hins vegar þótti krafa M vanreifuð og ekki reist á viðhlítandi gögnum. Var kröfu M því einnig hafnað.

F höfðaði mál gegn L vegna ákvörðunar stjórnar L um að breyta viðmiðunarlaunum F til ákvörðunar lífeyrisréttinda hans. Miðaði L við lægri viðmiðunarlaun en F hafði fengið greidd frá vinnuveitanda sínum og endurgreiddi honum þá fjárhæð sem hann var talinn hafa ofgreitt. Að mati Hæstaréttar voru laun F ákveðin með þeim hætti að stjórn L bar að ákveða viðmiðunarlaun til greiðslu iðgjalda og lífeyris samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins en ákvörðun stjórnar L var reist á því lagaákvæði. Þótti eðlilegt og sanngjarnt af L að miða viðmiðunarlaun F við laun forstöðumanns tiltekinnar heilbrigðisstofnunnar með hliðsjón af umfangi starfsemi þeirrar stofnunnar og stofnunarinnar sem F hafði forstöðu fyrir. Kröfu F um ógildingu á ákvörðun stjórnar L var hafnað, meðal annars með vísan til þess að F hefði ekki verið mismunað, enda væri tilgangur 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 að koma í veg fyrir misræmi sem af því leiddi að nokkrir einstaklingar gætu í krafti ráðningarsamninga sinna haft sjálfdæmi við ákvörðun lífeyrisréttinda úr sjóðnum. Greiðslur iðgjalda sem ekki samrýmdust ákvæðinu voru ekki taldar skapa lífeyrisréttindi og nutu því ekki verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt því færi fjarri að L hefði rekið málið með hæfilegum hraða var dráttur málsins ekki talinn hafa þau áhrif að F öðlaðist lífeyrisréttindi umfram það sem lög leyfðu. Loks var talið ljóst, gegn staðhæfingum F um annað, að lífeyrisskuldbindingar vegna F hefðu áhrif á stöðu og fjárhag L enda þótt vinnuveitandi F bæri ábyrgð á greiðslu lífeyrishækkana F. Til vara krafðist F viðurkenningar á skaðabótaábyrgð L vegna þess fjártjóns sem hann hefði orðið fyrir vegna skertra lífeyrisréttinda. Kröfu sinni til stuðnings lagði F fram matsgerð þar sem metið var núvirði þeirra lífeyrisréttinda sem myndast hefðu ef ofgreidd iðgjöld F hefðu verið greidd til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda. Þar sem F var ekki skylt að greiða iðgjöld til lífeyrissjóðs vegna mismunar á heildarlaunum og viðmiðunarlaunum gátu hugsanleg réttindi í Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda ekki verið mælikvarði á tjón F, enda fátítt að menn öfluðu sér viðbótarréttinda í samtryggingarsjóði með slíkum iðgjaldagreiðslum. Því hafði F ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þess dráttar sem varð á að stefndi tæki ákvörðun um viðmiðunarlaun honum til handa.

Fjármálafyrirtækinu S hf. var skipuð slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tl. ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Þann 12. maí 2009 gaf slitastjórnin út innköllun til lánardrottna S og lauk kröfulýsingarfresti 18. júlí sama ár. F lýsti þremur kröfum til slitastjórnar 7. júlí 2009 um greiðslu á samtals 572.731,09 sterlingspundum sem hann taldi sig eiga tilkall til í tengslum við ráðningarsamband sitt við S og krafðist þess að þær nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit S. Slitastjórn S hafnaði með öllu að viðurkenna þessar kröfur. Krafðist F þess fyrir dómi að umræddar kröfur yrðu viðurkenndar sem forgangskröfur samkvæmt áðurgreindu ákvæði en til vara almennar kröfur samkvæmt 113. gr. sömu laga. Talið var að lýst krafa F að fjárhæð 70.079 sterlingspund sem átti sér stoð í svokölluðum samningsviðauka I, væri greiðsla sem háð væri árangri hans í starfi. Var sú greiðsla í samningsviðaukanum nefnd „bonus reward“, en við það heiti, sem bæri engan keim af kröfuréttindum, væri þó ekki setið, heldur væri tekið fram að slík greiðsla myndaði engan hluta launa F eða endurgjalds til hans. Var því ekki unnt að líta svo á að greiðsla þessi gæti talist til launa eða annars endurgjalds fyrir vinnu í skilningi 1. tl. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Var umrædd krafa hins vegar viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá hafði F jafnframt lýst kröfu að fjárhæð 462,003,98 sterlingspund sem reist var á ákvæðum samnings með heitinu „terms of agreement“. Í samningnum kom fram að tilkall F til greiðslunnar héldist þótt hann léti af störfum hjá S ef ástæða þess væri „a redundancy“. Var uppsögn F úr starfi hjá S rakin til þeirrar ástæðu og var því ekki fallist á það með S að tilkall til greiðslunnar væri fallið niður. Um rétthæð þessarar kröfu við slit S yrði að líta til þess að samningurinn, sem hún var reist á, geymdi engin ákvæði um vinnu F sem launþega í þjónustu S. F hafði ekki fært fram nein gögn til sönnunar því að samningurinn hefði þrátt fyrir þetta tekið til launa sér til handa eða annars endurgjalds fyrir vinnu. Yrði kröfunni því ekki skipað í réttindaröð samkvæmt áðurgreindu ákvæði 112. gr. laga nr. 21/1991 og var hún talin til almennra krafna eftir 113. gr. sömu laga. Þá var krafa F að fjárhæð 40.648,11 sterlingspund, sem laut að skilum S á greiðslum í tiltekinn eftirlaunasjóð fyrir F, ekki talin studd viðhlítandi gögnum og var niðurstaða héraðsdóms um að hafna henni staðfest.

M krafðist þess að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta við fjárslit milli hans og K vegna hjónaskilnaðar, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist á hinn bóginn fjárgreiðslu úr hendi M, enda væri ósanngjarnt að þessum réttindum væri haldið utan skipta, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Fyrir Hæstarétti andmælti M því sérstaklega að K gæti á grundvelli þessa lagaákvæðis dregið undir skiptin séreignarréttindi hans í lífeyrissjóðum. Hæstiréttur leit til þess að dómkrafa K í stefnu til héraðsdóms hafði verið byggð á útreikningi á verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila sem þau höfðu sameiginlega látið gera. Í þeim útreikningi voru séreignarréttindi M reiknuð með. Hann hafði því haft tilefni til að koma með varnir sem að þessu lutu í greinargerð sinni í héraði. Það hafði hann ekki gert og var heldur ekki séð af gögnum málsins að þær hefðu komið fram síðar við meðferð málsins í héraði. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var ekki talið fullnægt og komu þessar varnir því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Taldi Hæstiréttur að þegar litið væri á tímalengd samanlagðs sambúðartíma aðila, verkaskiptingu þeirra á milli þann tíma, aðrar aðstæður og mismunar á verðmæti lífeyrisréttinda þeirra við lok hjúskaparins, yrði að fallast á það með héraðsdómi að ósanngjarnt teldist í skilningi 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga að halda lífeyrisréttindum aðila utan skipta. Var talið að fjárgreiðsla til K ætti að miðast við helmingstilkall hennar til mismunar á útreiknuðu verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila. Þegar haft var í huga að K yrði talinn njóta skattfrelsis af greiðslu M og að hún nyti hagræðis af því að fá eingreiðslu vegna lífeyrisréttindanna var niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð kröfu og upphafstíma dráttarvaxta staðfest.

Skaðabætur. Líkamstjón. Varanleg örorka. Lífeyrisréttindi. Stjórnarskrá. Vanreifun. Frávísun að hluta frá héraðsdómi. Þ sótti um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún hlaut í umferðarslysi 30. september 1998 sem leiddi til þess að hún varð að láta af starfi flugumferðarstjóra. V greiddi henni bætur á grundvelli yfirmatsgerðar sem ákvað varanlega miska hennar 35% og varanlega örorku 40%. Deilt var um hvort tjónið væri þar með að fullu bætt en Þ taldi sig hafa sýnt fram á að raunverulegt tjón hennar væri meira, bæði hvað varðaði missi vinnutekna vegna varanlegrar örorku og skert lífeyrisréttindi. Með vísan til útreikninga tryggingastærðfræðings taldi Þ sig hafa sýnt fram á að reglur skaðabótalaganna sem giltu á tjónsdegi hefðu ekki uppfyllt það markmið að hún fengi tjón sitt að fullu bætt samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til Hæstaréttardóms nr. 311/1997 þar sem lagt var til grundvallar að reglur skaðabótalaga mæltu fyrir um hvernig bætur fyrir tjón skyldu reiknaðar og taldist það fullar bætur í samræmi við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Reglur skaðabótalaganna væru hlutlægar og óumdeilt væri að V hefði bætt tjón hennar samkvæmt ákvæðum laganna eins og þau voru á slysdegi. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna V og B af aðalkröfu Þ. Varakrafa Þ byggði á því að við ákvörðun skaðabóta fyrir varanlega örorku hefði átt að reikna henni hærra hlutfall framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð en þau 6% sem V hefði lagt til grundvallar. Þ taldi að viðmiðið hefði átt að vera 22,9%. Talið var að útreikningar Þ á varakröfu hefðu ekki með réttu sýnt hvert hefði getað hafa verið jafngildi framlags vinnuveitanda hennar í starfi flugumferðarstjóra á þeim tíma er slysið varð. Var varakrafa Þ af þeim sökum talin vanreifuð og var þeim þætti málsins vísað frá héraðsdómi.

L gegndi starfi framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala frá 1977 til ársloka 1995 en þá var sjúkrahúsið sameinað Borgarspítalanum og fékk þá nafnið Sjúkrahús Reykjavíkur. Frá þeim tíma starfaði hann sem aðstoðarforstjóri Sjúkrahúss Reykjavíkur en var skipaður héraðsdómari í september 1997. Í janúar 2004 var L veitt lausn frá embætti að eigin ósk. Ágreiningur reis í kjölfarið um lífeyrisrétt hans í B-deild LSR. Óumdeilt var að við ákvörðun lífeyris til hans ætti að fara eftir 6. mgr. 24. gr. og 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997. Aðila greindi hins vegar á um við hvaða starf ætti að miða réttindi hans og krafðist L þess að tekið yrði mið af launakjörum forstjóra Landspítala eins og samningar hefðu kveðið á um. Í dómi Hæstaréttar var þeirri kröfu hafnað enda hefði verið mikill munur á störfum framkvæmdastjóra St. Jósefsspítala og forstjóra Landspítala. L krafðist einnig viðurkenningar á því að hlutfall lífeyris af viðmiðunarlaunum L „skyldi við það miðað að hann hefði haldið áfram störfum til 70 ára aldurs.“ Reisti hann kröfuna á 4. mgr. 31. gr. laga nr. 15/1998 og því að ekki væri efni til að gera greinarmun á því hvort dómari óskaði sjálfur lausnar eftir að hann næði 65 ára aldri eða ekki. Í ákvæðinu segir að heimilt sé að veita dómara lausn frá embætti án óskar hans ef hann er orðinn 65 ára en að hann skuli þá upp frá því taka eftirlaun svo sem hann hefði gegnt embættinu til 70 ára aldurs nema hann njóti ríkari réttar samkvæmt stjórnskipunarlögum. Ekki var fallist á að þau rök sem lægju að baki reglunni ættu einnig við þegar dómari fengi lausn að eigin ósk. Væri ekki unnt að leiða af jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að fallast bæri á kröfu L og var LSR því sýknað. Þessari kröfu var einnig beint gegn Í. Talið var að ef fallist yrði á hana leiddi það til óskýrrar réttarstöðu Í. Þótti krafan að þessu leyti ódómhæf og var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Deilt var um hvort lífeyrisréttindum M skyldi haldið utan skipta við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar M og K. K krafðist þess að viðurkennd yrði krafa hennar um helmingshlut á tilteknum lífeyrisréttindum M fyrir það tímabil sem hjúskapur þeirra stóð. M krafðist þess á grundvelli 102. gr. hjúskaparlaga að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að ekki verði framhjá því litið að sérstakar aðstæður verði að vera fyrir hendi eigi lífeyrisréttindi M að koma undir skiptin, sbr. 102. gr. hjúskaparlaga. Við mat á þessu sé rétt að horfa heildstætt á allar aðstæður beggja. Ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að ósanngjarnt væri gagnvart K að halda lífeyrisréttindum M utan skipta. Var því ekki fallist á kröfu K.

Í upphafi árs 1971 var S skipaður framkvæmdastjóri Húsnæðisstofnunar ríkisins, sem þá hét Húsnæðismálastofnun ríkisins, og gegndi því starfi þar til stofnunin var lögð niður í árslok 1998 og Íbúðalánasjóður tók til starfa. Naut S biðlauna í 12 mánuði og hóf í kjölfarið töku lífeyris sem miðaður var við launakjör þeirra forstöðumanna ríkisstofnana sem laun forstjóra Húsnæðisstofnunar fylgdu áður. Krafðist S þess í málinu að viðurkennt yrði með dómi að honum bæru eftirlaun sem tækju mið af launum framkvæmdastjóra Íbúðalánasjóðs. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var talið að Íbúðalánasjóður gegndi í grundvallaratriðum sama hlutverki og Húsnæðisstofnun ríkisins gerði áður og að starf S sem framkvæmdastjóra Húsnæðisstofnunar hefði verið sambærilegt að eðli, umfangi og ábyrgð og starf framkvæmdastjóra Íbúðalánasjóðs. Þótti hin svokallaða eftirmannsregla 35. gr. laga nr. 1/1997 eiga við um aðstöðu S og var krafa hans því tekin til greina.

J varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 1992. Í álitsgerð tveggja lækna á árinu 1995 var varanleg læknisfræðilega örorka hennar metin 5%, en fjárhagsleg örorka engin. Samdi J á grundvelli þessa við vátryggingafélagið T hf. um bætur vegna slyssins með fyrirvörum um rétt sinn til frekari bóta. Lutu þeir að rétti J til frekari bóta annars vegar ef henni yrði síðar metin fjárhagsleg örorka og hins vegar ef dómaframkvæmd þróaðist á þann veg að eingöngu bæri að miða bætur við læknisfræðilega örorku vegna slysa, sem orðið hefðu fyrir gildistöku skaðabótalaga. Í álitsgerð tveggja lækna á árinu 1999 var varanleg læknisfræðileg örorka J metin 20% og varanleg fjárhagsleg örorka sú sama. J taldi sig á hinn bóginn með öllu ófæra um að afla sér vinnutekna og krafði T hf. um bætur fyrir 100% varanlega örorku o.fl. Bauð T hf. henni þá bætur í samræmi við niðurstöðu álitsgerðarinnar um 20% varanlega örorku auk miskabóta, vaxta, kostnaðar vegna þóknunar lögmanns ásamt útlögðum kostnaði að frádregnu verðmæti greiðslunnar sem félagið innti af hendi á árinu 1995. Tók J við greiðslu samkvæmt boðinu, en gerði fyrirvara um fjárhæð einstakra liða hennar. Höfðaði hún í framhaldi af því mál á hendur T hf. til greiðslu mismunarins auk bóta vegna tannlækniskostnaðar o.fl. Undir rekstri málsins fékk J dómkvadda tvo lækna sem komust að þeirri niðurstöðu að varanleg læknisfræðileg örorku hennar væri 20%, en fjárhagsleg örorka 60%. Í dómi Hæstaréttar voru ekki taldar forsendur til að víkja frá þeirri aðferð að leggja læknisfræðilega örorku til grundvallar varðandi verðmæti tapaðra framtíðartekna vegna örorku þótt matsgerð dómkvaddra manna hafi leitt í ljós að fjárhagsleg örorka væri meiri en læknisfræðileg örorka. Þá var T hf. í uppgjörinu frá 1995 ekki talið hafa skuldbundið sig við hugsanlega endurupptöku til að greiða J bætur fyrir varanlega örorku til samræmis við fjárhagslega örorku. Var J því talin þegar hafa fengið varanlega örorku sína hæfilega bætta frá T hf. Þá var T hf. jafnframt sýknað af öðrum liðum í kröfu J með vísan til þess að hún hafi þegar fengið þá bætta eða þeir væru ósannaðir.

M krafðist þess að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta við fjárslit milli hans og K vegna hjónaskilnaðar, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist á hinn bóginn fjárgreiðslu sem bóta úr hendi M, enda væri ósanngjarnt að þessum réttindum væri haldið utan skipta, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Hæstiréttur taldi að skýra yrði kröfugerð K svo að í raun leitaði hún í málinu úrlausnar um hvort og þá að hvaða marki andvirði lífeyrisréttinda M kæmu til skipta, eins og um hverja aðra hjúskapareign hans væri að ræða, sbr. 57. gr. hjúskaparlaga. Væru ekki skilyrði til að M fengi að halda lífeyrisréttindum sínum með öllu utan skiptanna. Við mat á höfuðstólsverðmæti þeirra lífeyrisréttinda, sem talin yrðu hjúskapareign M og kæmu sem slík til skipta við fjárslit milli hans og K, leit Hæstiréttur meðal annars til tekna K og möguleika hennar til að afla sér vinnutekna í framtíðinni. Hæstiréttur leit jafnframt til þess að réttur M til lífeyris úr Eftirlaunasjóði FÍA hefði ekki aðeins myndast með iðgjöldum hans sjálfs, sem næmi 4% af launum hans meðan hann gegndi enn störfum, heldur einnig og að verulegu leyti með framlagi vinnuveitanda, sem svaraði 16% af launum M. Að auki þyrfti M að greiða tekjuskatt og útsvar af mánaðarlegum lífeyri. Samkvæmt þessu taldi Hæstiréttur hæfilegt að lífeyrisréttindi M að höfuðstólsverðmæti 12.000.000 krónur yrðu talin hjúskapareign hans og kæmu sem slík til skipta við fjárslit milli hans og K.

Aðilar deildu um upphæð ellilífeyris LH eftir að hún lét af störfum í félagsmálaráðuneytinu árið 1991. LH hafði gegnt starfi deildarstjóra í ráðuneytinu frá árinu 1978 og fram til þess dags er hún lét af störfum. Hafði hún fengið greiddan lífeyri frá LSR miðað við þá stöðu. Fyrir lá í málinu að starfsskyldur LH í ráðuneytinu þann tíma sem hún gegndi störfum þar sem deildarstjóri voru m.a. fólgnar í því að annast skjalavörslu og um 16 ára skeið hafði hún það verkefni innan ráðuneytisins að hafa umsjón með Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, eða fram til ársins 1990. LH taldi að störf sín sem umsjónarmanns sjóðsins ætti að meta henni til hagsbóta við ákvörðun upphæðar lífeyrisins og reisti hún kröfu sína bæði á eftirmannsreglunni í lögum um LSR og á svokallaðri tíu ára reglu í sömu lögum. Sýnt þótti að til ársloka 1989 hafi það verkefni fallið undir deildarstjórastöðu LH að annast umsjón með Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, en í því verkefni hafi ekki falist sérstök staða í skilningi eftirmannsreglunnar svokölluðu. Einnig var fram komið að 1. janúar 1990 hafi sjóðurinn breyst mjög með nýjum lögum um tekjustofna sveitarfélaga og auknum verkefnum. Starf umsjónarmanns sjóðsins hafi aldrei verið sérstök staða í lögum og ekki hafi verið sýnt fram á að ráð hafi verið fyrir henni gert í kjarasamningum. Þá lá og fyrir að þegar LH hætti að hafa þetta verkefni með höndum hélt hún óbreyttum launum sínum sem deildarstjóri. Samkvæmt þessu var ekki unnt að líta svo á að krafa hennar yrði reist á svokallaðri tíu ára reglu. Var LSR sýknaður af kröfum LH í málinu.

S og R slitu samvistum í júlí 2001 og fóru fram opinber skipti til fjárslita milli þeirra. S krafðist hlutdeildar í lífeyrisréttindum R. Þau höfðu verið samvistum í um 18 ár, þar af tæp 15 ár í hjúskap, og hafði S verið heimavinnandi á samvistartímanum og sinnt heimilisstörfum og uppeldi barna þeirra. Hafði S því nánast engra tekna aflað á tímabilinu né lífeyrisréttinda sér til handa. R var hins vegar í öruggu starfi, með háar tekjur og veruleg lífeyrisréttindi. Talið var ósanngjarnt að halda lífeyrisréttindum R utan skipta og var S því dæmd hlutdeild í þeim. Við ákvörðun fjárhæðar var litið til hagræðis af eingreiðslu hennar og skattfrelsis auk aldurs S, sem var 44 ára, og þeirra kosta sem gera yrði ráði fyrir að henni myndu nýtast til öflunar eigin lífeyrisréttinda.

K og Þ höfðu verið tæp 34 ár í hjúskap, er þau slitu samvistir. K, sem ekki hafði unnið utan heimilis, krafðist þess að fá andvirði helmings lífeyrissjóðseignar Þ í sinn hlut með vísan til 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K og Þ höfðu ekki gert með sér samkomulag um skiptingu lífeyrisgreiðslna, svo sem þeim var heimilt samkvæmt 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Að kröfu Þ voru réttindin ekki dregin undir skiptin, sbr. 2. tl. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993, þar sem ekki þótti hafa verið sýnt fram á, að ósanngjarnt væri að halda þeim utan skipta, sbr. 2. mgr. 102. gr. laganna. Samkvæmt þessu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Þ.