Dómstólaleit

M og K sóttu um leyfi til lögskilnaðar í janúar 2015 og gengust af því tilefni undir samkomulag um fjárskipti sín á milli þar sem tiltekin fasteign kom meðal annars í hlut K. Höfðaði K í kjölfarið mál á hendur M og krafðist þess að honum yrði gert að gefa út afsal sér til handa vegna 50% eignarhluta hans í fasteigninni. M krafðist sýknu á þeim grundvelli að hjúskapnum hefði einungis verið slitið til málamynda og því væri fjárskiptum milli aðila enn ólokið. Þá byggði M einnig á því að víkja bæri samkomulagi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hæstiréttur taldi að M hefði hvorki sýnt fram á að skilnaður aðila og fjárskipti hefðu verið til málamynda, né að talið yrði ósanngjarnt af hálfu K að bera samninginn fyrir sig í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936. Var niðurstaða héraðsdóms um skyldu M til útgáfu afsalsins því staðfest.

K krafðist þess að fjárskiptasamningur sem hún og M höfðu gert með sér í kjölfar skilnaðar þeirra yrði ógiltur og M dæmdur til að greiða sér tiltekna fjárhæð. Byggði K á því að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, en óumdeilt var að skipting eigna samkvæmt samningnum var M í hag. Héraðsdómur féllst á að ógilda samninginn og dæmdi M jafnframt til að greiða K nánar tilgreinda fjárhæð. Hæstiréttur rakti tilurð og efni fjárskiptasamningsins, en samkvæmt honum komu um 79% af eignum aðila í hlut M en um 21% í hlut K. Taldi rétturinn samkvæmt því engan vafa leika á að verulega hefði verið vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við gerð samningsins. Hins vegar yrði að leggja til grundvallar að K hefði verið fullkunnugt um þá reglu og að á hana hallaði við fjárskiptin. Tók rétturinn fram að með 36. gr. laga nr. 7/1936 væri vikið frá þeirri grundvallarreglu íslensks réttar að samninga beri að efna. Af þeim sökum bæri sá, er héldi því fram að beita ætti ákvæðinu, sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði greinarinnar væru uppfyllt. Taldi Hæstiréttur að K hefði hvorki sýnt fram á að staða aðilanna við samningsgerðina né atvik, sem þá lágu fyrir eða síðar komu til, hefðu verið með þeim hætti að fallist yrði á kröfu hennar um ógildingu samningsins í heild. Var M því sýknaður af þeirri kröfu K en fjárkröfu hennar vísað frá dómi með vísan til 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

K krafðist þess að ógiltur yrði skilnaðarsamningur sem hún hafði gert við M á árinu 2012. Með vísan til þess að K hefði notið lögmannsaðstoðar við gerð samningsins en ekki M var talið að K hefði hvorki fært fram haldbær rök né gögn fyrir því að M hefði beitt hana svikum eða notfært sér aðstöðumun aðila þannig að hallað hefði á K við samningsgerðina sbr. 30. eða 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var talið að K hefði verið meðvituð um það, áður en gengið var til samninga, að M hefði mögulega gert lítið úr verðmæti eigna sinna en hefði eftir sem áður viljað ljúka skiptum og fá sinn hluta samkvæmt skilnaðarsamningnum. Í ljósi þess og að teknu tilliti til þess að K hefði ekki fært viðhlítandi sönnur á að hún hefði borið svo skarðan hlut frá borði þegar samningurinn væri metinn í heild sinni að ósanngjarnt væri að bera hann fyrir sig var ekki talið tilefni til að víkja honum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var M því sýknaður af kröfu K.

M krafðist þess að samningur hans við K um skilnaðarkjör yrði felldur úr gildi. Var krafa M reist á því að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn auk þess sem ákvæði hans um meðlag í formi eingreiðslu væri í andstöðu við ákvæði barnalaga nr. 76/2003. Hvorki var talið að lög bönnuðu að kveða á í samningi milli hjóna að meðlag umfram einfalt meðlag skyldi greiðast með fúlgufé né að aðstæður hefðu verið með þeim hætti að ógilda bæri samninginn á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

M og K hófu sambúð árið 1998 og festu kaup á fasteign ári síðar. M var skráður eigandi 85% hlutdeildar í fasteigninni en K 15%. Þau gengu í hjúskap í janúar 2000 og keyptu árið 2004 nýja fasteign í stað þeirrar fyrri. M var skráður eigandi 70% fasteignarinnar og K 30%. Þau slitu samvistum árið 2005 og gerðu með sér fjárskiptasamning þar sem fasteigninni var skipt eftir þinglýstum eignarhlutföllum. K krafðist ógildingar samningsins á þeim grundvelli að hann hefði verið bersýnilega ósanngjarn, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Ekki þótti sýnt fram á að skráð hlutföll upphaflegu fasteignarinnar hefðu ekki samrýmst raunverulegum fjárframlögum M og K við kaupin. Ætluð vankunnátta K um helmingaskiptareglu hjúskaparlaga var ekki ein og sér talin skipta máli við mat á því hvort skilyrði 2. mgr. 95. gr. laganna væru fyrir hendi. Þó að samningurinn hefði falið í sér nokkurt frávik frá helmingaskiptareglunni þótti K með hliðsjón af aðdraganda að gerð hans og upplýsinga um verðmæti fasteignarinnar ekki hafa sýnt fram á að samningurinn hefði verið ósanngjarn á þeim tíma sem hann var gerður. Var M því sýknaður af kröfu K.

M og K gerðu með sér samning um fjárskipti vegna skilnaðar að borði og sæng sem staðfestur var hjá sýslumanni í september 2004. Með samningnum var vikið frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist ógildingar samningsins þar sem hann hefði verið bersýnilega ósanngjarn. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var tekið fram að fulltrúi sýslumanns hefði leiðbeint K um helmingaskiptaregluna en honum virst sem hún vildi ganga frá fjárskiptum á þann veg sem samningurinn kvað á um. Í ljósi yfirlýsingar aðila, sem dagsett var 1. september 2002, um vilja þeirra til að hlutdeild í nánar tilgreindri jörð yrði haldið utan skipta ef til skilnaðar kæmi, var talið að með fjárskiptasamningnum hefðu þau einungis verið að staðfesta það sem þegar hafði verið ákveðið um ráðstöfun þeirrar eignar. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til efnis samningsins að öðru leyti um ráðstöfun eigna og skulda var ekki fallist á að samningurinn hefði verið bersýnilega ósanngjarn á þeim tíma sem hann var gerður, sbr. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga. Þá var ekki fallist á að víkja bæri samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. M var því sýknaður af kröfu K.

K og M gerðu með sér samning um fjárskipti vegna skilnaðar þeirra árið 2003 þar sem fasteign og fleiri eignir runnu til M en K fékk í sinn hlut innbú og bifreið. Þá tók M yfir allar áhvílandi skuldir. K krafðist ógildingar samningsins og greiðslu nánar tilgreindrar fjárhæðar sem hún taldi nema ávinningi M af samningnum. Reisti hún kröfuna öðrum þræði á því að M hefði beitt hana svikum, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936. Ekki var fallist á að K hefði leitt haldbær rök að því og var þessari málsástæðu því hafnað. K taldi einnig að skilyrði 31. gr. laga nr. 7/1936 væru fyrir hendi þannig að ógilda bæri samninginn. Vísaði hún til þess að veikindi hennar hefðu skert dómgreind hennar og M nýtt sér það þannig að hann fengi meira við skiptin en hún. Í dómi Hæstaréttar var fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að við mat á verðmæti eigna bæri að miða við það tímamark þegar samningurinn var gerður. Hins vegar var talið að það hefði staðið K nær að afla sönnunar um verðmæti innbúsins og varð því að miða við fullyrðingar og mótmæli M í því efni. Þá voru aðilar sammála um að K hefði ekki yfirtekið lán vegna tilgreindrar bifreiðar eins og byggt hafði verið á í héraði. Með hliðsjón af þessu varð ekki ráðið af gögnum málsins að bersýnilegur munur hefði verið á því sem kom í hlut hvors um sig við skiptin eins og tilskilið væri í 31. gr. laga nr. 7/1936. Í því ljósi þurfti ekki að taka afstöðu til þess hvort önnur skilyrði greinarinnar væru fyrir hendi. Dráttarvaxtakröfu K var vísað frá dómi þar sem í henni hafði ekki verið tilgreindur ákveðinn vaxtafótur eða vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Að öðru leyti var M sýknaður af kröfum K.

M og K fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng 9. desember 2004. Samkvæmt samningi þeirra um skilnaðarkjör fékk M allar eignir og tók að sér tíu tilgreindar skuldir, þar á meðal lán við Lífeyrissjóð sjómanna. Með bréfi 14. janúar 2005 óskaði K eftir því við Lífeyrissjóð sjómanna að taka yfir umrætt lán M og undirritaði M jafnframt bréfið um samþykki fyrri greiðanda. Dró K síðar þessa ósk sína til baka og leitaði í framhaldinu eftir lögskilnaði við M. M kom fyrir sýslumann og samþykkti lögskilnað með þeim fyrirvara að fjárskiptasamningi milli þeirra yrði breytt og vísaði til „samkomulags“ sbr. fyrrnefnt bréf K til Lífeyrissjóðs sjómanna. Vegna ágreinings K og M um þetta atriði vísaði sýslumaður beiðni K um lögskilnað frá í mars 2006. Í framhaldinu höfðaði M mál og krafðist lögskilnaðar sbr. 1. mgr. 36. gr. og 1. mgr. 41. gr hjúskaparlaga nr. 31/1993og þess að skilnaðarsamningi hans og K yrði breytt á þá leið að K yrði gert að taka yfir fyrrnefnt lán við Lífeyrissjóð sjómanna. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að samkvæmt 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skuli fjárskiptasamningur, sem hjón gera í tengslum við skilnað, vera skriflegur, undirritaður af þeim og staðfestur fyrir sýslumanni eða dómara. Eðli máls samkvæmt yrði það sama að gilda um samning, sem síðar væri gerður til breytingar á fjárskiptasamningi. Fyrrgreint bréf K uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga og því var ekki fallist á með M að skilnaðarsamningi þeirra frá 2004 hefði verið breytt með þessari ráðstöfun svo að skuldbindandi væri fyrir K. Jafnframt sagði um þann málatilbúnað M fyrir Hæstarétti, að fá samningnum hnekkt á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að ekkert hald væri fyrir þeim kröfum M að því leyti, sem þær lytu að fjárskiptasamningi þeirra, en eins og málið lægi fyrir yrði ekki séð á hvaða grunni haga hefði mátt fjárslitum K og M á annan hátt, sem hagfelldari hefði verið fyrir M.

Í skilnaðarsamningi aðila 16. desember 1998 var tekið fram að J sætti sig við að skipting eigna væri ekki í samræmi við helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Með stefnu þingfestri 25. maí 2005 krafðist J þess að skilnaðarsamningurinn yrði ógiltur þar sem hann væri bersýnilega ósanngjarn í skilningi 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að frestur samkvæmt 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hafi verið liðinn þegar J höfðaði málið og því væri ekki unnt að krefjast ógildingar samningsins á grundvelli ákvæðisins. Ekki var heldur fallist á ógildingu samningsins á grundvelli 31. gr. laga nr. 7/1936 þar sem J hafði ekki fært sönnur á að skilyrði þau sem nefnd eru í greininni hefðu verið til staðar við gerð skilnaðarsamningsins. Með vísan til fyrrgreinds ákvæðis í skilnaðarsamningnum, framburðar J fyrir dómi um að hún hafi gert sér grein fyrir þýðingu ákvæðisins og þess langa tíma sem leið þar til J hófst handa við málsókn sína, var ekki fallist á að skilyrði væru til að víkja samningsskuldbindingum hennar til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var S sýknaður af kröfum J.

M krafðist þess að yfirlýsing um breytingu á skilnaðarsamkomulagi sínu og J yrði dæmd ógild og að J yrði dæmdur til að greiða henni í samræmi við ákvæði samkomulagsins. Tekið var fram að ekki yrði leyst úr greiðslukröfu M án þess að taka afstöðu til skuldbindingargildis yfirlýsingarinnar. Þar sem hún hafði ekki sýnt fram á að hún hefði af því hagsmuni að lögum að jafnframt yrði sérstaklega leyst úr kröfu hennar um að yfirlýsingin yrði dæmd ógild var þeirri kröfu hennar vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Talið var að samkvæmt efni sínu væri yfirlýsingin í raun ekki breyting á fjárskiptasamningi aðila um annað en að framlengja frest um að innleysa íbúð þeirra á tilteknum kjörum. Hefði því ekki borið nauðsyn til að hún yrði staðfest hjá sýslumanni samkvæmt 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 til þess að hún héldi gildi sínu milli aðila enda hefði munnleg yfirlýsing sama efnis haft sömu réttaráhrif. Benti því ekkert til að yfirlýsingin hefði verið gerð til málamynda. Þá þótti M ekki hafa sýnt fram á að sú háttsemi J sem var undanfari skilnaðar þeirra, efni yfirlýsingarinnar eða aðferðir J við að ná henni fram ættu að leiða til þess að þessi breyting á skilnaðarsamningi þeirra skyldi metin ógild eftir ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ljósi þess að M naut aðstoðar lögmanns við gerð fjárskiptasamnings þeirra og ekki var annað leitt í ljós en að hún hafi ráðið efni hans var engin ástæða til að telja hann bersýnilega ósanngjarnan í skilningi 2. mgr. 95. gr. laga nr. 31/1993. Var talið að yfirlýsing M aðeins tíu dögum eftir lok upphaflegs samningsfrests um að hún héldi sig við umsamda fjárhæð þegar íbúðin yrði seld gæti ekki leitt til þess að samningur þeirra yrði með þessari breytingu talinn bersýnilega ósanngjarn. Var J því sýknaður af kröfum M.

Samkvæmt skilnaðarsamkomulagi G og E, sem gert var árið 1990, skyldi E fá í sinn hlut 650.000 krónur í peningum samkvæmt útistandandi reikningum, sem áttu að greiðast í september eða október sama ár. G afhenti E tryggingarvíxil, að fjárhæð 650.000 krónur til tryggingar greiðslunni. Víxillinn glataðist en E fékk víxilkröfuna viðurkennda í sérstöku dómsmáli og greiddi G hana. Krafðist G endurgreiðslu og skaðabóta vegna meintrar misnotkunar E á víxlinum. Hæstiréttur hafnaði kröfu E um frávísun, sem reist var á því að G hefði afsalað sér rétti sínum til áfrýjunar á héraðsdómi með því að leysa til sín þá málskostnaðartryggingu, sem honum var gert að setja í héraði. Var talið að ákvörðun dómara um málskostnaðartryggingu tæki aðeins til málsmeðferðar á því dómstigi og meðhöndlun hennar réðist af úrslitum máls þar. Innlausn G á málskostnaðartryggingu að gengnum héraðsdómi hafi ekki getað leitt til þess að hann glataði við það lögvörðum rétti til áfrýjunar dómsins. Enginn fyrirvari hafði verið gerður um það af hálfu G að greiðsla hans til E væri háð því að hinar útistandandi skuldir fengjust greiddar. Því var það talið hafa verið á áhættu G hvort krafan innheimtist eða ekki. G hefði gefið út víxil til að tryggja E greiðslu á umræddri fjárhæð, yrði hún ekki greidd samkvæmt skilnaðarsamkomulaginu. E hefði því átt rétt á því að fá tryggingarvíxilinn greiddan þegar G vanefndi greiðsluskyldu sína. Var E því sýknuð af kröfum G.

Ó og B fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng 23. apríl 1993. Samkvæmt samningi þeirra um skilnaðarkjör fékk B forsjá tveggja sona þeirra og átti Ó að greiða einfalt meðlag frá 1. apríl 1993 til 18 ára aldurs þeirra. Gerðu B og Ó með sér skriflegt samkomulag, sem ekki var lagt fyrir sýslumann, um að B leysti til sín tilteknar eignir við fjárslit þeirra og að meðlag Ó gengi upp í kaupverðið. Taldist meðlagið að fullu greitt með þeim hætti og B skuldbatt sig til að innheimta ekki meðlag fyrir milligöngu opinberra aðila. Í kjölfar fjárhagserfiðleika leitaði B til Tryggingastofnunar ríkisins í lok árs 1997 um að fá greitt meðlag úr hendi Ó og fékk frá byrjun árs 1998. Ó höfðaði mál til viðurkenningar á því að hann hefði í samræmi við nefndan samning þegar greitt meðlag að fullu. Til vara krafðist hann viðurkenningar á að B hefði með samningnum tekið yfir framfærsluskyldu hans með sonunum. Til þrautavara krafðist Ó ógildingar á skilnaðarsamningum og endurgreiðslu frá B samkvæmt helmingaskiptareglunni. B höfðaði gagnsök og krafði Ó um greiðslu meðlags frá 1. apríl 1993 til 1. janúar 1998. Var kröfum beggja hafnað í héraðsdómi, en fallist var á kröfu B um lögskilnað. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm að því er kröfu B varðaði. Hún var talin hafa glatað kröfu til meðlags frá 1. apríl 1993 fyrir tómlæti með því að hafa allt til ársloka 1997 hagað gerðum sínum eins og samkomulag um eingreiðslu meðlags væri bindandi fyrir báða aðila. Fyrir Hæstarétti féll Ó frá aðalkröfu og varakröfu fyrir héraðsdómi og hélt aðeins til streitu þrautavarakröfu um ógildingu samninga aðilanna um skilnaðarkjör frá héraðsdómi. Hæstiréttur vísaði henni frá vegna misræmis í rökstuðningi fyrir kröfugerð Ó.

G og B skildu lögskilnaði á árinu 1995 og gerðu með sér eignaskiptasamning sem þau staðfestu fyrir sýslumanni. Samkvæmt samningnum skyldi B greiða áhvílandi skuldir af fasteign, sem var séreign hennar, en G greiða allar aðrar lausaskuldir og bankalán sem þau hefðu í sameiningu stofnað til. Í málinu krafði B G um endurgreiðslu vegna greiðslna sem hún hafði innt af hendi af skuldum sem stofnast höfðu meðan á hjónabandi þeirra stóð. G neitaði greiðslu. Hvorki var fallist á að um málamyndagerning hefði verið að ræða né að umræddar skuldir féllu utan þess sem G tók að sér að greiða samkvæmt samningnum. Var G dæmdur til að greiða B stefnufjárhæðina.