Dómstólaleit

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Kristbjörg Stephensen og Ragnheiður Bragadóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 25. júlí 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 12. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. júlí 2022 í málinu nr. Q-[…]/2021 þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita þeirra á milli vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.
2. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst sóknaraðili þess að öllum kröfum varnaraðila um frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við skipti til fjárslita milli þeirra verði hafnað og að skiptin fari alfarið fram á grundvelli þeirrar lagareglu. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að frávik frá helmingaskiptareglu verði ekki látin ná til annarra eigna en hlutafjár í C ehf. og D ehf. Til þrautaþrautavara krefst sóknaraðili þess að frávik frá helmingaskiptareglu um aðrar eignir en greinir í þrautavarakröfu verði ákveðin að nánar greindri tiltölu af verðmæti eigna, sem ekki verði hærri en 25 af hundraði. Að því frágengnu krefst sóknaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.
3. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

1. Sóknaraðili reisir ómerkingarkröfu sína á því að ekki hafi verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi málsaðila til héraðsdóms. Eignir þær sem varnaraðili krefst að fá óskiptar í sinn hlut á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hafi ekki verið verðmetnar þrátt fyrir ítrekaðar kröfur lögmanns sóknaraðila heldur hafi skiptastjóri látið við það sitja að eignirnar væru tilgreindar. Héraðsdómari hafi af þessum sökum ekki átt þess kost að meta raunverulega hagsmuni málsaðila og hafi málið því verið vanreifað þegar hann leysti úr kröfum í málinu.
2. Varnaraðili byggir á hinn bóginn á því að fullnægjandi grunnur hafi verið lagður að rekstri málsins en málsaðilar takist á um grundvöll fjárskipta sín á milli. Hafi varnaraðili krafist útlagningar allra eigna á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga en sóknaraðili að fjárskiptin færu fram á grundvelli helmingaskiptareglu 103. gr. sömu laga, burtséð frá verðmætum einstakra eigna. Ákvæði 104. gr. hjúskaparlaga sé ekki útlagningarregla heldur svokölluð verðmætisregla, sem kveði á um skiptahlutfall einvörðungu. Þegar skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms hafi málsaðilar verið sammála um að ekki væri þörf á að verðmeta eignir aðila að svo stöddu í ljósi kröfugerðar málsaðila.
3. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði eru eignir þær sem deilt er um margvíslegar; töluverður fjöldi fasteigna, mikill fjöldi bifreiða og tækja, hlutir í einkahlutafélögum og einu samlagsfélagi. Var niðurstaða héraðsdóms að bersýnilega ósanngjarnt væri að eignir þær, sem sóknaraðili flutti með sér í hjúskap málsaðila, kæmu til skipta en jafnframt að sanngjarnt og eðlilegt væri, með hliðsjón af sjónarmiðum að baki helmingaskiptareglunni um fjárhagslegt öryggi við hjúskaparlok og þeirri félagslegu, persónulegu og fjárhagslegu samstöðu sem aðilar höfðu með sér á hjúskapartímanum, að þeim eignum sem aðilar eignuðust á þeim tíma yrði skipt í samræmi við helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga. Í niðurstöðu héraðsdóms fólst samkvæmt framansögðu sama staða og verið hefði ef gerður hefði verið kaupmáli í upphafi hjúskapar málsaðila en fyrir liggur að varnaraðili vildi ekki gera kaupmála um þær eignir sem hann átti við upphaf hjúskapar.
4. Við opinber skipti til fjárslita milli hjóna koma til skipta samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, ef ekki verða sammæli um annað, þær eignir og þau réttindi þeirra sem ekki verða taldar séreignir annars þeirra og tilheyrðu þeim á viðmiðunardegi skiptanna. Að auki skulu koma til skipta arður, vextir og annars konar tekjur sem hafa fengist síðar af þeim eignum og réttindum. Með sama hætti skal við skiptin aðeins tekið tillit til skulda aðilanna sem höfðu stofnast en voru ekki greiddar á því tímamarki. Svo fljótt sem verða má eftir skipun skiptastjóra er annast skiptin skal hann boða málsaðila til skiptafundar og leita þar vitneskju um hvaða eignir geti komið til skipta samkvæmt 104. gr. laganna, hvorum aðilanum þær tilheyri, hvert verðmæti þeirra sé, hvar þær sé að finna, hver fari með umráð þeirra og hvort séreignir séu fyrir hendi og þá hverjar, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991. Verði ekki sammæli um verðmat eigna og liggi ekki þá þegar fyrir að þeim verði komið í verð við skiptin getur hvor aðilinn sem er krafist þess eftir 3. mgr. sömu greinar að skiptastjóri æski mats á þeim samkvæmt reglum 17. til 23. gr. laganna og njóta þá báðir aðilarnir þeirrar stöðu sem erfingjum er veitt í þeim ákvæðum. Á skiptafundum skal skiptastjóri enn fremur afla upplýsinga um þær skuldir sem koma til álita og skal þar koma fram ef annað hjóna telur sig eiga endurgjaldskröfu á hendur hinu, sbr. 1. og 2. mgr. 106. gr. laganna.
5. Í fundargerð skiptafundar 19. apríl 2021 er meðal annars bókað að skiptastjóri telji að þau gögn sem lögð hafi verið fram í málinu veiti ekki upplýsingar um markaðsverð eigna sem hugsanlega eigi undir skiptin, að lögmenn málsaðila hafi verið sammála því og að rætt hafi verið hvort óska ætti eftir verðmati samkvæmt 17. til 23. gr. laga nr. 20/1991 eða að skiptastjóri „fengi menn til að meta eignirnar“. Þá er bókað að skiptastjóri hafi upplýst að ef síðari kosturinn yrði valinn hefði hann í huga tvo nafngreinda aðila. Bókað er að lögmaður sóknaraðila hafi lýst því yfir að hún samþykkti síðari kostinn en að lögmaður varnaraðili hafi ekki tekið „að svo stöddu“ afstöðu til þess hvort skiptastjóri ætti að æskja mats samkvæmt framangreindum lagaákvæðum og jafnframt að hann vildi kynna sér hæfi þeirra manna sem skiptastjóri horfði til. Þá var bókað að rætt hefði verið um eignarhluti varnaraðila í C ehf., D ehf. og E slf., nú EE slf., og að lögmaður sóknaraðila hafi talið rétt að eignarhlutir varnaraðila í þessum félögum yrðu metnir „en framkvæmd á mati ekki rædd frekar“. Ennfremur að lögmaður varnaraðila muni upplýsa skiptastjóra um afstöðu varnaraðila til mats á eignum.
6. Í fundargerð skiptafundar 11. nóvember 2021 er meðal annars bókað að lögmenn aðila hafi lagt fram upplýsingar um eignir, að ekki virðist vera ágreiningur um hvaða eignir séu í búinu og lögmaður sóknaraðila hafi óskað eftir því að eignir yrðu metnar til líklegs söluverðs en að lögmenn varnaraðila hafi mótmælt því. Vísuðu þeir til þess að varnaraðili gerði á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga kröfu um að allar eignir búsins kæmu í hans hlut. Þá var bókað að nokkur umræða hafi verið um hvort leggja ætti í kostnað við að meta hugsanlegt söluverð eigna og að lögmenn varnaraðila hafi verið eindregið á móti því. Jafnframt að skiptastjóri teldi „ekki fært að ráðast í matið að svo stöddu, þar sem það [hefði] augljóslega í för með sér mjög verulegan kostnað, en fjármunir til að greiða þann kostnað [væru] ekki handbærir í búinu.“
7. Í fundargerð skiptafundar 15. nóvember 2021 er eftirfarandi bókað:

   Áður hefur komið fram að [sóknaraðili] gerir kröfu um helmingaskipti í samræmi við 103. gr. hjskl. [Varnaraðili] hefur hafnað þeirri kröfu með öllu og krefst þess að skipt verði skv. 104. gr. hjskl. þannig að allar eignir búsins komi í hans hlut. Lögmaður [sóknaraðila] óskar eftir að bókað verði að […] vafi kann að vera að máli milli aðila kunni að vera vísað frá vegna þess að ekki liggi fyrir verðmat á eignum sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 195/2016. Lögmaður [varnaraðila] telur að þessi tilvísun eigi ekki við þar sem atvik eru með allt öðrum hætti í þessu tilviki.

   Grundvallarágreiningur er milli aðila um hvernig skipta beri eignum búsins. Skiptastjóri hefur leitast við að jafna þennan ágreining, en það hefur reynst árangurslaust. Í ljósi þessarar stöðu mun skiptastjóri beina ágreiningnum til Héraðsdóms Norðurlands eystra til úrlausnar sbr. 112. og 122. gr. laga nr. 20,1991.

8. Af framangreindu verður ráðið að sóknaraðili hafi ekki haldið fast við kröfu sína um að eignir búsins yrðu metnar samkvæmt 17. til 23. gr. laga nr. 20/1991. Fær sá skilningur jafnframt stoð í því að í héraðsgreinargerð varnaraðila, sem lögð var fram í þinghaldi 13. janúar 2022, voru sjónarmið þess efnis að verðmat væri óþarft þar sem varnaraðili krefðist útlagningar allra eigna án þess að sóknaraðili, sem lagði fram greinargerð sína í þinghaldi 17. febrúar sama ár, krefðist frávísunar málsins eða hreyfði athugasemdum við sjónarmiðum varnaraðila um að ekki væri þörf á verðmati eigna málsaðila á þessu stigi málsins.
9. Meginregla íslenskra hjúskaparlaga við fjárskipti til hjónaskilnaðar er hin svokallaða helmingaskiptaregla, sbr. 103. gr. laganna. Frá helmingaskiptareglu er þó heimiluð undantekning leiði beiting hennar til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir annað hjóna. Samkvæmt viðurkenndum lögskýringarsjónarmiðum ber að skýra undantekningarreglu hjúskaparlaga þröngt sem frávik frá meginreglu. Beiting þessarar undantekningarreglu kallar óhjákvæmilega á heildstætt hagsmunamat en til að unnt sé að framkvæma það þurfa meðal annars að liggja fyrir nokkuð nákvæmar upplýsingar um verðmæti allra eigna.
10. Með bréfi 15. nóvember 2021 beindi skiptastjóri ágreiningi aðila til héraðsdóms til úrlausnar, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Um ágreining aðila segir:

    Ágreiningur hefur verið á milli aðila um hvernig beri að skipta eignum búsins. [Varnaraðili] gerir kröfu um að eignum verði skipt samkvæmt 104. gr. laga nr. 31,1993, þannig að allar eignir búsins komi í hans hlut, en [sóknaraðili] að eignum verði skipt til helminga sbr. 103. gr. laga nr. 31,1993. Skiptastjóra hefur ekki tekist að jafna ágreining aðila. Meðfylgjandi erindinu var endurrit skiptafundar sem haldinn var sama dag auk kröfugerða aðila eins og þær „[höfðu] komið fram undir skiptunum.“ Af kröfugerðum aðila verður ráðið hvaða eignir var um að tefla.

11. Málsaðilar hafa lagt fram nánari gögn og liggja meðal annars fyrir skattframtöl aðila þar sem er að finna upplýsingar um fasteignir og fasteignamatsvirði þeirra, sem og bifreiðar og önnur tæki og ætlað virði þeirra sem og skuldir aðila. Fallist er á með varnaraðila að eins og máli þessu og kröfugerð aðila er háttað sé ekki þörf á því að sérstakt verðmat sé gert á hverri og einni fasteign, bifreið og tæki. Á hinn bóginn deila aðilar einnig um hluti í tveimur einkahlutafélögum og einu samlagshlutafélagi en engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um þessi félög, hvorki ársreikningar né aðrar upplýsingar sem varpað gætu ljósi á verðmæti hluta í þeim. Af gögnum málsins verður ráðið að ekki er ágreiningur um að einkahlutafélögin tvö tengist atvinnustarfsemi varnaraðila en sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi rekið samlagsfélagið sem „einhvers konar eignarhaldsfélag, sem er ekki í samræmi við skráðan tilgang með rekstrinum.“
12. Eins og atvikum er háttað í þessu máli verður að gera þá lágmarkskröfu til skiptastjóra að verðmæti allra eigna sem aðilar deila um sé nokkuð vel þekkt eða að samkomulag sé milli aðila um verðmæti þeirra, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 svo unnt sé að leggja dóm á ágreining aðila. Um síðastnefnt er meðal annars til þess að líta að sóknaraðili krefst þess til þrautaþrautavara að frávik frá helmingaskiptareglu um aðrar eignir en hlutafé í C ehf. og D ehf. verði ákveðin að tiltölu af verðmæti eigna, sem ekki verði hærri en 25 af hundraði. Samkvæmt framansögðu hafði ekki verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms. Var héraðsdómi af þeim sökum ekki unnt að leggja dóm á ágreininginn og ber því að vísa málinu frá héraði.
13. Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. júlí 2022

Málsmeðferð og kröfur aðila

1. Mál þetta, sem barst dóminum 17. nóvember 2021 með bréfi skiptastjóra dags. 15. sama mánaðar, var þingfest 6. desember 2021 sl. og tekið til úrskurðar 7. júní sl.
2. Sóknaraðili er B, kt. [...][...], og varnaraðili er A, kt. [...], [...].
3. Sóknaraðili krefst þess að við fjárskipti á milli aðila verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 á grundvelli 104. gr. laganna, þannig að eftirtaldar hjúskapareignir sóknaraðila komi endurgjaldslaust í hlut hans við skiptin: fasteignirnar [...] (fastanúmer [...], […], (fastanúmer […]), […](fastanúmer […]), […] (fastanúmer […]); ökutækin: […], bifreið af gerðinni Ford, […], vélsleði af gerðinni Ski-Doo, […], eftirvagn af gerðinni Dethleffs, […], torfæruhjól af gerðinni Polaris, […], torfæruhjól af gerðinni Yamaha, […], torfæruhjól af gerðinni Can-am, […], vélsleði af gerðinni Ski-doo, […], vélsleði af gerðinni Yamaha, […], eftirvagn af gerðinni Víkurvagnar, […], dráttarvél af gerðinni John Deere, […], bifreið af gerðinni Toyota, […], bifreið af gerðinni Mercedes Benz, […], bifreið af gerðinni Porsche og hlutir sóknaraðila í C ehf. kt. […], D ehf. kt. […] og E slf. kt. […]. Ennfremur krefst sóknaraðili að vikið verði frá þinglýstum heimildum vegna eftirtaldra eigna, sem skráðar eru eign beggja að jöfnu, og viðurkennt að þær teljist hjúskapareignir sóknaraðila að öllu leyti og komi endurgjaldslaust í hans hlut við skiptin: fasteignirnar […] (fastanúmer […]), […] (fastanúmer […]) og […](fastanúmer […]) og bifreiðin […], af gerðinni Range Rover. Þá krefst sóknaraðili að vikið verði frá þinglýstum eignarheimildum vegna vélhjólsins […], sem er skráð á nafn varnaraðila, og viðurkennt að um hjúskapareign sóknaraðila sé að ræða, sem komi endurgjaldslaust í hans hlut við skiptin. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar.
4. Dómkröfur varnaraðila eru: að helmingaskiptaregla 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 gildi um fjárskipti á milli aðila; að viðurkenndur verði réttur hennar til helmings hlutdeildar í tekjum og arði af hjúskapareignum frá samvistaslitum; að viðurkennd verði skylda sóknaraðila til að greiða varnaraðila leigu vegna þeirra eigna sem sóknaraðili hefur haft í sinni umsjá frá samvistaslitum, að undanskilinni fasteigninni að […], en upphafsdagur greiðslna vegna þeirrar eignar skuli miðast við 13. janúar 2021.

   Þá krefst varnaraðili málskostnaðar.

Málsatvik

1. Málsaðilar hófu sambúð haustið […] og gengu í hjúskap […] 2015. Þau eignuðust ekki börn saman, en fyrir átti sóknaraðili tvö börn, F fæddan […], og G fædda […], og tvær uppkomnar dætur búsettar í […]. Varnaraðili átti fyrir uppkomin börn. Hvort um sig átti að baki tvö hjónabönd er þau gengu í hjúskap.
2. Við upphaf hjúskapar átti sóknaraðili talsverðar eignir, þ.m.t. tvö íbúðarhúsnæði, verbúð, sumarhúsalóð og nokkur ökutæki, en varnaraðili var eignalaus. Endurskoðandi sóknaraðila, H, bar fyrir dómi að hann hafi eindregið hvatt hann til að gera kaupmála áður en til hjúskaparins yrði stofnað, en ekki varð af því. Aðila greinir á um hvort samstaða hafi verið með þeim á hjúskapartímanum og hvort fjölskyldutengsl hafi myndast meðan á hjúskapnum stóð. Aðilar bjuggu í fasteign sóknaraðila að […], sem hann eignaðist 13. október 2014. Meðan á hjúskapnum stóð keyptu aðilar sumarhúsalóðirnar […] og […] og landbúnaðarjörðina […] ásamt húsakosti, sem allar voru skráðar eignir þeirra að jöfnu. Er óumdeilt að sóknaraðili lagði til útborgun vegna kaupanna, en einnig voru tekin lán vegna þeirra og til framkvæmda á eignunum síðar. Til tryggingar voru veð í fasteignum sóknaraðila. Sóknaraðili greiddi allar afborganir af lánunum, en varnaraðili greiddi um tíma fasteignagjöld vegna […]. Til viðbótar festi félag í eigu sóknaraðila kaup á fasteign á […], sem aðilar gerðu upp. Kveðst varnaraðili hafa lagt mikla vinnu í þær framkvæmdir.
3. Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðili tekjuhár á hjúskapartímanum, en varnaraðili, sem er öryrki, var heimavinnandi og tekjulítil. Óumdeilt er að varnaraðili annaðist heimili aðila að mestu leyti og sinnti jafnframt börnum hans er þau voru í umgengni hjá honum, en aðila greinir á um hve mikil vinna hafi þar búið að baki. Munu börnin hafa verið í umgengni hjá sóknaraðila í 9 daga af hverjum 28, en drengurinn F þó stopult. Við aðalmeðferð málsins kom fram að samband drengsins við föður sinn hafi verið lítið fyrir hjúskap aðila og orðið enn minna eftir að til hans var stofnað. Stúlkan G bar aftur á móti fyrir dómi að varnaraðili hafi verið sér góð og að á milli þeirra hafi myndast vinátta.
4. Aðilar slitu samvistum í mars 2020 og óskaði varnaraðili eftir skilnaði að borði og sæng 22. september 2020 á grundvelli 34. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 (hjl.). Bjó varnaraðili áfram í fasteigninni að […], til 13. janúar 2021, er sóknaraðili mun hafa úthýst henni. Frá þeim tíma hefur sóknaraðili farið með umráð skráðra hjúskapareigna aðila, að undanskilinni bifreiðinni […], sem varnaraðili hefur haft til umráða. Aðilar náðu ekki samkomulagi um fjárslit og var krafa um opinber skipti lögð fram 11. febrúar 2021 og úrskurðaði héraðsdómur Norðurlands eystra um opinber skipti […] apríl 2021. Ekki reyndist unnt að ná sáttum fyrir tilstuðlan skiptastjóra og vísaði hann ágreiningi aðila til dómsins, eins og að framan getur. Var aðilum veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng 18. maí 2021.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

1. Sóknaraðili byggir kröfur sínar á því að við upphaf hjúskaparins hafi hann átt umtalsverðar eignir en varnaraðili verið eignalaus og skuldað a.m.k. 3,5 milljónir króna sem sóknaraðili hafi greitt fyrir hana áður en til hjúskaparins var stofnað.
2. Sóknaraðili hafi við upphaf hjúskaparins átt fasteignirnar […], […], […], og […]. Fasteignamat þessara eigna við upphaf hjúskapar hafi verið 141.375.000 krónur, en veðskuldir 45.063.182 krónur. Þá hafi hann átt torfæruhjólin […] og […], hjólhýsið […] og vélsleðann […]. Sóknaraðili, sem sé […] að mennt og starfi sem slíkur, hafi jafnframt átt hluti í C ehf. og D ehf. vegna starfa sinna, auk samlagsfélagsins E slf. sem hélt utan um rekstur hans.
3. Að mati sóknaraðila væri annað bersýnilega ósanngjarnt, en að eignir þær sem hann kom með í hjúskapinn komi endurgjaldslaust í hans hlut við skiptin.
4. Varðandi hluti í framangreindum félögum, sem varða starf sóknaraðila, vísar hann auk 104. gr. hjl. til 102. gr. laganna.
5. Hvað snertir bifreiðar hafi sóknaraðili stundað bifreiðaviðskipti á hjúskapartímanum, sem hann hafi alfarið fjármagnað með vinnuframlagi sínu og tekjuöflun. Ígildisreglan eigi hér við að auki.
6. Allar fasteignir sem keyptar hafi verið eftir hjúskaparstofnun hafi sóknaraðili alfarið greitt fyrir, bæði útborgun, afborganir lána og viðhalds- og rekstrarkostnað. Þar sé um að ræða fasteignirnar að […] og […] og […]. Varnaraðili hafi verið skráð 50% eigandi þessara fasteigna en ágreiningslaust sé að allt fjármagn hafi komið frá sóknaraðila. Sama gildi um bifreiðina […], af gerðinni Range Rover, sem skráð hafi verið eign beggja að jöfnu.
7. Sóknaraðili hafi fjármagnað kaupin á fasteigninni að […] og uppgreiðslu láns frá Arion banka, sem hvíldi á […], með veðláni frá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 45.000.000 króna, veðtryggðu í fasteign sóknaraðila að […]. Þá hafi verið tekið nýtt lán í byrjun árs 2020 til endurfjármögnunar og uppgreiðslu láns sem hvíldi á fasteign sóknaraðila að […]. Loks hafi verið tekið lán að fjárhæð 14.000.000 króna með veði í sömu eign, til framkvæmda við eignirnar fyrir norðan, en að kröfu bankans hafi varnaraðili verið skráð meðskuldari á lánum þessum sem maki sóknaraðila, en hann hafi einn greitt af öllum lánunum þremur.
8. Vélhjólið […], sem skráð var á nafn varnaraðila, hafi að öllu leyti verið fjármagnað af sóknaraðila.
9. Kröfu sína um að vikið verði frá þinglýstum heimildum og viðurkennt að skráður eignarhlutur varnaraðila í framangreindum eignum teljist hjúskapareign sóknaraðila og komi endurgjaldslaust í hans hlut við skiptin, enda yfirtaki hann einn skuldir þær sem til hafi komið vegna kaupa og framkvæmda við eignirnar, reisir sóknaraðili á því að annað yrði bersýnilega ósanngjarnt í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Uppfyllt séu skilyrði er lúta að fjárhag hjóna, lengd hjúskapar, hvort annað hjóna hafi flutt í búið verulega miklu meira en hitt við hjúskaparstofnun, tekjum á hjúskapartíma og framlögum til framfærslu fjölskyldunnar.
10. Verulega mikill munur hafi verið á fjárhag aðila við hjúskaparstofnun og meðan á hjúskapnum stóð en sóknaraðili hafi einn haft vinnutekjur og annast alla framfærslu aðila. Varnaraðili hafi hvorki lagt til eignir né tekjur. Þá hafi hjúskapur staðið stutt, aðilar engin börn átt saman og engin fjárhagsleg samstaða því í reynd verið til staðar.
11. Sóknaraðili hafi lagt mikið á sig til að ná þeirri fjárhagslega sterku stöðu sem hann hafi í dag, með erfiðu námi og fjárfreku, löngu fyrir kynni við varnaraðila, sem ósanngjarnt sé að hún eigi að njóta, enda ekkert lagt af mörkum. Tilgangur hjúskapar eigi ekki að vera fjárhagslegur ávinningur fyrir þann aðila sem komi eignalaus í hjúskapinn, vinna sóknaraðila eigi ekki að vera til eignaaukingar varnaraðila, í stuttum barnlausum hjúskap.
12. Við hjúskaparstofnun aðila hafi sóknaraðili verið nýbúinn að láta af hendi helming eigna sinna vegna slita fyrri hjúskapar og því hafi verið eðlilegt að gerður yrði kaupmáli á milli aðila, en varnaraðili hafi aftekið það. Þetta eigi að hafa þýðingu við heildarmat á aðstæðum aðila í skilningi 104. gr. hjl.
13. Sóknaraðili vísi einkum til dóma Hæstaréttar 1985:322, hæstaréttardóms nr. 300/2013 og dóms Landsréttar í máli nr. 137/2021. Verðmöt eigna hafi enga þýðingu fyrir þau grundvallarsjónarmið sem undir séu í málinu.
14. Um málskostnað vísar sóknaraðili til 130. gr. laga 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. skiptalaga nr. 20/1991.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

1. Varnaraðili kveður ekkert í gögnum málsins gefa tilefni til að víkja frá meginreglu hjúskaparlaga um helmingaskipti við fjárskipti í kjölfar hjúskaparslita.
2. Í athugasemdum með frumvarpi að hjúskaparlögum nr. 31/1993 segi um 103. gr. að helmingaskiptaregla hjúskaparlaga „byggist á því að í hjúskap ríki efnahagsleg samstaða og hefur það markmið að veita hvorum maka um sig hlutdeild í eigum hins og stuðla þannig að jafnstöðu þeirra við hjúskaparlok.“ Þar komi og fram að reglan taki bæði til eignamyndunar eftir að hjúskapur er stofnaður og til hlutdeildar í eigum sem hjón fluttu með sér í búið fyrir hjúskap en reglunni sé ætla að draga úr mismun þegar hjón hafi t.d. mismikil tök á að afla sér tekna og eigna, meðal annars þegar annar aðilinn er heimavinnandi og með engar eða mun lægri tekjur en hinn aðilinn. Þá segi jafnframt að „[h]elmingaskiptareglunni er ætlað að draga úr þessum mismun í reynd. Búa sanngirnissjónarmið þar að baki og ræður m.a. tillit til afkomu maka eftir skilnað efni þessarar reglu.“
3. Varnaraðili mótmælir því að sóknaraðili hafi einn haft vinnutekjur og annast alla framfærslu, en ljóst sé samkvæmt skattframtölum aðila, að varnaraðili hafi einnig haft tekjur sem runnu til framfærslu heimilisins. Þó svo að hún hafi verið tekjulægri en sóknaraðili, hafi hún bætt það upp með vinnu á heimilinu ásamt umsjá barna sóknaraðila og öðru tilfallandi sem hafi gert honum kleift að vinna meira utan heimilisins og þannig afla aukinna tekna. Varnaraðili hafi því lagt sitt af mörkum á hjúskapartíma aðila til jafns við sóknaraðila í samræmi við 2. mgr. 2. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í frumvarpi að lögunum segi um 2. gr. að vinna á heimili feli í sér framlög til framfærslu fjölskyldunnar og sé þetta áréttað í 47. gr. frumvarpsins. Í þessu felist að t.d. húsmóðir, sem vinni á heimili en ekki utan þess, sé ekki fremur framfærð af eiginmanni sínum, en hann af henni.
4. Varnaraðili hafi lagt bæði fjármagn og vinnu í að auka við verðmæti hjúskapareigna sem og eigna félaga sóknaraðila sem jafnframt séu hjúskapareignir hans. Varnaraðili hafi lagt mikla vinnu í endurbætur á fasteign í eigu félags sóknaraðila á […], en það húsnæði hafi aðilar gert upp í sameiningu og eigi varnaraðili því rétt á að njóta afraksturs þeirrar vinnu sinnar.
5. Fjárhagsleg samstaða hafi skapast með málsaðilum þó tekjumunur hafi verið og aðilar samskattaðir allt frá því þau gengu í hjúskap. Tekjur aðila á hjúskapartíma hafi verið eftirfarandi: Skattframtal ársins

1. Ljóst sé að 18% af heildartekjum aðila hafi stafað frá varnaraðila, auk þess sem hún hafi annast alfarið um vinnu á sameiginlegu heimili aðila. Í ljósi þess sé krafa mannsins um að allar eigur aðila falli í hans hlut bersýnilega ósanngjörn. Þá hafni varnaraðili að allir fjármunir sem nýttir voru til kaupa á fasteignum og bifreiðum hafi stafað frá sóknaraðila enda ljóst að 18% af tekjum aðila hafi stafað frá varnaraðila. Auk þess hafi varnaraðili verið meðábyrg fyrir áhvílandi veðkröfum sem stofnað var til í hjúskapnum.
2. Þá sé ljóst samkvæmt framlögðu reikningsyfirliti varnaraðila að allar tekjur hennar hafi runnið til heimilisins og að veruleg fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum, en á reikningsyfirlitunum megi sjá að varnaraðili annaðist matarinnkaup fyrir heimilið, kaup á húsgögnum og fleiru og að aðilar hafi millifært fjármuni sín á milli án þess að sérstaklega væri getið að um lán væri að ræða, sem sé til marks um að aðilar hafi haldið sameiginlegt heimili og fjárhagsleg samstaða verið með þeim, þar sem ekki var horft í hver hafi greitt fyrir hvað.
3. Varnaraðili byggi á því að sóknaraðili hafi við stofnun hjúskapar þeirra undirgengist reglur hjúskaparlaga án skilyrða eða takmarkana, s.s. kaupmála. Samkvæmt 74. gr. hjúskaparlaga geti hjón ákveðið að tiltekin verðmæti geti verið séreign annars þeirra. Sóknaraðili hafi átt frumkvæðið að stofnun hjúskapar, en aldrei nefnt gerð kaupmála. Varnaraðili kannist ekki við framlögð drög sóknaraðila að kaupmála þeirra á milli.
4. Meint ráðagerð sóknaraðila um kaupmála hafi enga þýðingu í málinu. Sóknaraðili hafi verið nýskilinn í annað sinn og búinn að greiða 50% af eignum sínum til fyrrverandi eiginkonu, er hann hóf samband við varnaraðila, því hafi honum átt að vera ljóst að kaupmáli væri nauðsynlegur ef ætlunin var ekki að eignir ættu að skiptast jafnt á milli aðila við skilnað. Þetta sjáist jafnframt á því að flestar þær eignir sem keyptar voru í hjúskapartíð aðila hafi verið skráðar á aðila til jafns. Þar af leiðandi sé ekki hægt að gera ráð fyrir öðru en vilji aðila hafi verið að allar eignir yrðu hjúskapareignir.
5. Þá sé því hafnað að hjúskapur aðila hafi verið skammvinnur, enda hafi hann staðið yfir í tæp 5 ár, auk undanfarandi sambúðar. Hæstiréttur hafi talið að þriggja ára hjúskapur sé ekki skammvinnur, sbr. H 41/2005 því ekki hægt að skilgreina hjúskap aðila sem skammvinnan í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 sér í lagi í ljósi fjárhagslegar samstöðu aðila.
6. Niðurstaða í samræmi við kröfur sóknaraðila yrði bersýnilega ósanngjörn fyrir varnaraðila sem fengi þá ekkert í sinn hlut við skiptin þrátt fyrir að hafa lagt allt sitt af mörkum, til framfærslu fjölskyldunnar. Varnaraðili sé líkt og áður hafi komið fram öryrki og því ekki jafn bær til að afla tekna og sóknaraðili, en hafi lagt allar sínar tekjur til framfærslu fjölskyldunnar, auk gríðarlegrar vinnu bæði í þágu heimilisins og jafnframt í þágu félaga sóknaraðila.
7. Þá séu engar forsendur til að víkja frá þinglýstum eignarheimildum í málinu. Þinglýsingavottorð eignar er opinber tilgreining eignarréttar yfir henni. Gildi sú meginregla við fjárslit að þinglýstar eignarheimildir og opinber skráning eigna veiti líkindi fyrir eignarrétti. Leiði af þeirri reglu að sá sem haldi því fram að í slíkri skráningu felist ekki réttar upplýsingar beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Varnaraðili telji að skráning í þinglýsingabók gefi rétta mynd af þeirri stöðu sem sóknaraðili vildi að væri á milli þeirra hvort sem þau voru í hjúskap eða ekki, þ.e. tryggja fjárhagslegt öryggi hennar. Hafi sóknaraðili litið öðruvísi á hafi honum verið í lófa lagið að skrá eignirnar sem 100% sína eign eða þá í öðrum eignarhlutföllum.
8. Ekki séu heldur forsendur til að sóknaraðili fái eignarhluti sína í félögum endurgjaldslaust í sinn hlut við skiptin, því þó svo að félögin hafi verið hans hjúskapareign fyrir hjúskap aðila, þá hafi varnaraðili átt sinn þátt í uppbyggingu og verðmætaaukningu þeirra, með því að sjá um heimilið og börn sóknaraðila og gera honum kleift að sinna störfum sínum og byggja upp umrædd félög. Þá hafi varnaraðili jafnframt með beinum hætti komið að verðmætasköpun og eignamyndun innan félaganna s.s. með þrotlausri vinnu við framkvæmdir á fasteignum í eigu félaganna. Í hjúskap aðila hafi ekki verið skýr skil á milli eigna aðila og eigna félaga sóknaraðila og hafi varnaraðili komið jafnt að framkvæmdum og uppbyggingu á eignum félaganna og öðrum hjúskapareignum og því ekki rétt að sóknaraðili fái þau verðmæti endurgjaldslaust í sinn hlut við skiptin.
9. Varnaraðili krefst þess að viðurkenndur verður réttur hennar til helmings af tekjum, arði og vöxtum af hjúskapareignum frá samvistaslitum. Sóknaraðili hafi haft tekjur af útleigu hjúskapareigna frá viðmiðunardegi skipta sem varnaraðili eigi með réttu tilkall til helmings af með vísan til 104. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991, en í ákvæðinu sé gert ráð fyrir að auk eigna sem til staðar eru á viðmiðunardegi skuli koma til skipta arður, vextir og tekjur sem hafi fengist síðar af þeim eignum.
10. Kröfu um að sóknaraðila beri að greiða henni húsaleigu vegna eigna sem hann hafi haft afnot af, styður varnaraðili við 104. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991. Eðlilegt sé að tekið sé tillit til afnota mannsins af hjúskapareignum og þess verðmætis sem í þeim felist enda ljóst að húsaleigutekjur hefðu komið til skipta við fjárskipti hjónanna hefðu eignirnar verið leigðar á almennum markaði. Varnaraðili krefjist þess því að afnot mannsins af hjúskapareignum verði metin til verðmætis og honum gert að greiða henni sem nemur hennar hluta í sanngjarnri leigu, fyrir hvern mánuð vegna allra eigna er hann hafi haft til afnota frá samvistaslitum. Greiðslan nemi helmingi af hæfilegri húsaleigu fyrir afnot hans af eignunum, að frádregnum kostnaði, að undanskilinni eigninni að […] en þar miðist upphafsdagur við 13. janúar 2021. Forsendur og niðurstaða Fyrir dómi gáfu skýrslur auk aðila sjálfra, H endurskoðandi sóknaraðila, börn sóknaraðila þau I, J, G og F, dóttir varnaraðila K, systir varnaraðila L og M, vinkona varnaraðila. Verður vikið að framburði þeirra að því marki sem þýðingu hefur.

Helmingaskipti/skáskipti

1. Ágreiningur aðila í máli þessu, eins og hann er afmarkaður í bréfi skiptastjóra, lýtur að því hvort beita eigi hefðbundnum helmingaskiptum við fjárskipti þeirra á milli eða hvort skilyrði skáskipta séu fyrir hendi og hvernig skuli skipt. Koma þá til skoðunar grundvallarsjónarmið að baki reglum um fjárskipti á milli hjóna.
2. Helmingaskiptareglan er meginregla við fjárslit milli hjóna, sbr. 6. og 103. gr. laga nr. 31/1993. Kjarni hennar er sá að hvort hjóna eigi tilkall til helmings skírrar hjúskapareignar hins. Grundvöllur hennar er fjárhagsleg samstaða í hjónabandinu. Þessari reglu er fyrst og fremst ætlað að veita fólki í hjúskap fjárhagslega vernd við skilnað og byggist á því að hjón standi saman að verðmætasköpun og að í hjúskap sé að jafnaði efnahagsleg, félagsleg og persónuleg samstaða. Reglan stuðlar því að jafnstöðu maka við hjúskaparlok.
3. Í 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga segir að víkja megi frá reglum um helmingaskipti ef skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Tilgangur slíkra frávika (skáskipta) er að færa efnisleg skipti í sanngjarnan farveg eftir því sem föng eru á. Frumforsendan fyrir beitingu frávika frá helmingaskiptareglunni er í öllum tilvikum sú að skiptin yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Í ákvæðinu eru tilgreind tilvik sem taka ber tillit til við sanngirnismatið, en þau eru ekki tæmandi talin í greininni. Í fyrsta lagi ber að taka tillit til fjárhags hjónanna og lengdar hjúskapar. Í athugasemdum í frumvarpi að lögunum segir að hér sé átt við svipuð tilvik og fram hafi komið í 57. gr. eldri laga nr. 60/1972, þ.e. að hjúskapur hafi staðið skamma stund og ekki leitt til verulegrar fjárhagslegrar samstöðu, en skammvinnur hjúskapur leiddi sjaldnast til þeirrar fjárhagslegu og félagslegu samstöðu sem væri grundvöllur helmingaskiptareglunnar. Þá ber samkvæmt ákvæðinu að hafa hliðsjón af því ef annað hjóna hefur flutt í búið verulega miklu meira en hitt við hjúskaparstofnun. Samkvæmt 2. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga er einnig hægt að víkja frá helmingaskiptum ef annað hjóna hefur með vinnu, fjárframlögum til framfærslu fjölskyldu eða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu á þeim fjáreignum sem falla ætti hinu í skaut.
4. Í athugasemdum í greinargerð með 104. gr. laganna var rakið að með lögfestingu 57. gr. laga nr. 60/1972 hafi verið ríkjandi viðhorf að rýmka ætti heimildir til frávika frá helmingaskiptareglunni. Ákvæði 57. gr. hafi gegnt góðu og gildu hlutverki svo langt sem hún hafi náð, en í norrænu samstarfi hafi menn engu að síður verið þeirrar skoðunar að rýmka þyrfti enn frekar heimildir til frávika frá helmingaskiptareglunni, einkum að því er varði eignir sem verði til á hjúskapartímanum, en fram að því hafði reglan verið bundin við eignir sem aðilar fluttu með sér í hjúskapinn.
5. Af framangreindu verður ráðið að helmingaskiptareglan sem slík jafngildir ekki sanngirnismælikvarða sem lagður verði til grundvallar án frekari skoðunar. Líta verður m.a. til fjárhagsstöðu aðila fyrir hjúskapinn, eignamyndunar á hjúskapartíma og þess hvort sú mikla fjárhagslega samstaða, sem er kjarni helmingaskiptareglunnar, hafi stofnast á milli aðila. Á móti verður að hafa í huga þá verndarhagsmuni sem búa að baki sjónarmiðum um jafnstöðu hjóna við skilnað.
6. Eignir við upphaf hjúskapar aðila í máli þessu stöfuðu að öllu leyti frá sóknaraðila og er það óumdeilt í málinu. Við upphaf hjúskapar átti sóknaraðili fjórar fasteignir, að verðmæti 141.375.000 króna samkvæmt fasteignamati. Áhvílandi veðskuldir voru um 45.000.000 króna. Jafnframt átti sóknaraðili tvö torfærubifhjól, vélsleða og hjólhýsi. Loks átti sóknaraðili hluti í þremur fyrirtækjum, er tengdust starfi hans sem […], eins og áður greinir. Varnaraðili átti engar eignir, en skuldaði um 3.500.000 króna, sem sóknaraðili mun hafa greitt fyrir hana við hjúskaparstofnun. Hallar hér algjörlega á varnaraðila.
7. Eignamyndun á hjúskapartíma var talsverð samkvæmt gögnum málsins. Eignuðust aðilar sumarhúsalóðirnar […] og […] ásamt landbúnaðarjörðinni […] með húsakosti, sem allar voru skráðar eignir þeirra að jöfnu. Er óumdeilt að sóknaraðili lagði til útborgun vegna kaupanna, en einnig voru tekin lán vegna þeirra og til framkvæmda á eignunum síðar. Bæði voru skráð lántakendur vegna þessara lána. Til tryggingar voru veð í fasteignum sóknaraðila. Sóknaraðili greiddi allar afborganir af lánunum, en varnaraðili greiddi um tíma fasteignagjöld vegna […]. Til viðbótar festi félag í eigu sóknaraðila kaup á fasteign á […], sem aðilar gerðu upp í sameiningu. Kveðst varnaraðili hafa lagt mikla vinnu í þær framkvæmdir, sem ekki verður dregið í efa, en þó er óljóst um umfang eigin vinnuframlags aðila við framkvæmdirnar. Ljóst er að sóknaraðili fjármagnaði framkvæmdirnar.
8. Sóknaraðili stundaði umtalsverð viðskipti með ökutæki á hjúskapartíma aðila og voru um 30 ökutæki skráð á aðila við hjúskaparlok, þar af öll á sóknaraðila utan bifhjólsins […], sem skráð er á varnaraðila og bifreiðarinnar […], sem skráð er eign beggja að jöfnu. Liggur fyrir að sóknaraðili fjármagnaði kaup þessara ökutækja.
9. Fyrir liggur samkvæmt skattframtölum að sóknaraðili var margfalt tekjuhærri en varnaraðili á samvistartímanum, en einu tekjur hennar voru örorkubætur. Árstekjur hans voru að meðaltali um 9 milljónir króna eftir skattgreiðslur, en hennar um 2,3 milljónir króna. Þessu til viðbótar verður að taka tillit til úttekta sóknaraðila úr eignarhaldsfélagi sínu E slf., sem námu um 29,7 milljónum króna á ári eftir skattgreiðslur, samkvæmt gögnum málsins og vætti H endurskoðanda. Lætur samkvæmt því nærri að ráðstöfunartekjur sóknaraðila hafi verið tæpar 40 milljónir króna á ári.
10. Reikningsyfirlit bera með sér að varnaraðili hafi ráðstafað tæpum 800 þúsund krónum til dóttur sinnar á hjúskapartímanum. Eftir standa þá tæpar 150 þúsund krónur á mánuði sem varnaraðili hefur haft til ráðstöfunar af tekjum sínum eftir skattgreiðslur. Eðli málsins samkvæmt hefur drjúgur hluti þess fjár runnið til eigin þarfa varnaraðila. Framlögð reikningsyfirlit bera með sér að sóknaraðili greiddi um 8 milljónir króna inn á reikning varnaraðila á hjúskapartímanum. Af framangreindu verður ekki annað ráðið en að sóknaraðili hafi alfarið staðið undir eignamyndun aðila á hjúskapartímanum. Þá hefur hann að langmestu leyti staðið undir útgjöldum og framfærslu aðila á sama tíma.
11. Kemur þá til skoðunar hvort fjárhagsleg samstaða hafi myndast með aðilum á hjúskapartímanum. Hjúskapur aðila hófst í september 2015 og lauk með útgáfu leyfis til skilnaðar að borði og sæng í maí 2021, en samvistum aðila lauk rúmu ári áður í mars 2020. Hjúskapur aðila stóð samkvæmt því í um fimm og hálft ár, en samvistir á hjúskapartíma í um fjögur og hálft ár, en að meðtöldum eins árs samvistartíma áður en aðilar gengu í hjúskap vörðu samvistir þeirra í fimm og hálft ár. Að mati dómsins verður ekki litið svo á að hjúskapurinn hafi verið skammvinnur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 41/2005. Þá eru ekki efni til annars en að leggja til grundvallar að hugur beggja aðila hafi af einlægni staðið til þess að hjúskapurinn myndi vara til frambúðar er til hans var stofnað. Í tilefni af þeim málatilbúnaði sóknaraðila að varnaraðili hafi átt frumkvæði að hjúskaparslitum, eftir tiltölulega skamman hjúskap, er rétt að geta þess að við aðalmeðferð málsins kom fram af hálfu lögmanns varnaraðila að sóknaraðili hafi orðið uppvís að hjúskaparbroti og hugur hans hafi ekki staðið með hjúskapnum. Varnaraðili hafi því verið tilneydd til að óska eftir hjúskaparslitum, þó vilji hennar hafi staðið til þess að hjónaband þeirra yrði varanlegt. Þessu var ekki andmælt af hálfu sóknaraðila. Hér koma því ekki til álita sjónarmið um að hugur hafi ekki fylgt máli er varnaraðili gekk í hjúskap með sóknaraðila.
12. Aðilar eiga engin börn saman, en hins vegar liggur fyrir, samkvæmt dómvætti G, dóttur sóknaraðila, sem var […] þegar aðilar stofnuðu til sambands síns, að varnaraðili sinnti henni vel og með þeim tókst góður vinskapur. Samband sóknaraðila við önnur börn sín var takmarkað og hefur ekki þýðingu hér. Auk þess að sinna dóttur sóknaraðila þegar hún bjó hjá þeim, 9 daga af hverjum 28, er óumdeilt að varnaraðili sinnti heimili aðila af mikilli alúð, sem og innkaupum og öðrum erindum er sinna þurfti. Fylgdi varnaraðili sóknaraðila á milli landshluta, en hann starfaði bæði á […] og á […]. Á meðan helgaði sóknaraðili sig starfi sínu, en hann mun hafa unnið 12 – 13 klukkustunda vinnudag. Ljóst er að framangreind verkaskipting auðveldaði sóknaraðila að helga sig starfinu, þrátt fyrir að hún hafi ráðist af því að varnaraðili er öryrki en ekki meðvitaðri ákvörðun hennar um að sinna heimilisstörfum til að greiða fyrir því að sóknaraðili gæti verið útivinnandi.
13. Þá eru ekki efni til annars en að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi í félagi við sóknaraðila unnið að endurbótum á fasteignum er aðilar eignuðust á hjúskapartímanum, auk eignar á […] í eigu félags sóknaraðila, að því marki sem henni var unnt, en í málinu liggja þó engin gögn fyrir um umfang þessa framlags. Engu að síður sýnir það vilja til fjárhagslegrar samstöðu.
14. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að félagsleg og persónuleg samstaða hafi verið með aðilum á meðan allt lék í lyndi, en þetta eru þættir sem einnig liggja til grundvallar sjónarmiðum að baki helmingaskiptareglunni. Verður hér ekki horft einungis til stærðfræðilegs mælikvarða á fjárhagslegu framlagi hvors um sig, heldur einnig huglægra þátta eins og stuðnings og hvatningar, ástar og alúðar, sem stuðla á sinn hátt að andlegri velferð og velgengni í leik og starfi.
15. Sóknaraðili hefur í málinu borið að hugur hans hafi staðið til þess að halda eignum sínum aðgreindum frá varnaraðila og meðal annars að gera kaupmála í því skyni. Hann tók hins vegar ákvörðun um að ganga í hjúskap án þess að gera kaupmála og það þrátt fyrir að endurskoðandi hans hafi lagt hart að honum að búa svo um hnúta. Sóknaraðili var á þessum tíma nýskilinn í annað sinn og fyllilega ljóst hvert eðli helmingaskiptareglunnar væri. Með því að ganga í hjúskap við varnaraðila stofnaði hann til fjárhagslegs samkomulags, sem m.a. fól í sér fyrirheit um að hann myndi tryggja fjárhagslegt öryggi hennar ef vonir brystu og til skilnaðar kæmi. Þetta mátti sóknaraðila vera ljóst. Hann átti þess kost að gera kaupmála, en gerði það ekki. Stoðar ekki nú að bera því við að varnaraðili hafi staðið því í vegi, enda ber sóknaraðili ábyrgð á eigin ákvörðunum, en sóknaraðili hefur heldur engar sönnur lagt fram sem sýni fram á réttmæti þeirrar staðhæfingar.
16. Þá blasir við að allar fasteignir sem aðilar keyptu eftir að til hjúskaparins var stofnað voru skráðar til helminga, auk þess sem þau voru bæði skráð lántakendur vegna þeirra lána sem tekin voru. Þá nýttu þau bæði fjármuni sína til framfærslu heimilisins, þó að verulegur munur hafi verið á framlagi hvors um sig. Loks töldu þau sameiginlega fram til skatts. Fjárhagur aðila var samkvæmt öllu þessu sameiginlegur, en ekki aðskilinn. Er ekki unnt að líta öðruvísi á en að vilji sóknaraðila hafi staðið til þess að stofna til fjárhagslegrar samstöðu með varnaraðila. Getur hann ekki nú, þegar mál hafa þróast á annan veg en ætlað var, snúið við blaðinu og krafist þess að skiptum verði hagað líkt og kaupmáli hefði verið gerður þeirra á milli og séreignafyrirkomulag viðhaft í hjúskapnum.
17. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður lagt til grundvallar að fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum á hjúskapartímanum. Engu að síður er framangreindur munur á eignum aðila við stofnun hjúskapar og tekjum þeirra og framlagi til eignamyndunar á hjúskapartímanum slíkur að bersýnilega ósanngjarnt verður að teljast að helmingaskiptareglan verði fullum fetum lögð til grundvallar við fjárskipti þeirra á milli. Að sama skapi yrði bersýnilega ósanngjarnt að skáskiptareglu 104. gr. hjúskaparlaga yrði beitt með þeim hætti að allar eignir aðila kæmu í hlut sóknaraðila, en ekkert í hlut varnaraðila líkt og sóknaraðili hefur krafist. Væri slík niðurstaða ekki í samræmi við það fyrirheit sem hann gaf varnaraðila um fjárhagslegt öryggi með því að stofna til hjúskapar með henni. Við blasir að vegna örorku sinnar eru möguleikar varnaraðila á að koma undir sig fótunum takmarkaðir.
18. Verður hér meðal annars að horfa annars vegar til hættunnar af því að aðili sem stendur fjárhagslega höllum fæti í hjónabandi, t.d. vegna örorku, verði ofurseldur valdi hins fjársterkari og eigi þess ekki kost að yfirgefa hjónabandið þar sem hann er fjárhagslega háður hinum. Sjónarmiðum um sanngirni og jafnstöðu hjóna er ætlað að draga úr þessari hættu, eins og ráðið verður af greinargerð með helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga. Á sama hátt lúta sjónarmið að baki skáskiptareglu 104. gr. laganna að því að sporna gegn óréttmætri eða ósanngjarnri auðgun annars hjóna á kostnað hins við skilnað. Er það hlutverk dómstóla að finna jafnvægið á milli þessara sjónarmiða.
19. Með framangreind sjónarmið í huga og með hliðsjón af því sem rakið hefur verið um atvik málsins er það mat dómsins að bersýnilega ósanngjarnt væri að eignir þær sem sóknaraðili flutti með sér í hjúskap aðila komi til skipta. Er við það mat horft til þess að þrátt fyrir að dómurinn hafi slegið því föstu að fjárhagsleg samstaða hafi stofnast með aðilum í skilningi hjúskaparlaga, verður ekki horft fram hjá því að hjúskapur aðila var ekki langvinnur, þau áttu engin börn saman og eina barnið sem dvaldi að ráði á heimili aðila var þar einungis 9 daga af hverjum 28. Hinni fjárhagslegu samstöðu aðila verður því ekki jafnað til þess sem gengur og gerist í langvinnari hjónaböndum, þar sem aðilar eiga börn saman. Umræddar eignir hafði sóknaraðili eignast með þrotlausri vinnu á annasamri starfsævi áður en til kynna hans við varnaraðila kom, auk þess sem hlutir hans í félögum tengjast starfi hans, sbr. 102. gr. hjúskaparlaga. Verður því fallist á að þessar eignir komi óskipt í hlut sóknaraðila á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga. Falla hér undir fasteignirnar […] (fastanúmer […], […], (fastanúmer […]), […] (fastanúmer […]), […](fastanúmer […]); ökutækin […], bifreið af gerðinni Ford, […], vélsleði af gerðinni Ski-doo, […], eftirvagn af gerðinni Dethleffs, […], torfæruhjól af gerðinni Polaris, […], torfæruhjól af gerðinni Yamaha, […], torfæruhjól af gerðinni Can-am, […], vélsleði af gerðinni Ski-doo, […], vélsleði af gerðinni Yamaha, […], eftirvagn af gerðinni Víkurvagnar, […], dráttarvél af gerðinni John Deere, […], bifreið af gerðinni Toyota, […], bifreið af gerðinni Mercedes Benz, […], bifreið af gerðinni Porsche og hlutir sóknaraðila í C ehf. kt. […], D ehf. kt. […] og E slf. kt. […].
20. Á hinn bóginn þykir sanngjarnt og eðlilegt með hliðsjón af sjónarmiðum að baki helmingaskiptareglunni um fjárhagslegt öryggi við hjúskaparlok og þeirri félagslegu, persónulegu og fjárhagslegu samstöðu sem aðilar höfðu með sér á hjúskapartímanum, að þeim eignum sem aðilar eignuðust á þeim tíma verði skipt í samræmi við helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga.

Kröfur varnaraðila um hlutdeild í arði og leigugreiðslur

1. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 verður í máli þessu ekki tekin afstaða til annarra ágreiningsefna en þeirra sem skiptastjóri vísaði til dómsins með bréfi sínu. Í bréfi skiptastjóra er einungis vikið að ágreiningi aðila um hvernig skiptum á eignum þeirra skuli hagað. Koma kröfur varnaraðila um hlutdeild í tekjum og arði og húsaleigu því ekki til úrlausnar. Verður þessum kröfum varnaraðila því vísað frá dómi.
2. Eftir úrslitum málsins og atvikum öllum er rétt að málskostnaður falli niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúum o.fl.
3. Af hálfu sóknaraðila fluttu málið lögmennirnir Lúðvík Örn Steinarsson og Valborg Snævarr. Af hálfu varnaraðila flutti málið Júlí Ósk Antonsdóttir lögmaður. Hlynur Jónsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, B, og varnaraðila, A, koma óskipt í hlut sóknaraðila fasteignirnar […], fastanúmer […], […], fastanúmer […], […], fastanúmer […], […], fastanúmer […]; ökutækin […], vélsleði af gerðinni Ski-Doo, […], hjólhýsi af gerðinni Dethleffs, […], torfæruhjól af gerðinni Yamaha, […], torfæruhjól af gerðinni Can-am; og hlutir sóknaraðila í C ehf. kt. […], D ehf. kt. […] og E slf. kt. […]. Öðrum eignum við opinber fjárskipti á milli aðila skal skipt samkvæmt helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Vísað er frá dómi kröfum varnaraðila, um að viðurkenndur verði réttur hennar til helmings hlutdeildar í tekjum og arði af hjúskapareignum frá samvistaslitum og að viðurkennd verði skylda sóknaraðila til að greiða varnaraðila leigu vegna þeirra eigna sem sóknaraðili hefur haft í sinni umsjá frá samvistaslitum. Málskostnaður fellur niður.