Dómstólaleit

H ehf. höfðaði mál á hendur B ehf. og krafðist þess að fá viðurkennt að atkvæði fylgdi ekki jörðinni Hvarfsdal í Dalabyggð í Veiðifélagi Búðardalsár. Hæstiréttur taldi að það leiddi af 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 að atkvæði í veiðifélaginu fylgdi ekki jörðinni Hvarfsdal. Einnig taldi Hæstiréttur að það færi ekki í bága við 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar og 74. gr. um félagafrelsi að B ehf. nyti ekki atkvæðisréttar í veiðifélagi vegna jarðarinnar. Þannig hefði ekki verið gengið lengra með lögum nr. 61/2006 við að takmarka réttindi B ehf. en efni voru til. Samkvæmt þessu var tekin til greina viðurkenningarkrafa H ehf.

Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli N á hendur M og L ehf. var vísað frá héraðsdómi. Í málinu krafðist N ógildingar á rekstrarleyfi sem Fiskistofa hafði veitt L ehf. til reksturs sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að N væri málsóknarfélag samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og að því stæðu tilgreind veiðifélög. Hagsmunir tengdir nýtingu laxveiðihlunninda tilheyrðu ekki veiðifélögum heldur félagsmönnum þeirra samkvæmt 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Í ljósi markmiða síðastnefndra laga og að því gættu að veiðiréttarhöfum væri skylt að hafa með sér félagsskap í því skyni að markmiðunum yrði náð, yrði að leggja til grundvallar að veiðifélög gætu í skjóli umboðs sótt fyrir dómstólum kröfur sem lytu að veiðirétti félagsmanna sinna og þeir hefðu lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn dómstóla um, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Væri slíkt hvorki andstætt lögbundnu hlutverki veiðifélaga né, í því tilviki sem væri til úrlausnar, öndvert samþykktum þeirra veiðifélaga sem stæðu að N. Í dóminum var vísað til þess að hvorki félagsmenn í veiðifélögunum né félögin sem slík hefðu átt aðild að stjórnsýslumáli um útgáfu umrædds rekstrarleyfis. Réttur N til að bera undir dómstóla hvort farið hefði verið að lögum við útgáfu rekstrarleyfisins yrði því ekki reistur á aðild þeirra að stjórnsýslumálinu. Þegar metið væri hvort sá sem hefði óbeinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumáls gæti borið lögmæti stjórnvaldsákvörðunarinnar undir dómstóla yrði að taka mið af því hvort hagsmunir hans af ákvörðuninni væru verulegir og meiri en hvers annars í samfélaginu, til dæmis vegna nálægðar við leyfisskylda starfsemi sem ákvörðun stjórnvaldsins heimilar. Benti rétturinn á að þegar ekki færu saman hagsmunir þeirra sem stunda fiskeldi og þeirra sem veiðiréttar njóta samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði hefði löggjafinn metið það svo að hagsmunir fiskeldisins skyldu víkja með þeim hætti sem nánar væri mælt fyrir um í lögum. Þegar litið til þess hversu langt laxveiðiár þær sem um ræddi í málinu væru frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, miðað við ákvæði reglugerðar nr. 105/2000, fengi fyrrnefnt hagsmunamat því ekki breytt að N gæti ekki reist heimild sína til höfðunar máls til ógildingar á umræddu starfsleyfi á reglum grenndarréttar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 20/2005 og 3. júní 2004 í máli nr. 171/2004. Loks kom fram að til þess að fullnægt væri skilyrðum um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 yrði N að sýna fram á eða gera líklegt að félagsmenn hans hefðu orðið fyrir tjóni vegna umræddrar starfsemi en það hefði hann ekki gert. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest og málinu vísað frá héraðsdómi.

Ágreiningur aðila laut að því hvort veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá í Norðurþingi tilheyrðu jörðinni Brekku, sem var í eigu D og R, eða jörðinni Grasgeira í eigu H. Grasgeira hafði verið skipt út úr landi Brekku og búið hafði verið þar allt frá miðri 19. öld. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Grasgeiri hefði verið leigður nánar tilgreindum ábúendum með byggingarbréfum árin 1874 og 1913 þar til eigninni hefði verið afsalað árið 1928. Í byggingarbréfunum hefði á ýmsum stöðum verið vísað til Grasgeira sem jarðar og þá hefðu lög nr. 1/1884 verið í gildi þegar byggingarbréfið frá 1913 hefði verið gefið út, en efni sínu samkvæmt hefðu lögin einungis tekið til jarða. Þá hefðu landamerkjum Grasgeira verið lýst í framangreindu byggingarbréfi frá 1913, sem og í kaupbréfi og afsali frá 1928. Þegar Grasgeira hefði verið afsalað árið 1928 hefði gilt sú meginregla samkvæmt 2. mgr. 121 gr. vatnalaga nr. 15/1923 að ekki hefði mátt skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil. Yrði því að leggja til grundvallar að Grasgeiri hefði verið jörð eða landareign með sjálfstæðum landamerkjum þegar árið 1874. Land að Deildará og Ormarsá átti við gildistöku vatnalaga undir Grasgeira og hefði því verið óheimilt samkvæmt 2. mgr. 121. gr. þeirra að gera þar breytingu á þegar afsal hefði verið gefið út fyrir þeirri jörð árið 1928. Var H því sýknaður af kröfu D og R.

J ehf. höfðaði mál á hendur H ehf. og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann ætti sem eigandi jarðarinnar Skógarness veiðirétt í Þverá í Borgarfirði. H ehf. eignaðist jörðina Efra-Nes með afsali á árinu 1998 en ágreiningslaust var að jörðinni fylgdu við söluna veiðiréttindi í Þverá. Árið 2003 var jörðinni skipt í Efra-Nes annars vegar og Efra-Nesland hins vegar sem síðar hlaut heitið Skógarnes. Í skjölum er vörðuðu skiptinguna var ekki getið hvort Skógarnesi fylgdi veiðiréttur í Þverá og í afsölum fyrir jörðinni eftir það var ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgdu henni. Af hálfu H ehf. var því lýst yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að þegar Efra-Nesi var skipt hefði þar ekki verið stundaður búskapur og var það í samræmi við önnur gögn málsins. Var því ekki talið að jörðin hefði verið landareign í skilningi þágildandi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungaveiði. Á þeim tíma hefði því ekkert staðið að lögum í vegi fyrir að unnt væri að skipta Efra-Nesi ásamt tilheyrandi veiðirétti. Þar sem réttur til veiða í Þverá var ekki sérstaklega undanskilinn, hvorki þegar Efra-Nesi var skipt né í afsölum um Skógarnes eftir það, yrði að leggja til grundvallar að sá réttur hefði fylgt jörðinni allt frá upphafi. Var krafa J ehf. því tekin til greina.

V keypti jörðina Ljárskóga af Laxárdalshreppi. Eftir kaupin var útbúin sérstök arð- og eignarhlutaskrá vegna jarðarinnar þar sem félagsmenn í V voru tilgreindir eigendur í samræmi við framlög sín vegna kaupanna, en þau voru í formi skertra arðgreiðslna frá félaginu. S o.fl. höfðuðu mál á hendur V og kröfðust viðurkenningar á eignartilkalli sínu til jarðarinnar samkvæmt þeim hlutföllum er greindi í skránni. Byggðu S o.fl. á því að í upphafi hefði verið tekin ákvörðun um að tilteknir félagsmenn innan V myndu, með atbeina félagsins, kaupa jörðina og félagið síðan afsala til þeirra hlutdeild þeirra í jörðinni til samræmis við framlög þeirra. Héraðsdómur taldi ekkert liggja fyrir um að slík ákvörðun hefði verið tekin og hafnaði því að S o.fl. hefðu sýnt fram á þau ættu lögmætt tilkall til þess að fallist yrði á kröfu þeirra. Var V því sýknað og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu

Ágreiningur aðila laut að því hvort jörðin Traðir á Snæfellsnesi, sem var í eigu Á ehf., ætti veiðirétt í Staðará eða hvort veiðirétturinn tilheyrði óskipt jörðinni Staðastað í eigu K. Fyrir lá að Traðir og Traðabúð hefðu lengst af verið hjáleigur frá heimajörðinni Staðastað og þær ekki notið annarra hlunninda en þeirra sem sérstaklega hafði verið getið í heimildum, þar á meðal í landamerkjaskrá frá árinu 1884, og hefði réttur til lax- og silungsveiði í Staðará ekki verið á meðal þeirra. Í landskiptum árið 1939 var hjáleigunum skipt út úr Staðastað og þær sameinaðar í eina jörð undir nafninu Traðir. Við skiptin kom í hlut Traða afmarkað ræktarland og engjaland en beitiland í óskiptri sameign með Staðastað. Þá var kveðið á um að veiði í Staðará og reki fyrir landi jarðanna skyldi áfram fylgja Staðastað eins og verið hefði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með því að beitiland Staðastaðar og Traða skyldi samkvæmt framansögðu vera í óskiptri sameign beggja jarðanna og sameignarlandið náði að Staðará hefði það fyrirkomulag um veiðiréttinn, sem mælt hafði verið fyrir um í landskiptagerðinni 1939, ekki verið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 4. gr. þágildandi laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði um jafnan veiðirétt þeirra, sem land ættu í óskiptri sameign. Þá var vísað til þess að í byggingarbréfi frá árinu 1947, sem umboðsmaður kirkjujarða í Snæfellsnessýslu gaf út til þáverandi ábúanda jarðarinnar Traða og var staðfest og áritað í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, hefði verið kveðið á um að Tröðum fylgdi veiðiréttur í Staðará að sínum hluta í samræmi við ákvæði laga. Talið var að með þessu hefði landeigandi og þar til bærir handhafar ríkisvaldsins fært skipan veiðiréttar í Staðará fyrir sameiginlegu landi jarðanna í lögmætt horf. Að virtum gögnum málsins var ekki séð að á því sameignarfyrirkomulagi hefði síðar verið gerð breyting af hálfu þeirra sem til þess væru bærir og stæði það því óbreytt. Samkvæmt framansögðu var Á ehf. sýknaður af kröfu K um viðurkenningu á því að allur veiðiréttur í Staðará fyrir landi Staðastaðar tilheyrði óskipt þeirri jörð.

Með dómi héraðsdóms var fallist á kröfu Á o.fl. um að spilda sem M átti ein í landi jarðarinnar Sturlureykja I í Reykholtsdal skyldi afmörkuð með nánar tilgreindum hætti. M átti einnig ásamt sambúðarmanni sínum, Þ, einn eignarhluta af 15 í jörðinni. Þar sem að krafan fól í sér að nokkuð af landi spildunnar ætti að teljast til þess hluta jarðarinnar sem var í óskiptri sameign hennar, beindu Á o.fl. málsókninni í héraði jafnframt gegn öðrum sameigendum sem vildu ekki standa að málshöfðuninni með þeim. M og Þ áfrýjuðu málinu en stefndu fyrir Hæstarétti einungis þeim sem höfðuðu málið í héraði, en ekki hinum sameigendum sem einnig var stefnt fyrir dóm í héraði en létu þar málið ekki til sín taka. Í dómi Hæstaréttar kom fram að meginágreiningsefni málsins varðaði landsvæði sem annað hvort væri í óskiptri sameign eignarhlutanna 15 eða eign M. Hefði því verið óhjákvæmilegt að allir sameigendur ættu aðild að málinu til sóknar eða varnar, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem þess hefði ekki verið gætt við áfrýjun héraðsdóms að aðrir sameigendur en Á o.fl. ættu aðild að málinu var því vísað frá Hæstarétti.

G og K höfðuðu mál þetta og kröfðust þess að viðurkennt yrði að þau ættu, sem eigendur jarðarinnar Langanesmelar, veiðirétt fyrir landi jarðarinnar í Eystri-Rangá. Ágreiningur aðila laut að því hvort jörðinni Langanesmelum hefði fylgt veiðiréttur þegar þáverandi eigandi Lambhaga seldi þá spildu úr landi jarðarinnar með kaupsamningi í júní 1928. Í samningnum var tiltekið að „öll veiði á landspildunni bæði til lands og vatns fylgir með í kaupunum.“ G og K leiddu veiðirétt sinn frá fyrrnefndum kaupsamningi og vísuðu til þess að þau ættu jörð með landi að straumvatni og ættu því, samkvæmt þeirri fornu reglu í íslenskum lögum að eignarhaldi á landi fylgdi réttur til veiði á eða fyrir landi, veiðirétt í Eystri-Rangá fyrir landi Langanesmela. L og W, núverandi eigendur jarðarinnar Lambhaga, mótmæltu kröfu G og K með vísan til þess að þágildandi löggjöf hafi lagt bann við að skilja veiðirétt frá landareign og hefði framangreint orðalag í kaupsamningnum um afsal veiðiréttar því ekki getað haft gildi samkvæmt efni sínu. Ágreiningslaust var að þegar umræddri spildu úr landi jarðarinnar Lambhaga var afsalað árið 1928 hafi búrekstur verið stundaður á jörðinni og var jörðin því talin landareign í skilningi vatnalaga nr. 15/1923. Var talið að framangreint ákvæði í kaupsamningnum hefði ekki samrýmst þágildandi fyrirmælum 2. mgr. 121. gr. laga nr. 15/19223 um takmörkun á aðskilnaði veiðiréttar við landareign. Ekki var talið að með ákvæði kaupsamningsins hefði stofnast sá veiðiréttur sem hann kvað á um. Var kröfum G og K því hafnað.

V ehf. höfðaði mál þetta og krafðist þess að viðurkennt yrði að landi sínu, Glammastaðalandi, tilheyrði hlutfallslegur veiðiréttur á vatnasvæði Laxár í Leirársveit. Ágreiningur aðila laut að því hvort að jörðinni Glammastaðalandi hefði fylgt veiðiréttur þegar G og E eigendur Glammastaða seldu þá spildu úr landi jarðarinnar með kaupsamningi í febrúar 2000. Samkvæmt afsalinu hafði fylgt með í kaupunum öll þau gæði og gögn sem eignarhlutanum fylgdi og var tekið fram að afsalshafa hafi verið kunnugt um „rétt jarðarinnar í veiðifélagi Laxár í Borgarfjarðarsýslu og eignast hann hlutfallslegan rétt til arðs miðað við stærð eignarhlutans.“ Greindu aðilar meðal annars á um hvort ráðstöfunin hefði brotið í bága við 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax og silungsveiði. Þá deildu aðilar, ef fyrrnefnd ráðstöfun hafði verið heimil, um það hvort samkomulag í júlí 2005 milli G og E og K, fyrri eiganda Glammastaðalands, um að allur veiðiréttur tilheyrði til frambúðar jörð G og E, Glammastaða, hefði verið andstætt fyrrgreindu ákvæði. Samkvæmt gögnum málsins var jörðin Glammastaðir býli og hafði verið búskapur á jörðinni fram til ársins 1949 er hún hefði farið í eyði. Var jörðin því ekki talin landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 og að fyrirmæli ákvæðisins, um takmörkun á aðskilnaði veiðiréttar við landareign, hefðu ekki staðið í vegi fyrir að hinn umdeildi veiðiréttur hefði fylgt með í kaupunum árið 2000 né að veiðirétturinn hefði færst aftur undir land G og E með samkomulaginu árið 2005. Voru G og E því sýkn af kröfum V ehf.

Félagið S höfðaði mál gegn eigendum jarðanna VH, BV, VI, VII og M og krafðist viðurkenningar á því að félagið ætti veiðirétt í Eystri-Rangá og Fiská vegna jarðarinnar K sem félagið átti en jörðin lá ekki að umræddum ám. Í dómi Hæstaréttar var rakið að frá gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hefði samkvæmt eldri og núgildandi löggjöf um lax- og silungsveiðar að meginreglu ekki verið unnt að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni hér á landi nema með því að eignast land sem lægi að slíku vatni. S hafði hvorki borið því við að eigendur K hefðu fyrir þann tíma fengið afsal fyrir veiðirétti í Eystri-Rangá og Fiská án þess að eiga land að þeim vötnum eða unnið sér þann rétt fyrir hefð, né að veiðiréttur hefði eftir þann tíma komist í hendur þeirra fyrir afsal eftir þeim takmörkuðu heimildum sem veittar hefðu verið frá gildistöku vatnalaga til að skilja veiðirétt frá eignarrétti að landi, sem að vatni lægi. Að þessu virtu gæti ekki staðist að S hefði eignast veiðirétt í ánum með því einu að K hefði verið ákveðin hlutdeild í einingum vegna þessara vatna í arðskrá fyrir Eystri-Rangá eins og haldið var fram af hálfu S. Aðild ábúanda K að veiðifélögum fyrir Eystri-Rangá og Fiská gat ein og sér ekki hafa stofnað til veiðiréttar fyrir jörðina, þótt slík félagsaðild gæti komið til álita við mat á því hvort sannað væri að K hefði átt þann veiðirétt af öðrum sökum. Af sömu ástæðu var ekki talið að veiðiréttur gæti hafa stofnast fyrir hefð vegna nota ábúenda K af veiði í Eystri-Rangá eða Fiská eftir gildistöku vatnalaga nr. 15/1923. S hélt því fram að land K hefði legið að Eystri-Rangá fram til ársins 1963 en þá hefði þáverandi eigandi jarðarinnar við landskipti afsalað hluta hennar sem lá að ánni til jarðarinnar M. Hæstiréttur vísaði til þess að í því tilviki hefði veiðirétturinn þá færst yfir á hendi eiganda jarðarinnar M í samræmi við þágildandi lög og gæti þar með ekki enn talist tilheyra K. S hélt því einnig fram að K hefði fram til landskipta á árinu 1963 átt hlutdeild í óskiptu landi sem náði að bökkum Eystri-Rangár og Fiskár, en óumdeilt var að þegar landinu var skipt upp hefði veiðirétturinn áfram verið óskiptur á hendi fyrri sameigenda landsins. Hæstiréttur taldi að ekki yrði ályktað af heimildum að jörðin K hefði verið hluti af því landi sem jarðirnar VH, BV, VI, VII og M höfðu áður verið hluti af. Studdist Hæstiréttur að þessu leyti við heimildir þar sem fram kom að K hefði haft sjálfstæð merki, þótt ágreiningur hefði í einhverjum ótilgreindum atriðum staðið um þau. Einnig voru heimildir um að fyrri eigandi K hefði einn átt aðild að landamerkjamáli gegn eigendum nágrannajarðar en ekki aðrir eigendur hins óskipta lands. Loks var í landskiptabók getið um mörk K gagnvart jörð sem VH, BV, VI, VII og M höfðu áður tilheyrt. K hafði að einhverju leyti tekið þátt í starfsemi fiskiræktar- og veiðifélaga á svæðinu frá og með árinu 1954 og getið var um jörðina í samþykktum félaganna frá árinu 1960. Eftir það hefði aðeins einu sinni verið gefin út arðskrá vegna félaganna en fram að því virtist ekki sem K hefði verið ætlaður hlutur í arði þeirra. Af þeirri arðskrá risu deilur, en mál þetta virtist mega rekja til þeirra og þóttu því ekki efni til að telja arðskrána hafa sjálfstætt gildi til stuðnings því að veiðiréttur sá sem S gerði kröfu um fylgdi jörðinni. Ekki var ljóst hvers vegna K hafði ekki átt aðild að umræddum félögum fyrir 1960 og hvers vegna jörðin varð þá aðili að félögunum. Aftur á móti varð ekki framhjá því litið að jörðin Þ hafði verið talin upp meðal jarða sem áttu hlut að félaginu, en ekki lá annað fyrir en að land þeirrar jarðar næði hvergi að vatnasvæði félagsins. Í ljósi alls þessa var talið að S hefði ekki tekist að sýna fram á að K hefði tilheyrt hlutdeild í óskipta landinu sem lá að Eystri-Rangá og Fiská. Þar sem S bar sönnunarbyrðina fyrir þeirri staðhæfingu og með vísan til annarra atriða sem fjallað var um í dóminum var kröfum félagsins hafnað.

Árið 1996 seldu F og E hluta úr jörð sinni til A. Síðar sama ár gerðu fyrrgreindir aðilar samkomulag sín á milli þess efnis að arðgreiðslur af veiðihlunnindum sem tilheyrðu fasteign A skyldu renna til F og E. Árið 2008 höfðaði E og L, sonur F heitins, mál og kröfðu A um greiðslur samkvæmt samkomulaginu, en í málinu lá fyrir að A hefði fengið greiðslur fyrir veiðiréttindin. Sannað þótti að aðilar hefðu samið um brottfall þeirra réttinda sem fyrrgreint samkomulag byggði á og var A því sýknuð af kröfum F og E í málinu.

A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að viðurkennt yrði við skipti á dánarbúi að hluti jarðar væri í eigu hans. Talið var að eignarhlutinn væri í eigu veiðifélags, en ekki einstakra félagsmanna í félaginu eða einhverra sem leiddu rétt sinn frá þeim. Hafi eigandi jarðarinnar ekki getað ráðstafað rétti til að kaupa eignarhlutann, sem svaraði til þess sem talið hafi verið hlutdeild jarðarinnar í veiðifélaginu, til A sem ekki hafi átt aðild að félaginu. Væri þess þá jafnframt að gæta að veiðiréttur væri forsenda fyrir aðild að veiðifélagi, en sá réttur yrði ekki með þessu móti skilinn frá landareign, sbr. 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði, sbr. einnig 1. mgr. 9. gr. núgildandi laga nr. 61/2006. Þegar af þessari ástæðu var kröfu A hafnað.

G o. fl. höfðuðu mál vegna sex jarða, sem eru nyrst á félagssvæði Veiðifélags Miðfirðinga, og kröfðust þess að arðskrá félagsins yrði felld úr gildi. Veiðifélagið fékk dómkvadda tvo menn í september 2002 til að gera nýja arðskrá fyrir félagið. Að fenginni þeirri niðurstöðu leituðu nokkrir af aðilum málsins yfirmats, sem var lokið í júlí 2006. Í yfirmatinu féllu í hlut jarðanna, sem G o. fl. komu fram fyrir, samtals 70,7 af 1000 einingum við úthlutun arðs af veiði. G o .fl. töldu annars vegar að aðferð yfirmatsmanna við mat á aðstöðu til netaveiða fyrir landi jarðanna sex hefði ekki verið í samræmi við ákvæði þágildandi laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði og hins vegar að tveir af þremur yfirmatsmönnum hefðu verið vanhæfir til matsstarfa. Talið var að þótt matsmennirnir væru eigendur að jörðum, sem fylgdi réttur til veiði í Grímsá og Reykjadalsá, væri fjarstæða að þeir gætu af þessum sökum talist vanhæfir til að standa að arðskrá fyrir félagssvæði Veiðifélags Miðfjarðar. Þá var ekki fallist á með G o. fl. að einn yfirmatsmaðurinn hefði í störfum fyrir annað veiðifélag látið uppi afstöðu sem með réttu gæfi tilefni til að draga í efa óhlutdrægni hans við gerð arðskrár fyrir Veiðifélag Miðfjarðar. Loks var talið að þótt í 1. mgr. 56. gr. laga nr. 76/1970 hefði án tæmandi talningar verið greint frá helstu þáttum, sem tekið skyldi mið af við gerð arðskrár fyrir félagssvæði veiðifélags, hefði öll frekari ákvörðun í þeim efnum verið háð mati stjórnvalds, þegar beita þurfti yfirmati til að koma á slíkri arðskrá. Var hvorki litið svo á að arðskrá samkvæmt yfirmatinu væri reist á ólögmætum né ómálefnalegum sjónarmiðum. Við svo búið væri ekki á færi dómstóla að taka til endurskoðunar forsendur, sem færðar höfðu verið fyrir niðurstöðu yfirmats. Var því ekki fallist á kröfu G o. fl.

S keypti með afsali í júlí 1979 spildu úr landi jarðarinnar V af H, þáverandi eiganda jarðarinnar. S kvaðst ætíð hafa talið sig eiga veiðirétt í A á grundvelli eignarhalds að umræddri landspildu við vatnið og veitt sem slíkur í því. Höfðaði hann mál og krafðist þess að viðurkenndur yrði veiðiréttur hans í vatninu. M, núverandi eigandi jarðarinnar V, mótmælti kröfu S og bar því við að veiðiréttur sá sem frá fornu hefði tilheyrt V hefði aldrei verið frá henni skilinn. Þótt S hefði eignast spildu úr jörðinni fyrir sumarhús hefði hann ekki eignast við það hlutdeild í veiðirétti jarðarinnar. Í afsalinu til S var ekki kveðið á um það hvort réttur til veiði ætti að fylgja með í kaupunum. Þá varð ekki beinlínis ráðið af texta þess hvernig mörk landspildu S gagnvart vatninu væru, þótt orðalagið benti fremur til þess að spildan hefði átt að ná alla leið að A. Það væri forn regla í íslenskum rétti að hver maður ætti veiði fyrir landi sínu og hefði samsvarandi regla verið lögfest í lögum um lax- og silungsveiði. Þar sem réttur S til veiða í A hefði ekki verið sérstaklega undanþeginn þegar umræddri spildu var afsalað til hans yrði að telja að sá réttur hefði fylgt með í kaupunum. Var krafa S um viðurkenningu á veiðirétti í vatninu A tekin til greina.

E keypti með afsali í maí 1979 spildu úr landi jarðarinnar V af H, þáverandi eiganda jarðarinnar. E kvaðst ætíð hafa talið sig eiga veiðirétt í A á grundvelli eignarhalds að umræddri landspildu við vatnið og veitt sem slíkur í því. Höfðaði hann mál og krafðist þess að viðurkenndur yrði veiðiréttur hans í vatninu. M, núverandi eigandi jarðarinnar V, mótmælti kröfu E og bar því við að veiðiréttur sá sem frá fornu hefði tilheyrt V hefði aldrei verið frá henni skilinn. Þótt E hefði eignast spildu úr jörðinni fyrir sumarhús hefði hann ekki eignast við það hlutdeild í veiðirétti jarðarinnar. Í afsalinu til E var ekki kveðið á um það hvort réttur til veiði ætti að fylgja með í kaupunum. Þá varð ekki beinlínis ráðið af texta þess hvernig mörk landspildu E gagnvart vatninu væru, þótt orðalagið benti fremur til þess að spildan hefði átt að ná alla leið að A. Það væri forn regla í íslenskum rétti að hver maður ætti veiði fyrir landi sínu og hefði samsvarandi regla verið lögfest í lögum um lax- og silungsveiði. Þar sem réttur E til veiða í A hefði ekki verið sérstaklega undanþeginn þegar umræddri spildu var afsalað til hans yrði að telja að sá réttur hefði fylgt með í kaupunum. Var krafa E um viðurkenningu á veiðirétti í vatninu A tekin til greina.

R, S og H áttu þrjár jarðir í samfelldri röð að Hvítá og fylgdu jörðunum veiðiréttindi. Ríkti lengst af samkomulag á milli þeirra um að skipta þessum heimildum á þann hátt að þær tækju til veiða fyrir landi þeirra allra í senn. Frá veiðitímabilinu 2006 leit H hins vegar svo á að sér væri frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi án samstarfs við R og S. Töldu R og S að H hafi með þessu meinað þeim að nýta veiðiréttindi sín, meðal annars með því að ráðstafa veiði sem þau hafi átt að ráða yfir. Kröfðu þau H um skaðabætur sem svöruðu til missis tekna af sölu veiðileyfa árin 2006 og 2007. Talið var að hver maður ætti rétt til veiða fyrir landi sínu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga um lax- og silungsveiði. Sameiginlegt skipulag á veiðum væri háð samkomulagi. Tækist það ekki væri hverjum og einum frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi án afskipta hinna. Þá var það fyrirkomulag að veiðifélagið hafi um árabil úthlutað jörðunum þremur í einu lagi veiðiheimildum ekki talið hafa myndað með því einu sameign um þessi veiðiréttindi og ekki lægi fyrir að önnur stoð gæti verið fyrir slíkri skipan. Væri samstarf eigenda jarðanna ekki óhjákvæmilegt til að koma við nýtingu veiðiréttindanna. Var í málinu talið ósannað að H hafi á árunum 2006 og 2007 fénýtt sér veiðiréttindi sem að réttu lagi tilheyrðu R og S. Var H því sýknaður af kröfum R og S.

Áfrýjendur kröfðust skaðabóta úr hendi Í vegna tjóns, sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir við það að útlagður kostnaður þeirra einkum vegna lögfræðiaðstoðar við umsókn til landbúnaðarráðherra um leyfi til byggingar varnargarðs til að stöðva landbrot fyrir jörðum sínum, skaða á vatnafari og tjóni á veiði, og eftirfarandi málarekstur nýttist þeim ekki vegna mistaka landbúnaðarráðuneytisins við afgreiðslu erindisins. Áfrýjendur höfðu áður beint kvörtun til umboðsmanns Alþingis. Í áliti hans voru settar fram margar athugasemdir við málsmeðferð ráðuneytisins. Fallist var á með áfrýjendum að málsmeðferð og niðurstaða landbúnaðarráðuneytisins hefði falið í sér brot á ákvæðum stjórnsýslulaga. Málsmeðferðin var því talin ólögmæt. Þá var talið að meðferð og afgreiðsla málsins af hálfu starfsmanna ráðuneytisins hefði verið haldin slíkum annmörkum, að skilyrðinu um saknæmi væri einnig fullnægt. Í var því dæmt til að bæta áfrýjendum tjón, sem fólst í því að útlagður kostnaður þeirra vegna reksturs stjórnsýslumálsins þar á meðal kvörtun til umboðsmanns Alþingis nýttist þeim ekki.

Deilt var um landamerki jarðanna K og B í Skötufirði við Ísafjarðardjúp. Í málinu kröfðust eigendur jarðarinnar B meðal annars að málinu yrði vísað frá héraðsdómi þar sem dómkröfur eiganda jarðarinnar K vörðuðu landsvæði sem kynni að vera þjóðlenda eða í eigu hreppsins S og hefði nauðsyn því borið til samaðildar í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að hugsanleg réttindi S eða íslenska ríkisins yfir landi þessu gætu ekki staðið því í vegi að efnisdómur gengi um kröfur eiganda K, en dómur í málinu gæti ekki bundið aðra en aðila málsins, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Væru því ekki slíkir annmarkar á málinu sem varðað gætu frávísun málsins frá héraðsdómi. Jarðirnar B og K liggja saman í botni fjarðarins, B að austan og K að vestan. Í fjarðarbotninum að vestanverðu myndast Kleifaós, þar sem Kleifaá fellur til sjávar en skammt sunnan við ósinn mætast Kleifaá og Borgará sem báðar renna til norðurs. Laut deila aðilanna meðal annars um landamerki jarðanna og eignarhaldi á stykki úr svokölluðum Eyjum, sem er landssvæði á milli Borgarár og Kleifaár. Í málinu lágu fyrir tvö landamerkjabréf sem höfðu verið gerð fyrir jörðina B árin 1883 og 1902, en ekki lágu fyrir landamerkjabréf fyrir jörðina K. Í niðurstöðu Hæstaréttar var talið að af umræddum landamerkjabréfum fyrir jörðina B mætti ráða að landamerki jarðanna hafi í lok 19. aldar verið í Borgará til suðurs að svokallaðri Hringlind, og þaðan um miðjar Eyjar vestur í Kleifaá, og hafi hún svo ráðið merkjum upp frá því. Hvað varðaði eignarhald á stykkinu var litið til þess að í málinu lá fyrir afsal frá árinu 1898 þar sem umræddur landskiki var skilinn frá Kleifum og tekið fram að BS hefði greitt sérstaklega tilgreint verð fyrir hann. BS varð síðar eigandi að meginhluta jarðarinnar B. Var því talið að leiða mætti líkur fyrir því að landskikinn hefði verið lagður undir jörðina B, auk þess sem hafnað var að forverar eiganda jarðarinnar K, gætu hafa unnið rétt yfir umræddu stykki fyrir traustfang, þar sem yngri landamerkjalýsing jarðarinnar B bar með sér að þessi hluti af Eyjunum hefði verið skilinn frá jörðinni K. Þá var talið að landsvæði úr Eyjunum, sem aðilarnir deildu að öðru leyti um, ætti undir jörðina K samkvæmt síðari landamerkjalýsingunni fyrir jörðina B. Var í því samhengi ekki talið að eigendur jarðarinnar B hefðu getað unnið eignarrétt að þessu svæði fyrir hefð með óslitnum umráðum þess í meira en tvo áratugi, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905, þar sem ósannað væri gegn mótmælum eigenda jarðarinnar K, að eigendur jarðarinnar B hefðu í þann tíma einir haft umráð þessa landsvæðis og nýtt það. Var niðurstaða héraðsdóms um landamerki jarðanna því staðfest.

Aðilar deildu um hvort veiðiréttur í Berufjarðará hefði fylgt þegar röskir 25 hektarar af landi jarðarinnar Berufjarðar voru seldir árið 1961. Umrætt land lá hvergi að ánni en áfrýjendur, sem leiddu rétt sinn frá kaupendum þess árið 1961, reistu tilkall sitt til veiðiréttar á því að þau væru sameigendur að óskiptu landi Berufjarðar. Ekki var fallist á að þessi skilningur ætti sér stoð í samningnum 1961 og fremur talið að þetta færi gegn orðalagi hans. Þá hefðu áfrýjendur ekki fært sönnur á að eigendur Berufjarðar hefðu óbeint viðurkennt réttmæti skilnings þeirra á efni samningsins. Var því fallist á kröfu stefndu að áfrýjendur ættu ekki veiðirétt í ánni.

Þjóðlenda. Eignarréttur. Fasteign. Afréttur. Aðild. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi. Gjafsókn. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 um Skaftártunguafrétt var komist að þeirri niðurstöðu að mestur hluti þess landsvæðis, sem hann tók til, væri afréttur jarða í Skaftártungu. Hvað varðaði nyrsta hluta svæðisins var ekki fallist á slíkan óbeinan eignarrétt. Í málinu krafðist aðaláfrýjandi sýknu en gagnáfrýjendur kröfðust aðallega að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi. Þá gerðu gagnáfrýjendur jafnframt kröfu um að viðurkennt yrði að þeir ættu í óskiptri sameign fullkominn og beinan eignarrétt að Skaftártunguafrétti í samræmi við nánar tilgreinda merkjalýsingu. Til vara kröfðust gagnáfrýjendur að hinn áfrýjaði dómur yrði staðfestur og til þrautavara voru gerðar sömu kröfur fyrir hönd Skaftárhrepps að undanskildum þeim óumdeilda rétti sem lögbýli í Skaftárhreppi ættu samkvæmt lögum, venju og hefð til beitar og veiða innan afréttarins. Hvorki Landnámabók né aðrar heimildir bentu til þess að hluti þess landssvæðisins hefði verið numinn í öndverðu. Jafnframt, þegar litið var til staðhátta, þótti fremur ólíklegt að svæðið hefði verið numið. Var aðaláfrýjandi sýknaður af aðalkröfu og þrautavarakröfu Skaftárhrepps en kröfu annarra gagnáfrýjenda um viðurkenningu á beinum eignarrétti var vísað frá héraðsdómi. Fiskveiði sem hófst á seinni árum í vötnum á svæðinu þótti ekki hafa ekki þýðingu fyrir úrslit málsins og jafnframt þar sem Tungnaá var lengst af sá farartálmi að ókleift var að nýta svæðið til beitar úr vestri skipti sú staðhæfing gagnáfrýjenda engu fyrir úrslit málsins að gróðurfar austan og vestan árinnar væri ekki ósvipað. Sú niðurstaða óbyggðanefndar um að ekkert benti til þess að svæðið hefði að staðaldri verið nýtt til sumarbeitar fyrir sauðfé þótt ekki hafa verið haggað í málinu og var aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjenda.