Dómstólaleit

Mál þetta var þingfest 15. september 2009 og tekið til úrskurðar 11. febrúar 2010. Sóknaraðili er Daði Einarsson, Lambeyrum í Dalabyggð. Varnaraðilar eru Jóhanna Lilja Einarsdóttir, Jóruseli 11 í Reykjavík, Jónína Einarsdóttir, Tjarnargötu 16 í Reykjavík, Ólöf Björg Einarsdóttir, Heiðarbæ 1 á Selfossi, Skúli Einarsson, Melhúsum á Álftanesi, Svanborg Þuríður Einarsdóttir, Gillastöðum 2 í Búðardal, Valdimar Einarsson, búsettur í Nýja Sjálandi, og Valdís Einarsdóttir, Lambeyrum í Dalabyggð.

Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra dánarbús Einars V. Ólafssonar frá 24. júní 2009 þess efnis að svonefndur Ljárskógahluti jarðarinnar Dönustaða í Veiðifélagi Laxdæla sé eign sem tilheyri dánarbúinu og að staðfest verði að þau réttindi séu í eigu sóknaraðila. Jafnframt krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðilar Jóhanna, Jónína, Ólöf og Svanborg krefjast þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað.

Varnaraðilar Skúli og Valdís gera þá kröfu að staðfest verði ákvörðun skiptastjóra um að 11,862% eignarhluti í Ljárskógum tilheyri dánarbúinu og að þar með verði hafnað kröfu sóknaraðila um að 8,06% eignarhluti tilheyri honum. Jafnframt gera þau kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila.

Í málinu hefur verið lögð fram skrifleg aðilaskýrsla varnaraðila Valdimars, en þar kemur fram að hann fellst á kröfu sóknaraðila.

I.

Hinn 19. nóvember 2007 andaðist Einar Valdimar Ólafsson, bóndi að Lambeyrum í Dalabyggð. Einar var kvæntur Sigríði Skúladóttur en hún lést 16. júlí 1999. Með leyfisbréfi sýslumannsins í Búðardal 10. ágúst 1999 fékk Einar heimild til setu í óskiptu búi eftir eiginkonu sína. Þegar Einar féll frá sat hann í óskiptu búi með átta börnum þeirra hjóna, en þau eru aðilar málsins.

Málsaðilar náðu ekki samkomulagi um skiptin og var búið tekið til opinberra skipta með úrskurði dómsins 3. febrúar 2009. Meðal þess sem aðilar deila um við skiptin er hvort Ljárskógahluti jarðarinnar Dönustaða tilheyri dánarbúinu eða sóknaraðila. Um þetta álitaefni var ítarlega fjallað á skiptafundi í dánarbúinu 24. júní 2009 og færðu aðilar rök fyrir máli sínu. Á fundinum var fært til bókar að skiptastjóri liti svo á að umrædd réttindi tilheyrðu búinu en ekki sóknaraðila og til stuðnings því vísaði skiptastjóri til skattframtala hins látna fyrir árin 2005 til 2007. Þar sem ekki tókst að jafna ágreininginn tók skiptastjóri þá ákvörðun að beina honum til dómsins, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991.

Með bréfi skiptastjóra 5. ágúst 2009 var málinu vísað til dómsins. Í því erindi kom fram að ekki væri talin ástæða til að dánarbúið ætti aðild að málinu.

II.

Hinn 15. janúar 1958 fékk Einar Valdimar Ólafsson afsal frá tengdaföður sínum, Skúla Jóhannessyni, fyrir fjórðungi jarðarinnar Dönustöðum. Á þessum jarðarparti hóf Einar búskap og stofnaði nýbýlið Lambeyrar. Eiginkona Einars var ein af sex dætrum Skúla og eiginkonu hans, Lilju Kristjánsdóttur.

Með afsalinu á jarðarpartinum til stofnunar nýbýlisins fylgdi samsvarandi veiðiréttur Dönustaða í Laxá í Dölum. Landeigendur, sem eiga veiðirétt í ánni, reka Veiðifélag Laxdæla sem skipuleggur veiði í ánni. Samkvæmt arðskrá veiðifélagsins, sem tók gildi árið 1971, var hlutur beggja jarðanna 10,75% og skiptist þannig að Dönustöðum fylgdi 8,06% (¾) en Lambeyrum 2,69% (¼).

Frá árinu 1975 rak sóknaraðili ásamt foreldrum sínum félagsbú að Lambeyrum. Þótt félagsbú væri stofnað um búskapinn var jörðin eftir sem áður þinglýst eign Einars allt þar til hann andaðist.

Sóknaraðili var í sambúð með Önnu Guðmundsdóttur og mun hafa staðið til að þau hæfu búskap á jörðinni Ljárskógum, sem var í eigu Önnu. Þau áform urðu að engu við slit á sambúð þeirra og í kjölfarið seldi Anna eignarhluta sinn í jörðinni til Laxárdalshrepps með afsali 7. ágúst 1987. Með í kaupunum fylgdi helmings eignarhlutur í ánni Fáskrúð.

Í aðdraganda að sölu jarðarinnar Ljárskóga var fjallað um viðskiptin á vettvangi Veiðifélags Laxdæla. Var fyrst fjallað um málið á stjórnarfundi í veiðifélaginu 25. mars 1987, en á þann fund mættu fulltrúar hreppsnefndarinnar og kynntu að jörðin væri til sölu. Rætt var um að veiðifélagið og hreppsnefndin stæðu sameiginlega að kaupum á jörðinni og var ákveðið að kanna nánar vilja félagsmanna í þeim efnum. Hinn 28. júlí sama ár var síðan haldinn almennur félagsfundur í veiðifélaginu, en þá hafði félaginu borist erindi frá hreppsnefndinni þar sem jörðin var boðin til kaups ef hreppurinn neytti forkaupsréttar. Á fundinum var samþykkt einróma að kaupa jörðina. Einnig var samþykkt að veita stjórn félagsins umboð til að taka lán fyrir hluta af kaupverðinu, auk þess sem stjórninni var falið að öðru leyti að útvega fjármagn til kaupanna. Í fundargerð frá fundinum kemur fram að varnaraðili Ólöf Björg sótti fundinn fyrir hönd ömmu sinnar, Lilju Kristjánsdóttur, sem þá var eigandi Dönustaða.

Hinn 11. september 1990 gaf Laxárdalshreppur út afsal til Veiðifélags Laxdæla fyrir jörðinni Ljárskógum. Í afsalinu kemur fram að jörðin hafi verið afhent kaupanda 1. september 1987. Eftir að veiðifélagið hafði eignast jörðina var gefin út sérstök arðskrá félagsins vegna jarðarinnar.

Þegar Laxárdalshreppur ráðstafaði jörðinni Ljárskógum til Veiðifélags Laxdæla átti sveitarfélagið aðild að veiðifélaginu í skjóli eignarhalds á jörðinni Fjósum. Í samræmi við það fékk hreppurinn hlutdeild í arðskrá vegna jarðarinnar Ljárskóga eftir að jörðin komst í eigu veiðifélagsins og nam sá hlutur 8,99%. Hinn 31. maí 1994 gaf hreppurinn út afsal til veiðifélagsins fyrir þessum hlut í Ljárskógum og hækkaði hlutur annarra sem svaraði til þess.

Á aðalfundi Veiðifélags Laxdæla 14. maí 1994 var fjallað um kaup á hlut hreppsins í jörðinni Ljárskógum, en þá hafði félagið og hreppurinn skipst á tilboðum um söluverðið. Á fundinum var einnig rætt um að stofna sérstakt félag um eignarhaldið á Ljárskógum. Var samþykkt að fela stjórn félagsins að kanna nánar þá tilhögun og leggja tillögu fyrir félagsfund. Ekki kom til þess að slíkt félag yrði stofnað.

III.

Í kjölfar ákvörðunar Veiðifélags Laxdæla 28. júlí 1987 um að kaupa jörðina Ljárskóga undirrituðu sóknaraðili og Lilja Kristjánsdóttir svohljóðandi samning 3. ágúst sama ár:

Við undirrituð Lilja Kristjánsdóttir og Daði Einarsson viljum staðfesta með þessum samningi munnlegt samkomulag varðandi væntanleg kaup Veiðifélags Laxdæla á jörðinni Ljárskógar í Laxárdalshreppi.

1. gr.    Lilja Kristjánsdóttir framselur Daða Einarssyni kauparétt Dönustaða til kaupa á hluta Dönustaða (ca. 7,8%) í jörðinni Ljárskógum í Laxárdalshreppi.

2. gr.    Daði Einarsson tekur á sig allar þær fjárhagsskuldbindingar og kvaðir sem fylgja þessum kaupum á Ljárskógum, sem ella hefðu hvílt á eigendum Dönustaða.

3. gr.    Á Daða Einarssyni hvílir sú skylda að halda bókhald yfir þessi eignaskipti.

4. gr.    Lilja Kristjánsdóttir gefur Daða Einarssyni leyfi til að hafa eignina á sínu nafni fyrst um sinn.

Hinn 29. maí 1993 andaðist Lilja Kristjánsdóttir, en hún sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, Skúla Jóhannesson. Við skipti á því dánarbúi fékk móðir sóknaraðila í arf 1/6 hluta jarðarinnar Dönustaða.

Í málinu liggur fyrir yfirlit yfir úthlutun arðs frá Veiðifélagi Laxdæla fyrir árið 1993. Á því yfirliti kemur fram að eignarhluti Sigríðar Skúladóttur vegna Lambeyra og Dönustaða var 4,03125%. Einnig kemur fram að hlutur hverrar af fimm systrum Sigríðar vegna Dönustaða var 1,34375% eða samtals 6,71875%. Alls var því hlutur Lambeyra og Dönustaða 10,75%. Einnig liggur fyrir í málinu yfirlit yfir skiptingu arðs veiðifélagsins vegna jarðarinnar Ljárskóga fyrir árið 1992. Samkvæmt því yfirliti er skráður í einu lagi 10,75% hlutur á Sigríði Skúladóttur vegna beggja jarðanna. Í kjölfar þess að veiðifélagið leysti til sín 8,99% hlut Laxárdalshrepps vegna jarðarinnar hækkaði þessi hlutur sem því nam í 11,862%. Eftir að Sigríður andaðist árið 1999 hefur þessi hluti í veiðifélaginu vegna Ljárskóga verið skráður á nafn Einars Ólafssonar í bókum félagsins sem og hlutdeild í arðskrá félagsins fyrir Laxá í Dölum vegna Lambeyra og 1/6 hluta Dönustaða.

IV.

Sóknaraðili vísar til þess að Lilja Kristjánsdóttir, amma hans, hafi ekki viljað nýta sér rétt sinn til að festa kaup á hlut í jörðinni Ljárskógum í samræmi við hlut hennar í Veiðifélagi Laxdæla þegar þau viðskipti fóru fram á vegum veiðifélagsins. Þess í stað hafi verið gerður munnlegur samningur, að frumkvæði Lilju og Sigríðar Skúladóttur, móður sóknaraðila, um framsal kaupréttar á hlut Dönustaða í Ljárskógum. Með þessu móti hafi þær mæðgur viljað styrkja sóknaraðila til búsetu í sveitinni. Um það leyti sem kaupin voru afráðin í lok júlí 1987 hafi Sigríður orðið þess áskynja að eiginmaður hennar og faðir málsaðila, Einar Valdimar Ólafsson, ætlaði ekki að virða samkomulagið. Því hafi verið brugðið á það ráð að gera skriflegan samning um þetta fyrirkomulag og hafi sá samningur verið undirritaður 3. ágúst 1987 eða rétt tæpri viku eftir að kaupin voru samþykkt í veiðifélaginu 28. júlí. Þar sem kaupin stóðu aðeins til boða félagsmönnum í veiðifélaginu og vegna reglna félagsins um skráningu hlutarins á lögbýli hafi Lilja veitt sóknaraðila heimild til að hafa hlutinn á sínu nafni, sbr. 4. gr. samningsins. Þessu hafi þó verið breytt og hluturinn skráður hjá félaginu á nafn Sigríðar þar sem hún átti aðild að félagsbúinu á Lambeyrum.

Sóknaraðili vísar til þess hann hafi ásamt foreldrum sínum rekið félagsbú á jörðinni Lambeyrum. Félagsbúið hafi ávallt verið rekið í nafni og á kennitölu Einars Valdimars Ólafssonar, föður málsaðila, og hafi veiðitekjur frá Veiðifélagi Laxdæla verið taldar félagsbúinu til tekna. Það ásamt því hvernig hagað var skattframtali telur sóknaraðili hins vegar engu breyta um að hann eigi hluta Dönustaða í Ljárskógum í samræmi við samninginn frá 3. ágúst 1987. Tekur sóknaraðili fram í því sambandi að tekjur hans af rekstri félagsbúsins hafi runnið til að standa straum af þessum kaupum.

Sóknaraðili bendir á að samningurinn um kaupréttinn frá 3. ágúst 1987 hafi ekki aðeins verið undirritaður af Lilju heldur einnig vottaður af Sigríði og þremur systrum hennar. Um þetta hafi því verið fullt samkomulag í móðurfjölskyldu sóknaraðila.

V.

Svo sem áður greinir tekur varnaraðili Valdimar undir málatilbúnað sóknaraðila og fellst á kröfu hans. Að því slepptu verða hér á eftir raktar í einu lagi málsástæður annarra varnaraðila.

Varnaraðilar vísa til þess að Einar Valdimar Ólafsson hafi talið til eignar í skattframtölum fyrir tekjuárin 2005 til 2007 eignarhluta í jörðinni Ljárskógum. Telja varnaraðilar að þetta staðfesti að þessi eign tilheyri dánarbúinu.

Varnaraðilar benda á að í samningi 3. ágúst 1987 sé vísað til munnlegs samkomulags en varnaraðilar telja óljóst um efni þess samkomulags. Jafnframt benda varnaraðilar á að gert hafi verið ráð fyrir því í samningnum að sóknaraðili tæki yfir tiltekin réttindi sem og skuldbindingar, en varnaraðilar telja að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að þetta hafi gengið eftir eða að greitt hafi verið fyrir réttindin. Þannig hafi sóknaraðili ekki tekið á sig neinar fjárskuldbindingar eða aðrar kvaðir sem fylgdu kaupunum, sbr. 2. gr. samningsins, auk þess sem sóknaraðili hafi ekki haldið bókhald yfir þessi eignaskipti, sbr. 3. gr. samningsins. Þá benda varnaraðilar á að engin gögn hafi verið lögð fram um að eignin hafi verið skráð á nafn sóknaraðila eða að hann hafi fengið greiddan arð fyrir hlutinn í Ljárskógum. Því séu engin lagaskilyrði til að taka kröfu sóknaraðila til greina heldur þvert á móti staðfesti gögn málsins að Einar hafi talið sig eiganda þessara réttinda.

Af hálfu varnaraðila er á því byggt að Lilja Kristjánsdóttir hafi ekki haft heimild til þeirrar ráðstöfunar sem greinir í samningnum frá 3. ágúst 1987. Til stuðnings því er bent á að Veiðifélag Laxdæla hafi keypt jörðina Ljárskóga og því hafi eingöngu félagið sem þinglýstur eigandi getað ráðstafað eigninni, en það hafi félagið gert til foreldra málsaðila en ekki Lilju. Í þessu sambandi benda varnaraðilar á að Ljárskógahlutinn hafi aldrei verið skráður á Dönustaði, en það bendi til þess að foreldrar málsaðila hafi keypt hlutinn sem Lilju stóð til boða sem eiganda Dönustaða. Jafnframt sé þess að gæta að arðgreiðslur til Lilju hafi ekki verið skertar vegna kaupanna eins og hjá öðrum félagsmönnum í veiðifélaginu. Aftur á móti halda varnaraðilar því fram að arðgreiðslur til foreldra málsaðila til að standa straum af kaupum á hlut í Ljárskógum bæði vegna hlutar Lambeyra og Dönustaða.

Varnaraðilar halda því einnig fram að þinglýsingalög nr. 39/1978, og aðrar traustfangsreglur standi í vegi þess að sóknaraðili geti átt tilkall til umræddra réttinda úr dánarbúinu. Þessi réttindi hafi verið talin til eigna foreldra málsaðila allar götur frá árinu 1987 og til andláts Einar árið 2007 eða í rúm tuttugu ár. Það sama leiði einnig af reglum hefðarlaga nr. 46/1905.

Enn fremur halda varnaraðilar því fram að sóknaraðila hafi verið í lófa lagið að gera athugasemdir við föður sinn meðan hann lifði ef sóknaraðili taldi til þessara réttinda. Það hafi hann ekki gert og fyrst hreyft þessu við opinber skipti búsins. Með þessu hafi sóknaraðili sýnt af sér slíkt tómlæti að hafna beri kröfu hans. Í þessu sambandi benda varnaraðilar á að beint tilefni hafi verið til að gera kröfu í þessa veru þegar félagsbúið var gert upp árið 2003 og hlutafélag stofnað um Lambeyrarbúið. Þar fyrir utan sé ljóst að Einar hafi farið með og talið sig eiga hlutinn í Ljárskógum þar sem hann hafi með samningi 14. janúar 2003 leigt varnaraðila Svanborgu beitarrétt sem fylgdi eignarhlutanum. Í öllu falli sé ljóst að tómlæti sóknaraðila orki á alla sönnunarfærslu málsins þannig að sú byrði falli á sóknaraðila.

VI.

Við opinber skipti á dánarbúi Einars Valdimars Ólafssonar, sem sat í óskiptu búi eftir eiginkonu sína, Sigríði Skúladóttur, reis ágreiningur milli erfingja um hvort svonefndur Ljárskógahluti jarðarinnar Dönustaða innan Veiðifélags Laxdæla tilheyrði dánarbúinu eða sóknaraðila. Þar sem ekki tókst að jafna ágreininginn var honum vísað til úrlausnar dómsins, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga um dánarbúskipti o.fl. nr. 20/1991. Þótt skiptastjóri hafi á skiptafundi 24. júní 2009 látið uppi og bókað afstöðu sína til þessa ágreiningsefnis fólst ekki í því nein ákvörðun sem borin verður undir dóminn. Kemur því ekki til álita kröfugerð málsaðila um að ákvörðun skiptastjóra verði staðfest eða hnekkt. Aftur á móti verður leyst úr þeim réttarágreiningi sem vísað hefur verið til dómsins.

Hinn 28. júlí 1987 samþykkti Veiðifélag Laxdæla að kaupa jörðina Ljárskóga, sem boðin hafði verið félaginu til kaups af Laxárdalshreppi. Afsal til félagsins var gefið út nokkru síðar eða 11. september 1990. Innan félagsins hafa verið áform um að stofna sérstakt félag um Ljárskóga en til þess hefur þó ekki komið. Allt að einu hefur verið farið sérstaklega með þessa eign á vegum félagsins. Þannig tók Lilja Kristjánsdóttir, amma málsaðila í móðurætt, sem þá átti Dönustaði, ekki þátt í kaupum á jörðinni. Einnig liggur fyrir að veiðifélagið leysti til sín hlut Laxárdalshrepps í Ljárskógum og fékk afsal fyrir þeim réttindum 31. maí 1994. Í samræmi við þetta hefur sérstök arðskrá verið í gildi innan félagins vegna Ljárskóga.

Svo sem hér hefur verið rakið liggur ágreiningslaust fyrir í málinu að Lilja Kristjánsdóttir stóð utan við kaup Veiðifélags Laxdæla á Ljárskógum. Í samræmi við það mun Lilja hafa haldið óskertum arði meðan greiðslur til þeirra sem tóku þátt í kaupunum lækkaði til að fjármagna þau. Í málinu heldur sóknaraðili því fram að hann hafi greitt fyrir hlut Dönustaða í Ljárskógum. Þessu mótmæla varnaraðilar aðrir en Valdimar og halda því fram að foreldrar málsaðila hafi staðið straum af þessum greiðslum.

Á arðskrá veiðifélagsins vegna Ljárskóga var hlutur Dönustaða og Lambeyra skráður á Sigríður Skúladóttir, móðir málsaðila, þar til hún andaðist árið 1999, en eftir það var þessi hlutur skráður á nafn eftirlifandi eiginmanns hennar, sem fengið hafði leyfi til setu í óskiptu búi. Að þessu gættu er mál þetta réttilega rekið eftir XVII. kafla laga um skipti dánarbúa o.fl. nr. 21/1991, sbr. 122. gr. laganna.

Samkvæmt framansögðu er jörðin Ljárskógar í eigu Veiðifélags Laxdæla en ekki einstakra félagsmanna í félaginu eða einhverra sem leiða rétt sinn frá þeim. Skiptir þá engu máli þótt innan félagsins hafi verið farið með eignarhaldið eins og jörðin væri í óskiptri sameign fleiri eigenda innan veiðifélagsins eða sérstakt félag væri um jörðina. Að þessu gættu gat Lilja Kristjánsdóttir sem eigandi jarðarinnar Dönustaða ekki ráðstafað rétti til að kaupa hlut úr Ljárskógum, sem svaraði til þess sem talið var hlutdeild Dönustaða í veiðifélaginu, til sóknaraðila sem átti ekki aðild að félaginu. Er þess þá jafnframt að gæta að veiðiréttur er forsenda fyrir aðild að veiðifélagi en sá réttur verður ekki með þessu móti skilinn frá landareign, sbr. 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga um lax- og silungsveiði nr. 76/1970, sbr. einnig 1. mgr. 9. gr. gildandi laga um sama efni nr. 61/2006. Þegar af þessari ástæðu verður hafnað kröfu sóknaraðila um að viðurkennt verði að svonefndur Ljárskógahluti jarðarinnar Dönustaða í Veiðifélagi Laxdæla sé í eigu sóknaraðila.

Eftir atvikum og að öllu virtu þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Hafnað er kröfu sóknaraðila, Daða Einarssonar, um að viðurkennt verði að Ljárskógarhluti jarðarinnar Dönustaða sé í eigu hans.

Málskostnaður fellur niður.

Benedikt Bogason