Dómstólaleit

Ágreiningur aðila laut einkum að gildi úrskurðar siðanefndar H. Með honum var komist að þeirri niðurstöðu að A og R hefðu brotið gegn nánar tilteknum ákvæðum í lögum H, reglum félagsins um skráningu í ættbók og grundvallarreglum fyrir félagsmenn og þeim gert að sæta viðurlögum vegna þeirra brota. A og R höfðuðu mál til ógildingar á úrskurði siðanefndar H og greiðslu miskabóta. Hæstiréttur taldi A og R ekki hafa sýnt fram á að brotið hefði verið gegn málsmeðferðarreglum í lögum H eða reglum siðanefndar um aðild stjórnar félagsins að málinu fyrir nefndinni, skipan hennar eða reglum um sáttatilraunir. Þær hefðu auk þess ekki sýnt fram á að málsmeðferðin hefði verið í andstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem giltu um málsmeðferð fyrir nefndinni samkvæmt reglum hennar. Þá taldi Hæstiréttur ekkert fram komið sem gæfi tilefni til að hnekkja niðurstöðum siðanefndarinnar um háttsemi A og R og með hvaða hætti hún hefði verið talin fela í sér brot gegn lögum og reglum félagsins. Hvað viðurlög A og R varðaði féllst Hæstiréttur á þau rök siðanefndarinnar að brot þeirra hefðu verið svo ósambærileg þeim brotum sem nefndin hefði fjallað um í öðrum úrskurðum sínum að réttlætt hefði mun þyngri viðurlög en áður hefði verið beitt. Með hliðsjón af þessu, jafnræðisreglu félagaréttar og því svigrúmi sem rétturinn taldi að játa yrði almennum félögum við að túlka og framfylgja innri reglum var ekki fallist á með A og R að viðurlög þeirra hefðu verið svo þung að brotið hefði verið gegn jafnræði þeirra. Var H því sýknað af kröfu A og R um ógildingu úrskurðar siðanefndarinnar. Þá var H einnig sýknað af kröfum A og R um miskabætur.

H ehf. höfðaði mál á hendur B ehf. og krafðist þess að fá viðurkennt að atkvæði fylgdi ekki jörðinni Hvarfsdal í Dalabyggð í Veiðifélagi Búðardalsár. Hæstiréttur taldi að það leiddi af 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 að atkvæði í veiðifélaginu fylgdi ekki jörðinni Hvarfsdal. Einnig taldi Hæstiréttur að það færi ekki í bága við 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar og 74. gr. um félagafrelsi að B ehf. nyti ekki atkvæðisréttar í veiðifélagi vegna jarðarinnar. Þannig hefði ekki verið gengið lengra með lögum nr. 61/2006 við að takmarka réttindi B ehf. en efni voru til. Samkvæmt þessu var tekin til greina viðurkenningarkrafa H ehf.

Einkahlutafélagið IKH höfðaði mál á hendur RK, húsfélagi verslunarmiðstöðvar, til endurgreiðslu þess hluta húsgjalda sem það hafði innt af hendi á tilteknu tímabili sem þátt í kostnaði húsfélagsins vegna auglýsinga- og kynningarstarfsemi. Hæstiréttur féllst ekki á með IKH að með ákvæði í samþykktum húsfélagsins um að þessi kostnaður teldist sameiginlegur hefði það farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt lögum nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Að sama skapi var ekki litið svo á að jafnræðis og meðalhófs hefði ekki verið gætt gagnvart IKH við ákvörðun húsgjalda að þessu leyti þannig að í bága færi við réttindi einkahlutafélagsins samkvæmt 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Að fenginni þeirri niðurstöðu kom til skoðunar hvort þinglýsing samþykkta húsfélagsins hefði verið skilyrði fyrir því að IKH yrði bundið af fyrrnefndu ákvæði þeirra. Ekki var fallist á að tilvísanir í þinglýstum eignaskiptayfirlýsingum hefðu með einhverjum hætti fullnægt kröfum laga til þinglýsingar samþykkta húsfélags. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur sannað að fyrirsvarsmaður IKH hefði þegar við kaup á eignarhluta félagsins vitað eða mátt vita að samþykktir húsfélagsins mæltu efnislega fyrir um að kostnaður af auglýsinga- og kynningarstarfsemi væri borinn uppi af eigendum sameiginlega og skipt samkvæmt ákveðnum hlutfallstölum. Gæti IKH því ekki borið fyrir sig að ákvæði samþykktanna á þessa leið hefðu ekki gildi gagnvart því. Var húsfélagið því sýknað af kröfum IKH um endurgreiðslu.

Ágreiningur aðila laut að því hvort V væri heimilt á grundvelli e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 að selja veiðihús félagsins að Fossási í Borgarbyggð á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitímabils samkvæmt lögunum í ljósi fyrirmæla 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um neikvætt félagafrelsi. Í dómi Hæstaréttar var rakið að við mat á því hvort leiga á veiðihúsi V til almenns gisti- og veitingarekstrar utan veiðitímabils teldist nýting og ráðstöfun eigna veiðifélags til skyldrar starfsemi í skilningi e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 væri til þess að líta að þótt sá rekstur sem færi fram í veiðihúsi á veiðitímabili teldist samrýmast markmiðum 1. gr. laga nr. 61/2006 og almennur gisti- og veitingarekstur utan veiðitímabils væri skyldur slíkum rekstri yrði ekki sjálfkrafa dregin sú ályktun þar af að slík starfsemi utan veiðitímabils samrýmdist markmiðum laganna. Að virtum sjónarmiðum um meðalhóf og kröfum sem gera yrði til skýrleika og vandaðs undirbúnings lagaheimilda sem kunni að takmarka stjórnarskrárvarin mannréttindi og því að í e-lið 1. mgr. 37. gr. væri mælt fyrir um hlutverk félags með skylduaðild og heimildir þess til ráðstöfunar á eignum bæri að skýra ákvæðið og beita því með þeim hætti að með skyldri starfsemi væri vísað til verkefna sem samrýmist þeim markmiðum sem skylduaðild að félaginu væri grundvölluð á samkvæmt 1. gr. laganna. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að V hefði ekki sýnt fram á að útleiga veiðihússins utan skilgreinds veiðitímabils til almenns gisti- og veitingarekstrar fæli í sér nýtingu og ráðstöfun á eignum félagsins með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn og að hún teldist nauðsynleg til þess að félagið gæti náð þeim markmiðum sem skylduaðild að því er ætlað að tryggja. V yrði því ekki á grundvelli e-liðar 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 talin slík ráðstöfun heimil nema með samþykki allra félagsmanna sinna. Var því fallist á viðurkenningarkröfu áfrýjandans I með nánar tilgreindum hætti. Hins vegar var staðfest niðurstaða Landsréttar um sýknu V af kröfum F ehf.

Á aðalfundi V var samþykktum A breytt og fólu breytingarnar meðal annars í sér að allir félagsmenn í V gátu eftir þær tekið þátt í kosningu um breytingar á samþykktum A en ekki aðeins vélstjóramenntaðir félagsmenn eins og áður hafði verið. Var markmiði sjóðsins breytt samhliða þessu þannig að styrkir sem veittir væru til rannsókna tækju til vinnuumhverfis og aðbúnaðar allra félagsmanna V og námsefnis og kennsluaðferða í námi þeirra en ekki aðeins vélstjóramenntaðra. H, sem var vélstjóri og félagsmaður í V, höfðaði mál á hendur V og A og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að á aðalfundinum hefði engin gild breyting verið gerð á samþykktum A, en til vara að allar ákvarðanir fundarins um breytingar á samþykktum A yrðu ógiltar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að heimild til að krefjast viðurkenningardóms væri samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála háð því skilyrði að stefnandi hefði sjálfur lögvarða hagsmuni af því að skorið yrði úr um tilvist eða efni viðkomandi réttinda eða réttarsambands. Til þess að sýnt væri fram á að þessu skilyrði væri fullnægt væri óhjákvæmilegt að stefnandi bæri skýrlega fyrir sig málsástæður um að lögvarðir hagsmunir væru fyrir hendi. Talið var að í stefnu til héraðsdóms hefði H ekki gert viðhlítandi grein fyrir þessu heldur kæmi þar einungis fram að hann, sem félagsmaður í V, ætti ekki að þurfa að þola að samþykktir A væru brotnar og starfsemi sjóðsins breytt með fyrrgreindum hætti. Þá var ekki talið að aðild að félagi leiddi sjálfkrafa til þess að lögvarðir hagsmunir félagsmanns væru ávallt taldir vera fyrir hendi vegna sérhverrar ákvarðanatöku á vettvangi þess. Slíkt þyrfti sem endranær að meta sjálfstætt hverju sinni á grundvelli einstaklegra, beinna og lögvarinna hagsmuna viðkomandi félagsmanns. Hefði H ekki sýnt fram á slíka lögvarða hagsmuni til að fá leyst úr aðalkröfu sinni. Af því leiddi hann hefði ekki heldur lögvarða hagsmuni að fá efnisdóm um varakröfu sína. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

Í málinu krafðist S hf. endurgreiðslu búnaðargjalds sem hann greiddi á árunum 2010 til 2014, en fyrir lá að gjaldinu var ráðstafað til Svínaræktarfélags Íslands, Bjargráðasjóðs, Bændasamtaka Íslands og Búnaðarsambands Kjalarnesþings. Reisti S hf. kröfu sína á því að álagning og innheimta gjaldsins samkvæmt lögum nr. 84/1997 um búnaðargjald væri ólögmæt hvað hann varðaði, auk þess sem gjaldtakan stangaðist á við ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi og skattlagningu og bryti í bága við ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu. Talið var að lög nr. 84/1997 mæltu ótvírætt fyrir um að S hf. bæri að greiða búnaðargjald sem næmi veltu af sölu hans á afurðum sínum að teknu tilliti til frádráttar samkvæmt nánar greindum matsreglum ríkisskattstjóra. Hvað varðaði Bjargráðasjóð var litið svo á að hann væri stjórnvald en ekki félag og félli því ekki undir 74. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu S hf. um endurgreiðslu búnaðargjalds, sem hann hafði greitt á framangreindu tímabili, að því leyti sem nam þeim hluta gjaldsins er rann til sjóðsins. Vísað var til þess að þótt reglur um ákvörðun búnaðargjalds og álagningu þess væri í samræmi við fyrirmæli 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og fullnægði því að formi til kröfum sem gerðar væru til skattlagningar leiddi það eitt og sér ekki til þess að hafnað yrði kröfu S hf. um endurgreiðslu búnaðargjalds að því leyti sem það hefði runnið til Svínaræktarfélags Íslands, Bændasamtaka Íslands og Búnaðarsambands Kjalarnesþings. Talið var að ekki yrði réttlætt að leggja þá skyldu á S hf. að greiða gjald sem ráðstafað hafði verið til þessara þriggja félaga óháð vilja hans með vísan til þess að slíkt hefði verið nauðsynlegt vegna almannahagsmuna eða vegna réttinda annarra, sbr. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Var því fallist á með S hf. að sá hluti gjaldsins hefði farið í bága við það frelsi sem honum væri tryggt í áðurnefndu stjórnarskrárákvæði til að standa utan félaga, sbr. einnig 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Með vísan til 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda var Í gert að endurgreiða S hf. þann hluta búnaðargjaldsins.

Í málinu krafðist F þess að viðurkennt yrði að sér væri heimilt, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 45/2016 um kjaramál Félags íslenskra flugumferðarstjóra, að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og að kjör félagsmanna sinna yrðu ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt fyrrnefndu lögunum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sama dag og héraðsdómur var kveðinn upp hefðu deiluaðilar gert með sér sátt til að ljúka gerðarmeðferðinni. Samkvæmt henni hefði verið svo um samið að kjarasamningur þeirra frá í júní 2016, sem áður hafði verið felldur í atkvæðagreiðslu meðal félagsmanna F, skyldi gilda með þeim bókunum og samkomulagi, sem honum hefðu fylgt, og yfirlýsingum sem gefnar hefðu verið í tengslum við samningsgerðina. Í ljósi þess að bundinn hefði verið endi á kjaradeilu F og viðsemjanda hans með gerð kjarasamnings, svo sem heimilað hefði verið með lögum nr. 45/2016, var talið að F hefði ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um dómkröfur sínar. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.

B krafðist þess í máli gegn Í að viðurkennt yrði að átján stéttarfélögum innan raða þess væri, þrátt fyrir ákvæði 1., 2. og 3. gr. laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, heimilt að efna til verkfalls og að kjör félagsmanna þessara félaga yrðu ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt sömu lögum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að starfsemi, sem haldið hefði verið uppi á heilbrigðisstofnunum í skjóli undanþága frá verkfallsaðgerðum félaganna, hefði ekki nægt til að girða fyrir alvarlega ógn við almannaheill og réttindi alls almennings til að fá aðstoð vegna sjúkleika, sem Í bæri að tryggja samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Hefðu því verið uppfyllt þau skilyrði, sem 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar fæli í sér, fyrir því að settar yrðu í lögum takmarkanir á verkfallsrétt félagsmanna í aðildarfélögum B. Mætti líta svo á að fullreynt hefði verið að ljúka kjaradeilu aðila með samningum þegar umræddar takmarkanir voru settar. Í hefði því mátt líta svo á að nauðsynlegt væri að grípa til lagasetningar til að ljúka henni enda yrði ekki séð að önnur úrræði hefðu staðið til boða. Um þá stöðu, að lög nr. 31/2015 hafi ekki aðeins tekið til félaga sem stóðu að verkfalli heldur einnig annarra aðildarfélaga B, var vísað til þess að félögin hefðu kosið að neyta réttar samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna til að standa sameiginlega að kröfum gagnvart Í og samningaviðræðum við það auk þess hafa skuldbundið sig innbyrðis til að gera ekki kjarasamning við Í án samráðs við hin. Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar bæri Í að virða sjálfsákvörðunarrétt stéttarfélaga í þeim efnum. Þá var talið ljóst af gögnum málsins að aðildarfélög B hefðu kosið að standa sameiginlega að ýmsum aðgerðum til að knýja á um lausn kjaradeilunnar, meðal annars með samráði um beitingu verkfallsréttar. Hefði löggjöf, sem aðeins hefði náð til félagsmanna í aðildarfélögum B sem áttu í verkfalli við gildistöku hennar, því ekki girt fyrir að önnur félög hefðu þess í stað efnt til sams konar aðgerða í þágu heildarinnar. Yrði einnig að líta til þess að í umræddum lögum hefði ekki eingöngu verið lagt bann við verkföllum félaganna, heldur einnig kveðið á um sérstaka skipan sem kæmi í stað kjarasamnings við þau. Hefði því eitt verið látið ganga yfir félögin öll. Með vísan til þess var ekki talið unnt að líta svo á að gengið hefði verið lengra en réttmætt var við setningu laga nr. 31/2015 og brotið með því gegn grunnreglu íslenskrar stjórnskipunar um meðalhóf. Að þessu virtu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfu B.

I var eigandi jarðarinnar Fossatúns í Borgarbyggð, en jörðinni fylgdi veiðiréttur í Grímsá og var I sem veiðiréttarhafi í ánni félagsmaður í V samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Þá rak hún ferðaþjónustu á jörð sinni í nafni F ehf. Með samningum 1. mars 2007 og 22. apríl 2009 leigði V til VH ehf. um tiltekin tímabil allan rétt til stangveiði í Grímsá og Tunguá á félagssvæði V svo og veiðihús að Fossási. I og F ehf. höfðuðu mál á hendur V og VH ehf. og kröfðust viðurkenningar á því að V hefði verið óheimilt að selja veiðihúsið á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitíma samkvæmt lögum nr. 61/2006, hvort heldur væri til VH ehf. eða annarra. Töldu I og F ehf. að V væri þetta óheimilt þar sem framangreint samrýmdist ekki lögboðnu hlutverki veiðifélagsins samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 auk þess sem þau töldu að samþykki allra félagsmanna veiðifélags þyrfti að liggja til grundvallar ákvörðun um slíkt. Í niðurstöðu Hæstaréttar var rakið að réttarstaða veiðifélaga væri ekki skilgreind með skýrum hætti í lögum nr. 61/2006 en þó væri ljóst að skipan mála innan þeirra og í skiptum út á við væri með sama hætti og þegar eignarréttindi að tilteknu verðmæti væru í sérstakri sameign. Þar sem reglum laganna sleppti giltu því almennar reglur eignarréttar um sérstaka sameign, en auk þess mætti hafa nokkra hliðsjón af lagaákvæðum um afmarkaða flokka sérstakrar sameignar eins og reglum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Samkvæmt almennum reglum eignarréttar gilti sú meginregla um sérstakra sameign að samþykki allra sameigenda þyrfti til óvenjulegra ráðstafana og ráðstafana sem væru meiriháttar þótt venjulegar gætu talist. Samkvæmt 41. gr. laga nr. 26/1994 giltu sérstakar reglur við ákvarðanatöku um sameiginleg málefni í fjöleignarhúsum og m.a. að samkvæmt A. lið ákvæðisins þarfnaðist ráðstöfun á verulegum hluta sameignar samþykkis allra eigenda þess. Í reglu 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um að mönnum væri skylt að eiga aðild að veiðifélagi fælist undantekning frá meginreglu 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að engan mætti skylda til aðildar að félagi. Í þessu fælist jafnframt takmörkun á eignarráðum fasteignareiganda hvað eignarrétt að veiði varðaði. Af þessu leiddi að viðfangsefni veiðifélaga takmarkaðist á hverjum tíma af þeim verkefnum sem löggjafinn fæli þeim og þyrftu þau að vera í nánu samhengi við tilgang laganna og markmið skylduaðildar. Taldi Hæstiréttur að ákvörðun veiðifélags um ráðstöfun stangveiði á félagssvæði sínu og samhliða henni ákvörðun um gisti- og veitingarekstur í veiðihúsi, á skilgreindum veiðitíma samkvæmt lögum nr. 61/2006 félli innan þeirra marka sem lög settu starfsemi veiðifélaga, sbr. c. og d. liði 1. mgr. 37. gr. laganna. Við töku slíkra ákvarðana réði afl atkvæða ef ekki væri á annan veg mælt í lögum eða samþykktum veiðifélags. Á hinn bóginn væri ákvörðun veiðifélags um að selja öðrum veiðihús á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar utan skilgreinds veiðitíma meiriháttar ákvörðun í skilningi óskráðra reglna eignarréttarins um sérstaka sameign og gilti þá einu hvort hún teldist venjuleg eða óvenjuleg. Til slíkrar ákvörðunar þyrfti því samþykki allra félagsmanna í veiðifélagi. Með vísan til þessa var krafa I á hendur V tekin til greina, en sýknað var af kröfu hennar á hendur VH ehf. sem og kröfu F ehf. á hendur V og VH ehf. sökum aðildarskorts.

Aðilar deildu um það hvort B væri skylt að vera félagsmaður í F og greiða félagsgjöld til þess, en B hélt því fram að skylda til félagsaðildar sem kveðið væri á um í síðari málslið 1. mgr. 18. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, fengi ekki samrýmst ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til að standa utan félaga. Ekki voru bornar brigður á það af hálfu F að það teldist félag í skilningi 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að í 1. mgr. 18. gr. væri skýrlega mælt fyrir um skyldu fasteignasala til að vera félagsmenn í F og væri því fullnægt skilyrði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar um að kveðið væri á um skyldu til aðildar að félagi í lögum. Þá var einnig fallist á að áskilnaði stjórnarskrárákvæðisins um almannahagsmuni væri fullnægt. Við mat á því hvort nauðsyn stæði til þess að fasteignasalar væru félagsmenn í F vísaði Hæstiréttur til þess að ekki væri við matið unnt að horfa til annarra atriða varðandi hlutverk F en þeirra, sem mælt væri fyrir um í lögum. Einnig yrði, vegna meginreglu íslenskrar stjórnskipunar um meðalhóf, að gæta að því hvort lagaboð íþyngi mönnum að óþörfu og unnt yrði að ná sama markmiði með öðru og vægara móti. Loks yrði að líta til þess að fasteignasalar, sem hlotið hefðu löggildingu til starfa, hefðu einir heimild til milligöngu um kaup, sölu eða skipti á fasteignum, skráningarskyldum skipum og atvinnufyrirtækjum, sem ættu undir ákvæði laganna. Yrði því að játa löggjafanum rýmri heimild til að leggja byrðar á þá, sem heyrðu til starfstéttarinnar. Var það mat Hæstaréttar að ekki hefði verið sýnt fram á að skylda fasteignasala til að vera félagsmenn í F væri nauðsynleg til þess að það gæti sinnt því hlutverki, sem félaginu hefði verið falið með lögum nr. 99/2004. Gengi síðari málsliður 1. mgr. 18. gr. laga nr. 99/2004 þannig gegn 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og yrði ákvæðinu því ekki beitt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu B af kröfu F um greiðslu gjaldfallins félagsgjalds og viðurkenningu á því að B væri óskylt að vera félagsmaður í F.

F höfðaði mál gegn J og B hf. og krafðist greiðslu vinnuréttindagjalda samkvæmt ákvæðum í kjarasamningum FÍ og LÍÚ vegna starfa J hjá ÚS ehf. og síðar B hf. Hæstiréttur féllst ekki á aðalkröfu J og B hf. um að málinu yrði vísað frá dómi en krafan var studd þeim rökum að efnisdómur hefði verið felldur um kröfuna í dómi Hæstaréttar í máli nr. 231/2008 og að annmarkar hefðu verið á héraðsdómsstefnu. Krafa F varðaði störf J sem skipstjóra hjá ÚS ehf. á tímabilinu frá 20. september 2004 til 8. júní 2006 annars vegar en hins vegar störf hans sem skipstjóri fyrir B hf. á tímabilinu frá 8. júní 2006 til 28. febrúar 2008. ÚS ehf. og B hf. sameinuðust 8. júní 2006. Á hvorugu þessara tímabila var J félagsmaður í F né öðru stéttarfélagi. Á meðan J starfaði fyrir ÚS ehf. stóð félagið utan samtaka vinnuveitenda. Vegna fyrra umræddra tímabila var talið að greiðsluskylda hvíldi hvorki á J né ÚS ehf., enda höfðu hvorugt þeirra verið aðilar að kjarasamningum FÍ og LÍÚ. Ekki var fallist á með F að samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda hvíldi greiðsluskylda á atvinnurekendum sem stæðu utan kjarasamninga til að halda eftir iðgjaldi til stéttarfélags. Hefði ÚS ehf. því ekki verið skylt samkvæmt því lagaákvæði að greiða vinnuréttindagjald til F. Varðandi síðara tímabilið var J með sömu rökum sýknaður af kröfu F. Þar sem B hf. hafði þá verið í LÍÚ var talið að B hf. hefði borið að standa F skil á vinnuréttindagjaldi vegna starfa J samkvæmt kjarasamningi FÍ og LÍÚ og þá án tillits til þess hvort skylda til að greiða gjaldið hvíldi á J sjálfum. Var því fallist á kröfu F vegna greiðslu vinnuréttindagjalda fyrir tímabilið 8. júní 2006 til 28. febrúar 2008.

Samkvæmt 6. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins er framleiðendum sjávarafurða, öðrum en fiskkaupendum og þeim, sem taka við sjávarafurðum í umboðssölu, gert að greiða 8,4% af samanlögðu hráefnisverði afla, sem þeir taka við af nánar tilgreindum bátum, inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning smábáta hjá G. Í 8. gr. laganna er síðan kveðið á um ráðstöfun þessa fjár í þremur töluliðum, og í hinum þriðja er kveðið á um að 6% fjárhæðarinnar renni til L. V var ekki félagsmaður í L, en gerði út smábáta og féll þar með undir fyrrgreinda greiðsluskyldu. Hann sætti sig ekki við þennan hluta gjaldtökunnar og höfðaði mál á hendur G og L þar sem hann taldi lagaákvæðið meðal annars fara í bága við ýmis ákvæði stjórnarskrárinnar, þá einkum 72. gr. hennar og 2. mgr. 74. gr. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að samkvæmt lögum nr. 24/1986 væri V ekki skyldaður til aðildar að L, en lögin legðu á hinn bóginn á hann skyldu til að greiða til L af afurðaverði sínu með sama hætti og félagsmönnum L væri gert. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar væri eignarrétturinn friðhelgur en með fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 24/1986 væru eignarréttindi V skert til hagsbóta fyrir félag, sem hann vildi standa utan við. Aðstaða þessi leiddi til þess að skera yrði úr um hvort uppfyllt væru skilyrði síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar svo að heimilt væri að skylda V með lögum til að greiða gegn vilja sínum til félags, sem hann ætti ekki aðild að. Fram kemur að greiðsluskylda V samkvæmt 3. tl. 8. gr. laga nr. 24/1986 væri lögð á hann samkvæmt lögum og því uppfyllt hið fyrsta þeirra skilyrða sem þyrfti að vera fyrir hendi samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Við úrlausn um það hvort skilyrði væru uppfyllt að öðru leyti yrði að líta til þess hvort L hefði lögmæltu hlutverki að gegna, en ef svo væri þyrfti að skera úr um hvort greiðsluskylda annarra en félagsmanna hans væri nauðsynleg svo að hann gæti gegnt því hlutverki í þágu almannahagsmuna eða réttinda annarra. Fram kemur að í tilgreindum lögum væri kveðið á um tiltekin viðfangsefni L. Hlutverk V væri þannig ekki markað í lögum, heldur væri einungis mælt þar fyrir um tiltekin verkefni í óverulegum mæli. Í málinu hefði engum haldbærum rökum verið stutt að skylda V til að inna af hendi fjárframlög til L væru nauðsynleg svo að L gæti rækt þau viðfangsefni, sem á hann væru lögð með lögum, eða hvernig almannahagsmunir eða réttindi annarra gætu legið að baki því að slík nauðsyn teldist vera fyrir hendi. Loks væri í áðurnefndum ákvæðum laga nr. 24/1986 ekkert kveðið á um með hvaða hætti því fé skyldi varið, sem þannig væri fært frá V og afhent L. Í raun væri það fært hinum síðastnefnda til frjálsrar ráðstöfunar, en einnig að því leyti skorti á að sýnt væri fram á að skilyrði síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar væru uppfyllt. Hvað varðaði þá málsvörn L að V gæti ekki sem lögaðili notið verndar þeirra ákvæða stjórnarskrárinnar sem um ræddi, segir í dómi Hæstaréttar að löngum hafi verið viðurkennt að lögaðilar njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í 74. gr. væri beinlínis fjallað um lögaðila og væru ekki efni til að fallast á að greinarmunur yrði gerður á lögþvinguðum greiðslum þeirra, sem standa utan félaga, eftir því hvort um væri að ræða lögaðila eða einstaklinga, sem kysu að stunda atvinnustarfsemi í eigin nafni. Hæstiréttur taldi því samkvæmt framansögðu að fallast yrði á með V að umrædd lög færu að því leyti í bága við 72. gr. og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og að honum væri óskylt að inna af hendi til stefnda L þau fjárframlög, sem kveðið væri á um í 3. tölulið 8. gr. laganna. Kröfugerð V í málinu væri á hinn bóginn verulega áfátt en af þeim sökum var talið að sýkna yrði G og L af öllum kröfum V í málinu og láta málskostnað falla niður á báðum dómsstigum.

A krafðist þess að viðurkennt yrði að stéttarfélögum innan raða þess væri, þrátt fyrir ákvæði 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira, heimilt að efna til verkfalls og að ákvörðun gerðardóms samkvæmt sömu lögum réði ekki kjörum fiskimanna í þessum félögum. Hélt A því fram að með setningu laga nr. 34/2001 hefði verið brotið gegn samningsfrelsi og verkfallsrétti stéttarfélaga sem verndað væri af 74. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Talið var að með hliðsjón af 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmálans, 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar og tilteknum alþjóðasamningum um félagsleg réttindi sem líta mætti til við skýringar á 74. gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar yrði 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar ekki talin fela í sér skilyrðislausa vernd verkfallsréttar stéttarfélaga. Hins vegar yrði að líta svo á að samningsfrelsi verkalýðsfélaga og beitingu verkfallsréttar mætti aðeins skerða með lögum og því aðeins að uppfylltum sambærilegum skilyrðum og í fyrrnefndu ákvæði mannréttindasáttmálans. Hvorki varð séð að ákvæði mannréttindasáttmálans eða umræddir alþjóðasamningar útilokuðu að löggjafanum gæti verið rétt að grípa inn í einstaka vinnudeilur með lagasetningu né að löggjafanum væri óheimilt að leggja tímabundið bann við einstaka vinnustöðvunum. Hins vegar yrði að gera strangar kröfur til slíkrar lagasetningar. Talið var að ekki væri hægt að útiloka að efnahagsleg áhrif verkfalla og verkbanna gætu verið svo alvarleg að ríkir almannahagsmunir gætu réttlætt tímabundið bann við þeim. Með vísan til lögskýringargagna með lögum nr. 34/2001 þótti ekki rétt að hnekkja því mati löggjafans að ríkir almannahagsmunir hefðu verið fyrir því að banna tímabundið þau verkföll og verkbönn sem orsökuðu vinnustöðvun á þeim tíma sem lögin tóku gildi. Hins vegar var ekki fallist á að almannaheill hefði krafist þess að lagasetningin tæki til þriggja félaga á svæðum þar sem vinnustöðvun var ekki í gangi. Var því fallist á kröfu A varðandi þau félög en Í og SA að öðru leyti sýknuð af kröfum A.