Dómstólaleit

M höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem hún hafði veitt í fasteign sinni með áritun á veðskuldabréf útgefnu af H og að L hf. yrði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteigninni. Hélt M því fram að L hf. hefði við lánveitinguna til H ekki gætt skyldna sinna samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Bæri því að víkja veðsetningunni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í fyrsta lagi byggði M á því að sér hefði í engu verið kynnt að verja ætti lánsfénu í öllu verulegu til að greiða upp vanskilaskuldir H, bæði við L hf. og aðra, áður en hún samþykkti veðsetninguna. Í áðurnefndu samkomulagi var kveðið á um að ef ráðgert væri að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki væri skylt að afla skriflegrar staðfestingar ábyrgðarmanns um að honum hefði verið kynnt það. Var ekki talið að sú staða hefði verið uppi í málinu og þessi málsástæða M því haldlaus. Í öðru lagi vísaði M til þess að hún hefði hvorki undirritað skjöl um mat á greiðslugetu H né fengið að sjá þau andstætt ákvæðum samkomulagsins. Þá hefði L hf. ekki afhent henni upplýsingabækling um skuldaábyrgð og veðsetningar eins og mælt væri fyrir um í samkomulaginu. Í skuldabréfinu sem M áritaði um samþykki fyrir veðsetningunni var tekið fram að veðsali staðfesti með undirritun sinni að hafa kynnt sér upplýsingabækling L hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila. Í bæklingnum var kveðið á um að ábyrgðarmaður skyldi eiga þess kost að kynna sér niðurstöðu greiðslumats lántaka áður en hann gengist í ábyrgð. Var því talið að M hefði með undirritun skuldabréfsins viðurkennt að hún hefði fengið bæklinginn í hendur og kynnt sér hann og þar með fengið næga vitneskju um rétt sinn til að fá aðgang að greiðslumati. Hefði M ekki gert það yrði hún að bera halla af því. Í þriðja lagi hélt M því fram að mat L hf. á greiðslugetu H hefði í ýmsu verið reist á röngum forsendum. Að samanlögðum mánaðarlegum útgjöldum H og greiðslum hennar af nýja láninu og eldri skuldum var talið að niðurstaða greiðslumatsins hefði verið jákvæð þó svo að lögð væri til grundvallar lægri fjárhæð heildartekna en þar var gert. Hefði því ekki hvílt skylda á L hf. samkvæmt samkomulaginu til að afla skriflegrar staðfestingar frá M um að henni hefði verið kynnt greiðslumat fyrir H með neikvæðri niðurstöðu. Var L hf. því sýknaður af kröfum M.

S höfðaði mál á hendur L og krafðist ógildingar á veðrétti samkvæmt veðskuldabréfi sem sonur hennar hafði gefið út og hvíldi á fasteign S. Bréfið hafði verið gefið út til SPRON, samkvæmt samkomulagi við L, en það síðar framselt til L. Byggði S á því að brotið hefði verið gegn ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga við veðsetninguna, þar sem meðal annars ekkert lægi fyrir um að henni hefði verið kynnt niðurstaða greiðslumats sem framkvæmt hefði verið hjá syni hennar áður en lánið var veitt. Bæri því að víkja veðsetningunni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Af hálfu L var krafist sýknu, meðal annars á þeim grundvelli að S hefði glatað rétti til hafa uppi umræddar mótbárur gagnvart sér sem grandlausum framsalshafa veðskuldabréfsins. Héraðsdómur taldi að jafnvel þótt fallist yrði á að L hefði ekki að öllu leyti uppfyllt formskilyrði samkomulags um notkun ábyrgða, væri ósannað að það hefði haft áhrif á ákvörðun S um að veita veðlán í fasteign sinni. Var L því sýknaður af kröfum S. Í dómi Hæstaréttar kom fram að L gæti ekki, eins og forsögu lánveitingarinnar væri háttað, borið fyrir sig grandleysi um ætlaða annmarka veðsetningarinnar. Þá hefði hvorki í stefnu, né undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi, verið á því byggt af hálfu S að ekki hefði farið fram mat á greiðslugetu sonar hennar eða að það mat hefði verið efnislega rangt. Kæmist sú málsástæða því ekki að fyrir Hæstarétti. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, var hann staðfestur.

G og Á höfðuðu mál á hendur Í og kröfðust þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem þau veittu í fasteign sinni til tryggingar láni sem dóttir þeirra tók í ágúst 2006 hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með vísan til 2. mgr. 15. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál og 7. gr. reglugerðar nr. 1081/2008 yrði að leggja til grundvallar að Í hefði ekki öðlast sjálfstæðan rétt á hendur útgefendum skuldabréfa og veðþolum við framsal skuldabréfa til hans. Samkvæmt því gátu G og Á samkvæmt almennum reglum kröfuréttar borið fyrir sig gegn Í mótbáru sem laut að gildi veðsetningarinnar. Þá var lagt til grundvallar að við lánveitinguna hefði ekki verið gætt að þeirri fortakslausu skyldu samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu lántaka og að Í yrði að bera hallann af því að lánið hefði verið veitt án þess að viðhöfð hefðu verið þau vönduðu vinnubrögð af lánveitanda sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Var talið að atvik við samningsgerðina og staða samningsaðila hefði valdið því að ósanngjarnt hefði verið fyrir Í að bera veðsetninguna fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Var hún því felld úr gildi og Í gert að aflýsa veðskuldabréfinu.

Þ höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess að ógiltur yrði veðréttur L hf. í eignarhluta hans í fasteign sem hann átti með eiginkonu sinni í jöfnum hlutföllum. Deildu aðilar um hvort Þ hefði með undirritun sinni á tryggingarbréf sem eiginkona hans gaf út, samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni eða einungis samþykkt veðsetningu eignarhluta eiginkonu sinnar. Fyrir lá að Þ hafði ritað nafn sitt í reit fyrir samþykki maka skuldara, en ekki var gert ráð fyrir undirritun hans sem þinglýsts eiganda fasteignarinnar í bréfinu. Héraðsdómur féllst á kröfu Þ um ógildingu veðréttarins, meðal annars með vísan til þess að undirritun hans á tryggingarbréfið bæri ekki með sér að hann hefði samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni og þá veittu önnur gögn málsins ekki vísbendingu um að það hefði verið ætlun hans. Hins vegar bæri undirritun hans með sér að hann hefði samþykkt veðsetningu eignarhluta eiginkonu sinnar samkvæmt ákvæðum hjúskaparlaga. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með þeirri athugasemd að þó nær hefði verið að krefjast viðurkenningar á því að veðréttur hefði ekki stofnast í öndverðu hefði kröfugerð Þ ekki valdið vandkvæðum fyrir L hf. að taka til varna í málinu.

K höfðaði mál á hendur L hf. og krafðist þess að ógiltur yrði veðréttur L hf. í eignarhluta hennar í fasteign sem hún átti með eiginmanni sínum í jöfnum hlutföllum. Deildu aðilar um hvort K hefði með undirritun sinni á tryggingarbréf sem eiginmaður hennar gaf út, samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni eða einungis samþykkt veðsetningu eignarhluta eiginmanns síns. Fyrir lá að K hafði ritað nafn sitt í reit fyrir samþykki maka skuldara og maka þinglýsts eiganda, en ekki var gert ráð fyrir undirritun hennar sem þinglýsts eiganda fasteignarinnar í bréfinu. Héraðsdómur féllst á kröfu K um ógildingu veðréttarins, meðal annars með vísan til þess að undirritun K á tryggingarbréfið bæri ekki með sér að hún hefði samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni og þá veittu önnur gögn málsins ekki vísbendingu um að það hefði verið ætlun hennar. Hins vegar bæri undirritun hennar með sér að hún hefði samþykkt veðsetningu eignarhluta eiginmanns síns samkvæmt ákvæðum hjúskaparlaga. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með þeirri athugasemd að þó nær hefði verið að krefjast viðurkenningar á því að veðréttur hefði ekki stofnast í öndverðu hefði kröfugerð K ekki valdið vandkvæðum fyrir L hf. að taka til varna í málinu.

J höfðaði mál á hendur Í hf. og krafðist þess að ógilt yrði samþykki hennar fyrir því að veita Í hf. veð í fasteign og Í hf. gert að að aflýsa af eigninni nánar tilgreindu veðskuldabréfi. Deildu aðilar um hvort J hefði verið annar af tveimur útgefendum veðskuldabréfsins eða aðeins samþykkt að setja faseign sína að veði til tryggingar fyrir skuld samkvæmt bréfinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að J hefði ásamt eiginmanni sínum ritað undir umsókn um lán hjá Í hf. bæði sem umsækjandi og veðsali, en hún var ein eigandi hins veðsetta. Skuldabréf var svo gefið út sama dag og hjónin þar tilgreind í meginmáli sem útgefendur þess. Þá hafði J ritað undir þrjár skilmálabreytingar þar sem hún var sögð greiðandi, auk þess sem hún hafði undirritað tvær sem greiðandi og þinglýstur eigandi. Var því talið að J hefði gengist undir gagnvart L hf., sem annar að tveimur aðalskuldurum, að greiða það lán sem var tilefni þess að veðskuldabréfið var gefið út. Gæti því ekki reynt á málsástæður J sem lytu að ógildi veðsetningar vegna tryggingar sem sett væri fyrir skuld annars manns. Var Í hf. því sýknaður af kröfu J.

Aðilar deildu um hvort öll fasteignin að L hefði verið sett að veði með veðskuldabréfum sem E eiginkona K hafði gefið út í desember 2004 og september 2005. K krafðist þess að ógilt yrði með dómi veðréttur stefnda í eignarhluta sínum í fasteigninni. Á fyrrgreindum veðskuldabréfum hafði K einungis ritað nafn sitt í reit fyrir samþykki maka þinglýsts eiganda en ekki í reit fyrir samþykki þinglýsts eiganda. Var talið að samþykki K fyrir veðsetningu síns eignarhluta hefði verið nauðsynlegt til að stofna til veðsins. Þá var tekið fram í dómi Hæstaréttar að þó nær hefði verið að krefjast viðurkenningar á því að veðréttur hefði ekki stofnast í öndverðu hefði kröfugerð K ekki valdið vandkvæðum fyrir Í hf. að taka til varna í málinu. Var krafa K því tekin til greina.

Ágreiningur aðila laut að gildi veðsetningar sem J veitti í fasteign sinni með áritun á þremur skuldabréfum til tryggingar lánum sem V tók hjá lífeyrissjóðnum S, sem síðar fékk heitið B, á árinu 2008. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það hefði verið samrýmanlegt hljóðan lánareglna lífeyrissjóðsins að veita V, sem gegndi á þessum tíma starfi skrifstofustjóra hjá sjóðnum, umrædd lán. Það eitt gæti þó ekki leitt til niðurstöðu um hvort skilyrði væru til að verða við kröfum J um að veðréttindi þessi yrðu felld úr gildi eða þau takmörkuð með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Að virtri skýrslu framkvæmdastjóra S fyrir dómi um verklag við afgreiðslu umsókna um lán, sem ekki var gert ráð fyrir í lánareglunum og sjóðurinn átti að vinna eftir, var litið svo á að frávik frá þeirri framkvæmd gætu haft sömu afleiðingar í för með sér og ef vikið hefði verið frá lánareglunum sem slíkum. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum málsins var talið að lífeyrissjóðurinn hefði ekki tekist að færa sönnur á að kannanir, sem sjóðurinn átti að hafa gert á greiðslugetu V við ítrekaðar lánveitingar til hans á árunum 2007 til 2009, hefðu sýnt að hann hefði verið fær um að standa undir greiðslubyrði af lánunum. Þá hlytu veðsetningar af þessum toga fyrir háum fjárhæðum, sem fasteign V gat ekki borið, að hafa átt að vekja starfsmenn lífeyrissjóðsins til hugsunar um hvort lánveitingarnar gætu verið eðlilegar, hvað þá þegar horft væri til þess að tvö af lánunum hefðu verið tekin eftir efnahagshrun haustið 2008. Hefði lífeyrissjóðurinn fylgt fyrrgreindu verklagi hefði hann að réttu lagi átt að hafna umsóknum V um lán gegn veði í fasteign J. Að þessu virtu og með skírskotun til mismunandi stöðu aðila við samningsgerðina var talið ósanngjarnt að L fengi að bera fyrir sig samningsbundin veðréttindi sín í fasteign J, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Voru þau því felld úr gildi.

Ágreiningur aðila laut að gildi veðleyfis sem P veitti í fasteign sinni með samþykki á skuldabréfi útgefnu af J til L árið 2006 og síðar við skuldskeytingu árið 2009. Ekki var fallist á með P að L hefði við umrædda lánveitingu og töku veðs til tryggingar láninu farið á svig við lánareglur sínar þegar hann lagði mat á greiðslugetu J. Hvað varðaði skuldskeytinguna var vísað til þess að P hefði veitt samþykki sitt fyrir skuldaraskiptum með undirritun á skjali þar sem kom fram að lánið væri í vanskilum og að samhliða skuldaraskiptum ætti sér stað tiltekin skuldbreyting að ósk nýs skuldara, þar á meðal að endurgreiðsluskilmálum yrði breytt. Þá var talið að ganga yrði út frá því að það hefði verið forsenda fyrir skuldaraskiptum af hálfu L að veðréttur hans í fasteign P stæði óhaggaður við þau. Með þessu var litið svo á að skuldskeytingin hefði tekið gildi og að með henni hefði staða P ekki orðið lakari en verið hafði fyrir hana. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum málsins gæti P ekki borið það fyrir sig að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og önnur lagaákvæði sem byggt var á til stuðnings aðal- og varakröfu hans ættu að leiða til þess að veðréttur í fasteign hans, sem stofnað hafði verið til árið 2006, yrði felldur úr gildi. Af því leiddi að ekki kæmi til álita kröfur P um viðurkenningu á bótarétti hans vegna saknæmrar háttsemi L við öflun veðs frá honum í tilefni af lántökunni og við skuldskeytinguna. Var L sýknað af kröfum P.

Í málinu kröfðust HS og HT þess að fellt yrði úr gildi veð sem þau veittu í fasteign sinni með samþykki á veðskuldabréf útgefnu af syni HT og að L yrði gert að aflýsa því. Þá krafðist HT endurgreiðslu úr hendi L. Reistu þau kröfur sínar meðal annars á 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var talið að HS og HT hefðu ekki sýnt fram á að L hefði við lánveitingarnar vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum þeim og reglum sem um starfsemi hans giltu, meðal annars um að óska ekki eftir greiðslumati á lánsumsækjanda. Þá var vísað til þess að HS og HT hefðu ritað nafn sitt undir sérstakt skjal þar sem athygli þeirra var vakin á áhrifum vanskila og nauðsyn þess að þau bæru traust til lántakans. Var ekki talið ósanngjarnt af hálfu L að bera fyrir sig veðsetninguna og var L því sýknað af kröfum HS og HT

Í málinu kröfðust GO og GU að fellt yrði úr gildi veð sem þau upphaflega veittu í fasteign sinni að M, sem var þinglýst eign GO, með samþykki á veðskuldabréf útgefnu af syni þeirra. Með yfirlýsingu var veðið síðar flutt á þinglýsta eign þeirra beggja að L. Töldu GO og GU að L hefði brotið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða frá árinu 2001 og af því leiddi að það færi í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að L bæri fyrrgreint samþykki fyrir sig. Í dómi Hæstaréttar kom fram að GO og GU hefðu undirritað staðfestingu þess efnis að þau hefðu kynnt sér skjal sem bar yfirskriftina ábendingar og var beint til þeirra sem heimiluðu lántaka að veðsetja eign sína. Var því talið að þau gætu ekki byggt á því að ætlaðir gallar á greiðslumati á lántaka ætti að leiða til þess að upphafleg veðsetning í M væri ógild. Þá var ekki talið að hið nýja veð er varðaði eignarhluta GO yrði ógilt á grundvelli laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þar sem lögin ættu ekki við þegar veð væru flutt af einni eign yfir á aðra í eigu sama veðsala til tryggingar efndum á sama lánssamningi. Að lokum var því hafnað að felld yrði úr gildi veðsetning á eignarhluta GU þar sem að L hefði ekki framkvæmt nýtt greiðslumat á lántaka. Var meðal annars vísað til þess að flutningur veðsins hefði verið að frumkvæði og í þágu GO og GU og að ætluð vanræksla á gerð þess í tilefni af veðflutningi hefði enga þýðingu haft um þá ákvörðun GU að setja að veði eignarhluta sinn í íbúðinni að L. Var L því sýknað af kröfum GO og GU.

P gaf út tryggingarbréf til tryggingar öllum skuldum einkafirma síns D með allsherjarveði í fasteign A. Var bú P tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum 17. apríl 2009. Á grundvelli framsals höfðaði H ehf. mál þetta í því skyni að ganga að hinni veðsettu eign A. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. gr. laga nr. 142/2010, sem breyttu lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., hefði tveggja ára fyrningarfrestur krafna á hendur P, sem ekki hefðu fengist greiddar við skiptin, án tillits til þess hvort þeim hefði verið lýst við þau byrjað að líða við gildistöku fyrrnefndra laga eða þann 29. desember 2010. Þá kom fram að firmað teldist ekki sjálfstæð lögpersóna sem gæti átt réttindi eða borið skyldur og nyti því ekki aðildarhæfis í skilningi 1. mg. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og gætu því skipti á firmanu ekki farið fram með sjálfstæðum hætti. Í samræmi við það hefðu eignir og skuldir fallið til eiganda þess í samræmi við 72. gr. laga nr. 21/1991 og hefði fjárkrafa H ehf. því verið fallin niður fyrir fyrningu gagnvart skuldara og eiganda firmans þegar málið var höfðað á árinu 2015. Var A sýknað af kröfu H ehf.

P gaf út tryggingarbréf til tryggingar öllum skuldum einkafirma síns D með allsherjarveði í fasteign M. Var bú P tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum 17. apríl 2009. Á grundvelli framsals höfðaði H ehf. mál þetta í því skyni að ganga að hinni veðsettu eign M. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. gr. laga nr. 142/2010, sem breyttu lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., hefði tveggja ára fyrningarfrestur krafna á hendur P, sem ekki hefðu fengist greiddar við skiptin, án tillits til þess hvort þeim hefði verið lýst við þau byrjað að líða við gildistöku fyrrnefndra laga eða þann 29. desember 2010. Þá kom fram að firmað teldist ekki sjálfstæð lögpersóna sem gæti átt réttindi eða borið skyldur og nyti því ekki aðildarhæfis í skilningi 1. mg. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og gætu því skipti á firmanu ekki farið fram með sjálfstæðum hætti. Í samræmi við það hefðu eignir og skuldir fallið til eiganda þess í samræmi við 72. gr. laga nr. 21/1991 og hefði fjárkrafa H ehf. því verið fallin niður fyrir fyrningu gagnvart skuldara og eiganda firmans þegar málið var höfðað á árinu 2015. Var M sýknað af kröfu H ehf.

Í málinu krafðist M þess að fellt yrði úr gildi veð sem hún veitti í fasteign sinni með samþykki á veðskuldabréfi útgefnu af syni hennar S. Taldi M að L hf. hefði brotið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða frá árinu 2001 og af því leiddi að það færi í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að L hf. bæri fyrrgreint samþykki fyrir sig. Var vísað til þess að M hefði ritað nafn sitt undir staðfestingu þess efnis að hún hefði kynnt sér efni upplýsingabæklings L hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila. Var því talið að henni hafi átt að vera kunnugt um að greiðslumat hefði verið gert á lántaka og undir henni komið að óska eftir að sjá matið áður en hún veitti samþykki sitt til veðsetningarinnar. Þá var talið að við mat á greiðslugetu S hefði L hf. getað reitt sig að hluta á upplýsingar frá S og að hann hafi haft tilefni til þess að upplýsa L hf. um rangar forsendu greiðslumatsins. Var L hf. sýknað af kröfu M.

Í málinu krafðist Ó þess að fellt yrði úr gildi veð sem hún veitti í fasteign sinni með samþykki á veðskuldabréfi útgefnu af maka hennar J. Hafði Ó áritað, eftir umboði móður sinnar, samþykki sitt fyrir veðsetningunni. Taldi Ó að A hf. hefði brotið í bága við samkomulag um notkun ábyrgða frá árinu 2001 og af því leiddi að það færi í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að A hf. bæri fyrrgreint samþykki fyrir sig. Var vísað til þess að Ó hefði fyrirvaralaust undirritað niðurstöður greiðslumats á J bæði sem maki lántaka og hins vegar í umboði móður sinnar sem veðsala. Var talið að hefði raunin verið sú að þær upplýsingar sem lágu til grundvallar greiðslumatinu hafi ekki verið réttar yrði Ó að bera hallan af því. Þá var ekki fallist á með Ó að fyrrnefnt umboð hefði ekki verið fullnægjandi til þess að hún hafi getað með skuldbindandi hætti ritað undir niðurstöður greiðslumatsins.Var A hf. sýknað af kröfu Ó.

Í málinu krafðist L hf. þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í fasteign í eigu A o.fl. samkvæmt tryggingarbréfi til tryggingar kröfu á hendur Á vegna yfirdráttar hans á tékkareikningi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri ljóst af gögnum málsins hvenær krafa L hf. hefði stofnast. Yfirlit um færslur á tékkareikningnum hefðu ekki verið lagðar fram í málinu að öðru leyti en því að fram kæmi að staða reikningsins hefði í júní 2009 numið sömu fjárhæð og L hf. hefði lýst við gjaldþrotaskipti á búi Á í september sama ár. Með vísan til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. var talið að nýr tveggja ára fyrningarfrestur hefði byrjað að líða á þeim degi er skiptum búsins lauk í september 2011. Samkvæmt því hefði krafa L hf. verið fyrnd þegar málið var höfðað í desember 2014. Voru A o.fl. sýknuð af kröfu L hf.

Dánarbú A krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning sem A veitti í fasteign sinni með áritun á skuldabréf, útgefnu af B, og að A hf. yrði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteigninni. Byggði dánarbúið kröfur sína á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem S, sem A hf. leiddi rétt sinn frá, hefði ekki sinnt skyldu sinni samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, um tryggja það að A hefði getað kynnt sér niðurstöðu greiðslumats B áður en A samþykkti veðsetninguna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þrátt fyrir þennan annmarka yrði ekki horft fram hjá því að A hafði samþykkt niðurstöðu um mat á greiðslugetu B fimm dögum eftir undirritun sína á veðskuldabréfið. Á því skjali staðfesti A jafnframt að hafa kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð, auk þess sem hann undirritaði annað skjal um „Ábendingar vegna lánsveðs“. Hafi honum þá mátt vera ljóst í hverju ábyrgð hans sem veðsali fólst en ekki hreyft athugasemdum við. Varð því að leggja til grundvallar að með undirskrift sinni á niðurstöðu greiðslumatsins hefði A veitt eftirfarandi samþykki sitt fyrir veðsetningunni og var með því uppfyllt skilyrði 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Samkvæmt þessu, og að því gættu að A hafði fyrst níu árum eftir að hann veitti samþykki sitt fyrir veðsetningunni uppi andmæli gegn gildi hennar, var ekki fallist á að ósanngjarnt væri af hálfu A hf. eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðleyfið. Var kröfu dánarbúsins því hafnað.

Deilt var um gildi sjálfskuldarábyrgðar S og veðsetninga sem S og B höfðu veitt í fasteign sinni í tengslum við lán sem dóttir þeirra og tengdasonur höfðu tekið hjá tveimur fjármálafyrirtækjum. Talið var að L hf. yrði að bera hallann af því að fjármálafyrirtækin, sem L hf. leiddi rétt sinn frá, hefðu ekki sinnt fortakslausri skyldu sinni samkvæmt 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem þau höfðu verið aðilar að, til að meta greiðslugetu dóttur og tengdasonar S og B við veitingu fjögurra nánar tilgreinda lána. Samkvæmt þessu og með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga var fallist á með S og B að ósanngjarnt væri af hálfu L hf. að bera fyrir sig og byggja rétt sinn á veðleyfi sem þau hefðu veitt í fasteign sinni fyrir þremur lánum og sjálfskuldarábyrgð S á einu láni. Voru umræddar veðsetningar því felldar úr gildi auk þess sem ábyrgð S á skuldabréfinu var ógilt.

G höfðaði mál gegn L hf. og krafðist þess að veðsetning sem hún veitti í fasteign sinni fyrir láni til B yrði felld úr gildi, meðal annars með vísan til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með dómi héraðsdóms var veðsetningin ógilt að því leyti sem hún var umfram 13.000.000 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í október 2015 hefði L hf. sent G bréf þar sem hún var krafin um greiðslu umræddrar fjárhæðar, en að félagið hefði ekki gert neinn fyrirvara við innheimtuna. Leit Hæstiréttur svo á að með þessu hefði L hf. ráðstafað sakarefni málsins af sinni hálfu og þar með fallið frá áfrýjun héraðsdóms fyrir sitt leyti. Væri því eingöngu til úrlausnar fyrir dóminum hvort hinn áfrýjaði dómur skyldi staðfestur eða tekin frekar en þar var gert til greina krafa G um ógildingu veðsetningarinnar. Var meðal annars litið til þess að stærstur hluti lánsins til B hefði verið notaður til að greiða tvær veðskuldir sem þegar hvíldu á fasteign G. Samkvæmt útreikningi L hf., sem ekki hafi verið hnekkt, hefðu þær skuldir, miðað við þingfestingu málsins í héraði, numið alls 13.440.372 krónum. Ekki var fallist á með G að hún gæti nú borið því við að fella ætti veðsetninguna frekar niður á þeirri forsendu að lánið hefði í raun runnið til greiðslu á skuldum sem tilheyrðu B einum. Þá var talið, með vísan til 5. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að nauðasamningur B við lánardrottna sína haggaði ekki rétti L hf. til að ganga að veðinu sem G hafði sett til tryggingar á efndum B. Þar sem greiðsla eldri veðskuldanna með láninu til B væri G ótvírætt til hagsbóta var ekki fallist á að lækka ætti skuldbindingu hennar frekar á kostnað L hf. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. maí 2015. Í áfrýjunarstefnu krefst hann þess aðallega að felld verði úr gildi veðsetning skuldabréfs að höfuðstól 4.150.000 krónur, útgefnu af Guðfinnu Franzdóttur 15. desember 2004, sem hann veitti leyfi fyrir í fasteign sinni að Blikanesi 26 í Garðabæ og að stefnda verði gert að aflýsa skuldabréfinu en til vara að veðsetningin verði felld úr gildi að því leyti sem hún var umfram 3.587.060 krónur er hún fór fram. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum áfrýjanda, en til vara að framangreind veðsetning nemi 3.587.060 krónum á útgáfudegi skuldabréfsins. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Í mars 2008 rituðu B o.fl. undir leyfi til veðsetningar nánar tiltekinnar fasteignar vegna veðskuldabréfs í tilgreindum erlendum myntum að jafnvirði 8.250.000 króna, en skuldari þess var T ehf. Í janúar 2013 endurútreiknaði Í hf. lánið þar sem það taldi að um hefði verið að ræða ólögmætt lán bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Í apríl sama ár var T ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og lýsti Í hf. kröfu í búið samkvæmt veðskuldabréfinu. Engar eignir fundust í búinu og lauk skiptum samkvæmt því á grundvelli 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í maí 2013 krafði Í hf. B o.fl. um greiðslu eftirstöðva veðskuldabréfsins að fjárhæð 11.248.785 krónur auk vaxta og kostnaðar. Í dómi Hæstaréttar var hafnað þeirri málsástæðu B o.fl. að veðsetningin hefði verið ógild samkvæmt óskráðum reglum kröfuréttar um brostnar forsendur þar sem í ljós hefði komið að um ólögmætt gengistryggt lán hefði verið að ræða, enda hafði veðsetningin hið minnsta náð til höfuðstóls skuldarinnar, eins og hann hafði verið endurreiknaður, og lögmætra vaxta af honum. Þá stoðaði B o.fl. ekki að bera fyrir sig að það hefði verið forsenda þeirra fyrir veðsetningunni að bú T ehf. yrði ekki tekið til gjaldþrotaskipta. Þá hefðu þau engin haldbær rök fært fyrir því að lánveitingin hefði verið refsiverð eða að ósanngjarnt væri og andstætt góðri viðskiptavenju samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að bera veðskuldabréfið fyrir sig eða að það væri óheiðarlegt eftir ákvæðum 33. gr. sömu laga. Var því hafnað kröfu B o.fl. um ógildingu samningsins. Að lokum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að tilteknar málsástæður B o.fl. hefðu verið of seint fram komnar, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X ehf. var gert skylt að afhenda L allar upplýsingar, sem hann hafði undir höndum, um þrjú nánar tilgreind netföng sem X ehf. hýsti á tilteknu tímabili.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu SG um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál hennar á hendur S. Var þeirri kröfu SG vísað frá Hæstarétti þar sem kærufrestur var liðinn. Jafnframt var kærður úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi kröfu SG um að samningsskilmálum, sem beiðni S um nauðungarsölu byggði á, yrði vikið til hliðar sem óréttmætum og veðheimild samkvæmt þeim dæmd ógild. Krafðist SG þess að umræddur úrskurður yrði ómerktur og héraðsdómi gert að taka kröfu hennar til efnismeðferðar. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 2. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu yrði ekki í máli eftir XIII. kafla laganna leyst úr ágreiningi um annað en þá ákvörðun sýslumanns sem varð tilefni málsins. Frá því mætti þó víkja ef aðilarnir væru á einu máli um að fá leyst úr öðrum ágreiningi varðandi nauðungarsöluna og héraðsdómari fellst á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um ágreininginn. S hefði í þessu máli ekki fyrir sitt leyti samþykkt að SG gæti haft uppi umrædda kröfu. Breytti í því tilliti engu þótt krafa S um frávísun kröfunnar hefði fyrst verið höfð uppi við munnlegan flutning málsins í héraði. Samkvæmt því var ómerkingakröfu SG hafnað. Þá kom fram í niðurstöðu Hæstaréttar að SG, sem hafði veitt leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar veðskuldabréfi sem dóttir hennar gaf út til S , hefði mátt vera ljóst að greiðslumat hefði einnig miðast við tekjur þáverandi sambúðarmaka dóttur hennar og að það hefði verið undir SG sjálfri komið hvort hún óskaði eftir að sjá matið áður en hún samþykkti að veðsetja eign sína. Samkvæmt þessu var hinn kærði úrskurður staðfestur.

P höfðaði mál gegn L hf. og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning eignarhluta hans í jörð samkvæmt veðskuldabréfi sem gefið var út af bróður P. Í dómi Hæstaréttar kom fram að P hefði ekki sannað að samkomulag um veðsetningu á jörðinni hefði falið í sér brot gegn góðum viðskiptavenjum eða verið ósanngjarnt gagnvart stefnanda í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, um boð og ógilda löggerninga eða ákvæða laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Með vísan til ákvæðis í veðskuldabréfinu var talið að greiðslumat hefði verið kynnt P og að það hefði verið undir honum sjálfum komið að óska eftir að kynna sér efni þess sérstaklega áður en hann veitti samþykki fyrir veðsetningu fasteignar sinnar. Einnig var hafnað málsástæðum P er lutu að því að honum hefðu ekki verið kynnt réttaráhrif undirritunar sinnar á veðskuldabréfið sem hann hefði haft litla burði til að átta sig á. Þá hefði P ekki sýnt fram á að forsendur veðsetningarinnar hefðu brostið. Var L hf. sýknaður af kröfum P.

P höfðaði mál gegn A sparisjóði og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning á eignarhlutum hans í jörð og lóðum úr henni samkvæmt veðskuldabréfi og tryggingabréfi sem gefin voru út af J. Óumdeilt var að greiðslugeta J hafði ekki verið metin áður en P samþykkti veðsetninguna, eins og P taldi að skylt hefði verið samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Andvirði veðskuldabréfsins rann að mestu til P vegna kaupa J á hlut í jörðinni en í dómi Hæstaréttar kom fram að sú ráðstöfun breytti engu um þá skyldu sem hvíldi á A gagnvart P við veðsetninguna samkvæmt umræddu samkomulagi, enda hefði P ekki borið að tryggja greiðslu kaupverðsins til sjálfs sín með því að veðsetja sinn hluta jarðarinnar sem salan tók ekki til. Þá hefði umrædd sala verið um garð gengin þegar P setti að veði lóðir sínar úr jörðinni með tryggingabréfinu. Þá var ekkert fram komið sem renndi stoðum undir þá staðhæfingu A að fjárhagur J hefði á þessu tímabili verið traustur þannig að ekki skipti máli þótt greiðslugeta hans hefði ekki verið metin eftir reglum samkomulagsins. Þegar þetta væri haft í huga og það traust sem P mátti bera til A, auk þess sem augljós aðstöðumunur var með aðilum, yrði talið með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að ósanngjarnt væri af A að bera fyrir sig samþykki P við að setja að veði eignarhluta sinn í jörðinni og lóðum úr henni til tryggingar skuldum J. Þá var ekki fallist á með A að P hefði sýnt tómlæti við gæslu réttar síns. Voru veðsetningar á eignum P samkvæmt veðskuldabréfi og tryggingarbréfi því ógiltar. Jafnframt var tekin til greina krafa um að A yrði gert að aflýsa veðunum af eignum P að viðlögðum dagsektum.

H krafðist viðurkenningar á því að tiltekin fasteign hennar stæði ekki til tryggingar skuldbindingu eiginmanns hennar, B, við A samkvæmt lánssamningi þeirra á milli. Í tengslum við gerð lánssamningsins hafði B gefið út tryggingarbréf til tryggingar skuldum hans eða ábyrgðum þar sem fasteign H var sett að veði, en H undirritaði tryggingarbréfið sem samþykkur maki og þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Byggði H kröfu sína á því að það væri andstætt 36. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að bera ábyrgðaryfirlýsingu hennar samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir sig, einkum þar sem við gerð hennar hefði ekki verið fylgt skilyrðum og skyldum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem þá var í gildi. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að fyrirsvarsmenn A hefðu vitað að lánið til B hefði verið vegna áhættufjárfestinga. Hefði greiðslugeta hans ekki verið könnuð sérstaklega áður en lánið var veitt, en samkvæmt gögnum málsins yrði ekki ráðið að hann hefði getað staðið undir greiðslubyrði vegna þess. Þá hefði A látið hjá líða að hafa samband við H vegna ábyrgðar hennar, en augljós aðstöðumunur hefði verið með aðilum. Loks var H ekki talin hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns. Var talið að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 væru fyrir hendi til að ógilda samþykki H fyrir veðsetningunni og niðurstaða héraðsdóms, þar sem krafa H var tekin til greina, staðfest.

G krafðist þess að ógilt yrði veðleyfi sem hún hafði undirritað um að fasteign hennar yrði sett að veði til tryggingar skuld sonar síns H við Í hf., samkvæmt skuldabréfi útgefnu af honum. Byggði G á því að Í hf. hefði ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og að því væru fyrir hendi forsendur samkvæmt 36. gr. samningalaga til að víkja samþykki hennar um veðsetninguna til hliðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðslumat sem framkvæmt hafði verið á H í tengslum við lántökuna hefði verið haldið fjölmörgum annmörkum. Ekki væri unnt að sjá hver niðurstaða þess hefði orðið ef réttar upplýsingar hefðu verið notaðar og samræmis gætt í tilgreiningu ráðstöfunartekna annars vegar og greiðslubyrði og ætluðum framfærslukostnaði og föstum útgjöldum hins vegar. Yrði Í hf. að bera hallan af þeirri óvissu hvort H hefði staðist greiðslumat ef réttar upplýsingar hefðu verið tilgreindar, svo og því hvort G hefði veitt veðheimildina ef réttilega hefði verið staðið að gerð greiðslumatsins. Að teknu tilliti til efni loforðs G um að veita veð í fasteigninni, atvika og stöðu G og Í hf. við samningsgerðina, auk atvika sem síðar komu til, var talið ósanngjarnt af hálfu Í hf. að bera fyrir sig samninginn sem fólst í samþykki G við að veita veð í fasteigninni, umfram þá fjárhæð sem var varið til greiðslu eldri veðskulda sem hvíldu á fasteign hennar. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 169/2012, um að horfa yrði til þeirrar hækkunar sem orðið hafði á uppgreiddum lánum með tilliti til vaxta- og verðtryggingar, ógilti Hæstiréttur samþykki G um veðleyfið að því marki sem fjárhæðin væri umfram 6.500.000 krónur.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Þ um að nauðungarsala á fasteign yrði ógilt hvað hans eignarhluta varðaði. Þ hafði sett eignarhluta sinn að veði með áritun á veðskuldabréf sem B dóttir hans gaf út til sparisjóðsins S á árinu 2008. Var B eigandi að 57% fasteignarinnar en Þ að 43%. Í málinu byggði Þ á því að samningur hans við sparisjóðinn væri ógildanlegur vegna þess að ekki hafi af hálfu sparisjóðsins verið gætt ákvæða samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Vísaði hann einkum til nánar tilgreindra ákvæða í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerning, þar á meðal 36. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að þegar litið væri til þess hvernig að málum hafi verið staðið hvað varðaði mat á greiðslugetu B yrði að líta svo á að í raun hafi greiðslugeta B alls ekki verið metin þannig að fullnægði ákvæðum fyrrnefnds samkomulags. Yrði A að bera hallann af því að lánið hafi verið veitt án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerði ráð fyrir. Var ekki fallist á með A að sú staðreynd að Þ væri faðir B og sameigandi hennar að fasteign veitti líkur fyrir því að honum hafi mátt vera kunnugt um fjárhag hennar þannig að hann gæti metið greiðslugeta hennar án þess að ákvæða samkomulagsins væri gætt. Taldi Hæstiréttur með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 ósanngjarnt af A að bera fyrir sig samþykki Þ við veðsetningunni. Þá var Þ ekki talinn hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varðaði. Var nauðungarsala sú sem fram hafði farið felld úr gildi hvað eignarhluta Þ varðaði.