Dómstólaleit

Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem málinu var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi á þeim grunni að dómkröfur sóknaraðila fullnægðu ekki áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Héraðsdómur hafði upphaflega vísað málinu frá en Landsréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í þeim úrskurði Landsréttar í máli nr. 335/2022 var ekki fallist á frávísunarástæðu héraðsdóms að dómstólar hefðu áður tekið beina afstöðu til þess sakarefnis sem fælist í dómkröfum G o.fl., sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Var einnig tekið fram í forsendum þess úrskurðar Landsréttar án frekari rökstuðnings að málatilbúnaður aðila yrði ekki talinn í andstöðu við d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og G o.fl. hefðu lögvarða hagsmuni af kröfum sínum. Hæstiréttur taldi að Landsrétti hefði borið að útskýra með nákvæmari hætti en gert var hvers vegna hann teldi sig óbundinn af fyrri niðurstöðu. Þessi annmarki gæti þó ekki einn og sér leitt til þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi. Yrði því að meta hvort dómkröfur í málinu væru tækar til efnismeðferðar. Hæstiréttur taldi að kröfur G o.fl. uppfylltu ekki skilyrði um ákveðna og ljósa kröfugerð og ekki til þess fallnar að leiða ágreining málsaðila til lykta. Staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð Landsréttar.

I ohf. höfðaði skaðabótamál á hendur A og Í vegna innsetningar í loftfar sem fór fram á grundvelli dómsúrskurðar. I ohf. hafði á grundvelli 1. mgr. 136 gr. þágildandi laga nr. 60/1998 um loftferðir aftrað för farþegaþotu A frá Keflavíkurflugvelli vegna gjaldfallinna krafna á hendur flugfélaginu W hf. sem var leigutaki þotunnar en bú þess hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta. A krafðist innsetningar í þotuna sem héraðsdómur heimilaði og féllst ekki á frestun réttaráhrifa úrskurðar þar um. Var þotunni í framhaldinu flogið af landi brott. Bótakröfu sína á hendur A reisti I ohf. einkum á hlutlægri bótareglu 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 en gagnvart Í byggði hann á sakarreglunni. A höfðaði gagnsök gegn I ohf. og byggði á því að sú framganga I ohf. að hindra brottför þotunnar frá Keflavíkurflugvelli á grundvelli fjárkrafna sem hann hefði ekki borið ábyrgð á hefði verið ólögmæt og saknæm og valdið sér tjóni. Hæstiréttur féllst ekki á það með I ohf. að A hefði undir rekstri aðfararmálsins ráðstafað sakarefni málsins með bindandi hætti enda yrði úrskurði í slíku máli ekki jafnað til dóms í einkamáli. Við mat á því hvort umdeild aðfarargerð fengi staðist taldi rétturinn að ríkar kröfur yrðu jafnan gerðar til lagaheimildar sem fæli í sér greiðsluþvingun, sérstaklega við aðstæður þar sem kröfur beindust að eiganda loftfars sem ekki hefði átt í kröfuréttarsambandi við rekstraraðila flugvallar. Lagareglan hefði verið ónákvæm og ókleift fyrir I ohf. að fullnusta í þotu A þá fjárkröfu sem W hf. hafði stofnað til gagnvart I ohf. enda hefði hann hvorki notið haldsréttar, handveðs eða annarra tryggingarréttinda í þotunni. Þá kæmu lögveðsréttindi sem bætt var í lög undir rekstri aðfararmálsins ekki til álita þegar af þeirri ástæðu að ekki hefði verið byggt á þeim af hálfu I ohf. Fallist var á að beiting stöðvunarheimildar á grundvelli 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 hefði þó verið lögmæt vegna þeirra gjalda sem stofnað hafði verið til sérstaklega vegna umrædds loftfars en eftir að A hafði innt þau af hendi 6. maí 2019 hefði I ohf. ekki getað sótt frekari heimild í greinina til að aftra áfram för þotunnar enda fengi slíkt ekki samræmst vernd eignarréttar A, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Kæmi því hvorki til álita í málinu bótaábyrgð I ohf. á hendur A á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 né Í á grundvelli sakarreglunnar og voru þau sýknuð af kröfum í aðalsök. Af niðurstöðum í aðalsök leiddi að stöðvunarheimild umræddrar 136. gr. laga nr. 60/1998 náði aðeins til þeirra gjalda sem stofnað hafði verið sérstaklega til vegna viðkomandi loftfars. I ohf. var auk þess virt til sakar að gera samkomulag við W hf. um tilhögun greiðslu og tryggingu allra gjaldfallinna krafna vegna allra loftfara á vegum flugfélagsins. Á tjóni sem af því leiddi bæri I ohf. ábyrgð og væri bótaskyldur gagnvart A vegna tjóns sem hann varð fyrir á tímabilinu frá 6. maí til 18. júlí 2019. Hins vegar var I ohf., í samræmi við niðurstöðu í aðalsök, sýknaður af kröfu um skaðabætur vegna þeirrar greiðslu sem hann innti af hendi 6. maí 2019. Að öðru leyti þótti skaðabótakrafa hans svo vanreifuð að henni var af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.

Árið 2008 gerðu L hf. og P ehf. með sér samning um svokallað fjölmyntalán til P ehf. Ári síðar eignaðist L hf. allt hlutafé í P ehf. og var lánið greitt upp í lok þess árs. Árið 2010 hófst svokallað opið söluferli á P ehf. sem lauk með sölu allra hluta í félaginu til Lþ ehf. Árið 2012 tilkynnti L hf. P ehf. að bankinn hefði endurútreiknað tiltekið eldri lán aðila frá árinu 2007 þar sem að það hefði verið gengistryggt lán í íslenskum krónum. Jafnframt var tilgreint að fyrrgreint fjölmyntalán aðila frá árinu 2008 hefði verið í erlendri mynt og ætti því ekki að sæta endurútreikningi. Þessu var P ehf. ósammála og krafði L hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að uppgreiðsla lánsins árið 2009 hefði farið fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag P ehf. og hefði markmiðið verið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Allt hlutafé í P ehf. hefði síðan verið selt Lþ ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins hefðu haft aðgang að gögnum um félagið og hefðu framkvæmt áreiðanleikakönnun á því og hefði mátt vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hefði verið farið og hvers eðlis þær hefðu verið. Þá hefði ákvörðun kaupverðsins verið miðuð við þá forsendu að framangreindu skuldarsambandi hefði verið lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda var ekki fallist á kröfu P ehf. Kom því ekki til athugunar hvort í samningnum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu. Var L hf. sýknaður af kröfu P ehf.

B var ákærður fyrir eignarspjöll og brot gegn valdstjórninni með því að hafa í Fangelsinu að Litla-Hrauni veist með margvíslegu ofbeldi að þremur fangavörðum sem þar voru við skyldustörf, með þeim afleiðingum að einn fangavarðanna hefði hruflast á enni og fengið kúlu á höfuðið, annar hlotið sár á nefið auk þess sem tvenn gleraugu hefðu eyðilagst. B játaði sök og var farið með málið samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Héraðsdómur taldi að ekki hefði verið uppfyllt það málshöfðunarskilyrði vegna eignaspjalla sem fram kæmi í 4. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að sá krefðist sem misgert hefði verið við og yrði B því hvorki sakfelldur né gerð refsing fyrir meint brot gegn 1. mgr. 257. gr. laga nr. 19/1940 þrátt fyrir játningu. Var hann á hinn bóginn sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940 og honum gert að sæta fangelsi í 10 mánuði. Fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu sinni á hendur B fyrir brot gegn 1. mgr. 257. gr. laga nr. 19/1940. Þá féllst Hæstiréttur ekki á það með B að honum hefði þegar verið gerð refsing fyrir háttsemi sína umrætt sinn með því að honum hefði verið gert að sæta 5 daga einangrunarvist með ákvörðun forstöðumanns Fangelsisins að Litla-Hrauni 22. mars 2013 og þannig stæði 2. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, svo sem hún yrði skýrð í ljósi 1. mgr. 4. gr. viðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu, því í vegi að höfðað yrði refsimál gegn honum vegna sömu atvika. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var niðurstaða hans staðfest um sakfellingu B fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940 sem og um refsingu hans.

M var ákærð fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa í fjögur ár staðið skil á efnislega röngum skattframtölum með því að hafa látið undir höfuð leggjast að telja fram argreiðslur frá erlendu félagi hennar og erlendar vaxtatekjur en umræddar tekjur voru í ákæru taldar fjármagnstekjur samkvæmt 3. tölulið C-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákvörðun ákæranda um ákæru gæti eðli sínu samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn málsins og var því ekki fallist á með M að vísa bæri málinu frá héraðsdómi með vísan til þess að kæra skattrannsóknarstjóra til lögreglu hefði byggst á röngum forsendum. Þá var hvorki fallist á að vísa bæri málinu frá héraðsdómi á grundvelli 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu né vegna þess að skattrannsóknarstjóri hefði að mati M knúið fram húsleit hjá henni með ólögmætum hætti. Kröfu M um ómerkingu var hafnað en hún laut að því að héraðsdómur hefði ranglega talið M hafa sýnt af sér stórkostlegt hirðuleysi og ekki tekið afstöðu til þess hvaða þýðingu það hefði að húsleit skattrannsóknarstjóra hefði verið ólögmæt. M hafði ekki gefið haldbærar skýringar á því hvers vegna hún hefði látið undir höfuð leggjast að telja fram til skatts umræddar arðgreiðslur og vaxtatekjur sem henni bar að greiða af fjármagnstekjuskatt að fjárhæð 2.921.483 krónur. Var þetta virt henni til stórkostlegs hirðuleysis í skilningi 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, sbr. og 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Þá jók það mjög á saknæmi brotsins að M leyndi skattyfirvöld frá upphafi eignarhaldi sínu á hinu erlenda félagi og að brot hennar tók til efnislega rangra skattframtala fjögur ár í röð. Með vísan til 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var M því fundin sek um brot gegn 1. mgr. sömu lagagreinar. M var gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði en refsingin var skilorðsbundin til tveggja ára. Þá var M gert að greiða 8.800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs.

Ákæruvaldið kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem máli þess á hendur A, B, C og félaginu D var að hluta vísað frá dómi. A, B, C og D byggðu á því að þau hefðu þegar mátt þola refsingu í formi skattálags fyrir þau brot sem þau voru ákærð fyrir og með því að sækja mál á hendur þeim í annað sinn fyrir brotin væri brotið gegn 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hæstiréttur rakti að með 2. gr. laganna hefði löggjafinn áréttað að þrátt fyrir lögfestingu mannréttindasáttmálans væri enn byggt á grunnreglunni um tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar að því er varðaði gildi úrlausna þeirra stofnana sem settar hefðu verið á fót samkvæmt sáttmálanum. Þótt dómstólar litu til dóma mannréttindadómstólsins við skýringu sáttmálans þegar reyndi á ákvæði hans sem hluta af íslenskum landsrétti, leiddi af þessari skipan að það væri verkefni löggjafans að gera nauðsynlegar breytingar á landsrétti til að virða skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Hér á landi væri á því byggt að heimilt væri að haga stjórnkerfi skattamála með þeim hætti að fjallað væri um beitingu álags og ákvörðun refsingar í sitthvoru málinu, þótt þau gætu átt rót sína að rekja til sömu eða samofinna atvika. Ef kröfur A, B, C og D yrðu teknar til greina hefði því í reynd verið slegið föstu að þessi skipan fengi ekki staðist. Þá var litið til þess að dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu hefði verið misvísandi um þau atriði sem miðað skyldi við þegar metið væri hvort fjallað væri um sama brot í fyrri og síðari úrlausn um refsiverða háttsemi. Dómstóllinn hefði þó hafnað því að 4. gr. 7. viðaukans stæði því í vegi að annars vegar væri fjallað um endurákvörðun skatta og beitingu álags vegna brots á reglum um framtalsskyldu og hins vegar um refsingar í öðru máli í tilefni af sömu málsatvikum. Talið var að óvissu gætti um skýringu bæði á gildissviði og inntaki 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu eftir uppkvaðningu nýlegra dóma mannréttindadómstólsins. Svo að til greina kæmi að slá því föstu að þessi skipan skattamála hér á landi fengi ekki staðist vegna ákvæða sáttmálans yrði að minnsta kosti að liggja skýrt fyrir að íslensk lög færu í bága við þau, eftir atvikum í ljósi dóma mannréttindadómstólsins. Þegar af þeirri ástæðu að ekki stæði þannig á í máli þessi varð hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.

Lykilorð Kærumál Mannréttindasáttmáli Evrópu Rannsókn sakamáls Réttaráhrif Stjórnsýsla Kærumál. Stjórnsýsla. Réttaráhrif. Rannsókn sakamáls. Mannréttindasáttmáli Evrópu.