Dómstólaleit

I ohf. höfðaði skaðabótamál á hendur A og Í vegna innsetningar í loftfar sem fór fram á grundvelli dómsúrskurðar. I ohf. hafði á grundvelli 1. mgr. 136 gr. þágildandi laga nr. 60/1998 um loftferðir aftrað för farþegaþotu A frá Keflavíkurflugvelli vegna gjaldfallinna krafna á hendur flugfélaginu W hf. sem var leigutaki þotunnar en bú þess hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta. A krafðist innsetningar í þotuna sem héraðsdómur heimilaði og féllst ekki á frestun réttaráhrifa úrskurðar þar um. Var þotunni í framhaldinu flogið af landi brott. Bótakröfu sína á hendur A reisti I ohf. einkum á hlutlægri bótareglu 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 en gagnvart Í byggði hann á sakarreglunni. A höfðaði gagnsök gegn I ohf. og byggði á því að sú framganga I ohf. að hindra brottför þotunnar frá Keflavíkurflugvelli á grundvelli fjárkrafna sem hann hefði ekki borið ábyrgð á hefði verið ólögmæt og saknæm og valdið sér tjóni. Hæstiréttur féllst ekki á það með I ohf. að A hefði undir rekstri aðfararmálsins ráðstafað sakarefni málsins með bindandi hætti enda yrði úrskurði í slíku máli ekki jafnað til dóms í einkamáli. Við mat á því hvort umdeild aðfarargerð fengi staðist taldi rétturinn að ríkar kröfur yrðu jafnan gerðar til lagaheimildar sem fæli í sér greiðsluþvingun, sérstaklega við aðstæður þar sem kröfur beindust að eiganda loftfars sem ekki hefði átt í kröfuréttarsambandi við rekstraraðila flugvallar. Lagareglan hefði verið ónákvæm og ókleift fyrir I ohf. að fullnusta í þotu A þá fjárkröfu sem W hf. hafði stofnað til gagnvart I ohf. enda hefði hann hvorki notið haldsréttar, handveðs eða annarra tryggingarréttinda í þotunni. Þá kæmu lögveðsréttindi sem bætt var í lög undir rekstri aðfararmálsins ekki til álita þegar af þeirri ástæðu að ekki hefði verið byggt á þeim af hálfu I ohf. Fallist var á að beiting stöðvunarheimildar á grundvelli 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 hefði þó verið lögmæt vegna þeirra gjalda sem stofnað hafði verið til sérstaklega vegna umrædds loftfars en eftir að A hafði innt þau af hendi 6. maí 2019 hefði I ohf. ekki getað sótt frekari heimild í greinina til að aftra áfram för þotunnar enda fengi slíkt ekki samræmst vernd eignarréttar A, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Kæmi því hvorki til álita í málinu bótaábyrgð I ohf. á hendur A á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 né Í á grundvelli sakarreglunnar og voru þau sýknuð af kröfum í aðalsök. Af niðurstöðum í aðalsök leiddi að stöðvunarheimild umræddrar 136. gr. laga nr. 60/1998 náði aðeins til þeirra gjalda sem stofnað hafði verið sérstaklega til vegna viðkomandi loftfars. I ohf. var auk þess virt til sakar að gera samkomulag við W hf. um tilhögun greiðslu og tryggingu allra gjaldfallinna krafna vegna allra loftfara á vegum flugfélagsins. Á tjóni sem af því leiddi bæri I ohf. ábyrgð og væri bótaskyldur gagnvart A vegna tjóns sem hann varð fyrir á tímabilinu frá 6. maí til 18. júlí 2019. Hins vegar var I ohf., í samræmi við niðurstöðu í aðalsök, sýknaður af kröfu um skaðabætur vegna þeirrar greiðslu sem hann innti af hendi 6. maí 2019. Að öðru leyti þótti skaðabótakrafa hans svo vanreifuð að henni var af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.

Ágreiningur málsaðila laut að uppgjöri í kjölfar riftunar G á kaupsamningi milli aðila um fasteign. Krafðist M þess að G yrði gert að greiða sér leigu fyrir afnot af fasteigninni fyrir þann tíma er hún hefði haft umráð hennar. Í dómi Hæstaréttar var rakið að hafi samningur verið efndur í heild eða að hluta þegar honum er rift þurfi að fara fram uppgjör sem miði að því að gera aðila eins setta og engar efndir hefðu farið fram. Eitt þeirra atriða sem horfa þurfi til í því tilliti væri það hagræði sem kaupandi hafi haft af því að hafa notað hið selda meðan hann hafi haft það í umráðum sínum. Þetta verði að meta í hverju tilviki fyrir sig þar sem eðli kaupa og önnur atvik geti skipt máli. Sé þá litið til þess að niðurstaðan verði sú að seljandi sem taki aftur við eign hafi haft af henni afrakstur sem svari til þess hagræðis sem kaupandi hafi notið, svo riftunin færi honum ekki auðgun sem því nemi. Við slíkt uppgjör skipti ekki máli hvort seljandi eða kaupandi riftir samningnum. Þá breyti engu þótt kaupandi njóti haldsréttar í eign en þau óbeinu eignarréttindi skapi honum ekki sjálfkrafa rétt til endurgjaldslausra afnota eignar. Samkvæmt því var fallist á með M að G yrði gert að greiða fyrir afnot fasteignarinnar á tímabilinu frá afhendingu 16. febrúar 2016 þar til hún var borin út úr eigninni 12. ágúst 2019. Að álitum var G gert að greiða M 3.500.000 krónur auk vaxta.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu G um að ómerkt yrði ákvörðun sýslumanns um að endursenda nauðungarsölubeiðni G á vinnulyftu í eigu Í hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ágreiningslaust væri að G hefði verið falið að geyma vinnulyftuna gegn greiðslu og að geymslugjaldið hefði ekki verið greitt, þrátt fyrir áskoranir G þar um. Með geymslu lyftunnar í þágu Í hf. hefði G öðlast haldsrétt í lyftunni fyrir geymslugjaldi og gat því krafist nauðungarsölu hennar á grundvelli 6. töluliðar 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Ákvörðun sýslumanns var því felld úr gildi.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa S um að henni yrði heimilað að fá nánar tilgreinda lausafjármuni tekna úr vörslum Þ og fengna sér með beinni aðfarargerð. Málavextir voru þeir að er S rýmdi íbúðarhúsnæði, sem hún hafði á leigu hjá Þ, flutti hún búslóð sína í geymsluhúsnæði sem Þ útvegaði henni. Er S óskaði eftir því við Þ að fá aðgang að geymsluhúsnæðinu til að taka þaðan búslóðina, krafði Þ hana um greiðslu vegna vangreiddrar húsaleigu fyrir íbúðarhúsnæðið, viðgerða á því og hreingerninga, auk tryggingar fyrir greiðslu vegna frekari viðgerða. Hafnað var þeirri viðbáru Þ að S hefði sett honum búslóð sína að handveði til tryggingar kröfum, sem hann teldi sig geta reist á leigumála þeirra um íbúðarhúsnæði. Þá var Þ ekki talið heimilt eins og atvikum máls var háttað að halda fyrir S búslóð hennar til tryggingar ógreiddum geymslukostnaði.

S ehf. flutti inn járn síðla árs 2007 en járnið var við komuna til landsins afhent bankanum L hf., síðar N hf., sem tekið hafði við eignarhaldi þess. Í júnímánuði 2008 var járnið flutt frá hafnarsvæðinu til S ehf., en hluta þess var komið fyrir á lóð K ehf. þar sem það rúmaðist ekki allt hjá S ehf. Flutningsfyrirtækið Í ehf. annaðist flutninginn. G, sem þá var fyrirsvarsmaður Í ehf., flutti járnið sem geymt var hjá K ehf. til geymslu á jörð sinni í Hvalfjarðarsveit Dótturfélag N hf., H ehf., tók síðar við eignarhaldi járnsins og afsalaði í október 2010 því til ST ehf. Síðastgreinda félagið krafðist þess þá að járnið, sem geymt var á landi G og L, yrði afhent sér. G og L héldu því meðal annars fram að járnið væri til afhendingar gegn greiðslu áfallins geymslukostnaðar og að til tryggingar honum hefðu þau haldsrétt í járninu. Deila aðila laut einkum að því hvort flutningurinn í Hvalfjarðarsveit hefði verið að beiðni ST ehf. eða að beiðni, fyrir hönd Í ehf. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að eins og atvikum málsins væri háttað yrði talið að með því að flytja járnið á jörð sína og neita eiganda þess að fá það afhent hefðu G og L með ólögmætum hætti aftrað ST ehf. þess að neyta eignarréttinda sinna yfir járninu. Var aðfararbeiðni ST ehf. því tekin til greina.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennt var að krafa E ehf. nyti haldsréttar í nánar tilgreindum vörum þrotabús S ehf. í vörslum þess fyrrnefnda. S ehf., sem áður hét S hf., hafði fengið ýmsa lánafyrirgreiðslu hjá L hf., forvera N hf., Til tryggingar gaf S. hf. út til L hf. þrjú verðtryggð tryggingarbréf 4. mars 2005, 11. maí 2005 og 18. september 2007 með allsherjarveði. E ehf. og S ehf. höfðu gert með sér samning 30. nóvember 2006 um að haldsréttur þess fyrrnefnda í farmi félagsins, sem hann hefði í vörslu sinni á hverjum tíma, væri ekki aðeins til verndar kröfu hans til farmgjalda og annars kostnaðar vegna þeirrar tilteknu vöru, heldur einnig til verndar slíkum kröfum vegna annars farms sem E ehf. hefði áður flutt til landsins og látið af hendi. Í Hæstarétti var talið að með afhendingu farms, sem væri háður haldsrétti, félli sá réttur niður og að réttarvernd samningsbundins haldsréttar í vörum sem haldsréttarhafi hefði í vörslum sínum, gæti ekki gengið framar eldri sjálfsvörsluveðrétti í þeim vörum sem aflað hefði verið lögverndar með þinglýsingu, áður en til haldsréttar væri stofnað, nema krafa haldsréttarhafa ætti rót sína rekja til þeirra sömu vara. Var því fallist á varakröfu E ehf. og það talið eiga haldsrétt í þeim vörum þrotabús S ehf. sem væru í vörslum E ehf.. Var kröfunni skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og hún talin ganga framar veðrétti E ehf.

K ehf. taldi sig eiga haldsrétt í bifreið sem það hafði geymt fyrir eiganda hennar. Tekið var fram að ágreiningslaust væri að félagið hefði borið að varðveita bifreiðina fyrir eigandann gegn gjaldi og stuðla þar með að því að hún héldi gildi sínu. Var því fallist á að K ehf. hefði öðlast haldsrétt í bifreiðinni fyrir nauðsynlegum kostnaði sem af þessu leiddi en ósannað þótti að félagið hefði geymt bifreiðina lengur en um var samið.

S ehf. taldi sig eiga haldsrétt í flugvél fyrir kröfu vegna viðgerðar samkvæmt tilteknum verktakasamningi. Hafði sá sem framkvæmdi viðgerðina framselt félaginu kröfuna en félagið hélt því fram að flugvélin hefði verið í vörslum viðgerðarmanns þegar uppboðið fór fram. Talið var að félaginu hefði ekki tekist sönnun um að fyrrgreindur samningur hefði komist á og því ekki sannað að það nyti þess réttar sem það bar fyrir sig. Voru skilyrði haldsréttar því ekki talinn fyrir hendi.

V ehf. sem framkvæmdi viðgerð á skipi taldi sig eiga haldsrétt til tryggingar kröfu sinni. Hafði V ehf. tekið að sér að gera við skipið og hafa eftirlit með því þar sem það lá í þar til greindri höfn. Var samkomulag um að kostnað vegna þessa þyrfti jafnvel ekki að greiða fyrr en útgerð skipsins skilaði tekjum. Talið var að V ehf. hafi ekki haft skipið í vörslu sinni og því væru skilyrði haldsréttar ekki fyrir hendi.

Aðilar gerðu með sér samning um rekstur tveggja skóverslana í Reykjavík, þar sem meðal annars var kveðið á um að H sæi um rekstur þeirra, en Í legði til innréttingar sem yrðu í eigu hans. Eftir að H hafði rift samningnum vegna ætlaðra vanefnda Í á samningunum, krafðist Í þess að fá tiltekna lausafjármuni tekna úr vörslum H með innsetningargerð. Óumdeilt var að Í ætti þá lausafjármuni, sem krafa félagsins laut að. Þá var talið að H hafi í málatilbúnaði sínum ekki vísað til neinna atvika sem að lögum gætu leitt af sér haldsrétt henni til handa í umræddum munum. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu Í um að félaginu yrði heimilað að fá nánar tiltekna lausafjármuni tekna úr vörslum H með beinni aðfarargerð.

V ehf. vann í þrígang að viðgerðum á fiskiskipi nokkru á árunum 1998, 1999 og 2000, en svo fór að skipið var selt nauðungarsölu á árinu 2001. V ehf. krafðist þess að fá í skjóli haldsréttar úthlutað af söluverði skipsins til greiðslu á kröfu sem félagið taldi að það ætti á eiganda skipsins. Í málinu var óumdeilt að eigandi skipsins fékk það afhent eftir viðgerðirnar sem voru unnar á árunum 1998 og 1999. Talið var að V ehf. gæti ekki notið haldsréttar samkvæmt 200. gr. siglingalaga nr. 34/1985 fyrir kostnaði af þeim viðgerðum þar sem eigandi skipsins hefði fengið það afhent í kjölfar viðgerðanna. Að því er snerti kostnað vegna síðustu viðgerðarinnar tók Hæstiréttur fram að ekkert lægi fyrir um að V ehf. hefði verið falið að vinna að einstökum viðgerðum, sem þessi hluti kröfunnar væri byggður á, hvort eða í hvaða mæli félagið hefði leyst þá vinnu af hendi eða hver afstaða eiganda skipsins til kröfunnar væri. Þótt skipið hefði verið tekið upp í dráttarbraut og staðið þar óslitið um lengri tíma gæti krafa V ehf. vegna kostnaðar af þessu ekki ein og sér notið haldsréttar í því án tengsla við viðgerð, sem farið hefði sannanlega fram í dráttarbrautinni að ósk eiganda skipsins. Var kröfu V ehf. því hafnað.

Þ, þrotabú F ehf., krafðist þess að frumgögn, sem bókhald F ehf. var grundvallað á, svo og bókhaldsbækur, sem B ehf. hafði unnið upp úr því, yrðu tekin úr vörslum B ehf. og afhent Þ. Fallist var á það með B ehf. að bókhaldsgögn Þ hefðu aukist að verðmæti fyrir Þ fyrir tilverknað B ehf. Með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum var lagt til grundvallar að B ehf. hefði mátt líta svo á að Þ hefði samþykkt að greiða fyrir verk hans. Eins og til háttaði í málinu var almenn skírskotun Þ til opinberra hagsmuna ekki talin geta leitt til þess að vikið yrði til hliðar rétti B ehf. og var fallist á að hann hefði haldsrétt í bókhaldsgögnum Þ, þar sem fullnaðaruppgjör hefði ekki farið fram. Var kröfu Þ um innsetningu í allt bókhald F ehf. því synjað, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989.