Dómstólaleit

Við opinber skipti á dánarbúi F krafðist E þess að A, B, C og D yrði gert að greiða til baka ofgreiddan fyrirframgreiddan arf sem þau hefðu fengið úr hendi F þannig að hallað hefði á G, föður hennar. Í úrskurði héraðsdóms var krafa E tekin til greina og A, B, C og D gert að endurgreiða dánarbúinu nánar tilgreindar fjárhæðir. Í dómi Hæstaréttar var tekið undir þá niðurstöðu héraðsdóms að fyrrgreindir aðilar hefðu fengið mun meiri fjárverðmæti en faðir E. Með vísan til 32. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og þar sem A, B, C og D hefðu ekki skuldbundið sig til þess að standa dánarbúinu skil á því sem þau kynnu að hafa fengið umfram arfshluta sinn, var kröfu E um endurgreiðslu á hinn bóginn hafnað, enda væru ekki efni til að skýra fyrrgreint ákvæði á annan veg en samkvæmt orðanna hljóðan og ósannað væri að F hefði lýst sérstaklega þeim vilja sínum að fyrirframgreiddur arfur til skylduerfingja hans skyldi vera jafn. Að öðru leyti var hafnað þeirri málsástæðu A, B, C og D að málinu hefði ekki verið réttilega beint til héraðsdóms á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., og sömuleiðis þeim röksemdum aðilanna að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð þar sem héraðsdómara hafi brostið heimild til að endurupptaka málið.

A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem honum var gert að greiða dánarbúi D og E tilteknar fjárhæðir vegna fjögurra millifærslna á fjármunum útaf reikningi E inn á reikning sinn sem framkvæmdar höfðu verið 2009. Samkvæmt gögnum málsins hafði E flust á hjúkrunarheimili 2012 með heilabilun og verið sviptur fjárræði í byrjun árs 2014. B og C héldu því fram að A hefði tekið fjármuni foreldra þeirra ófrjálsri hendi og nýtt í eigin þágu. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að B og C hefðu ekki sýnt fram á það með viðhlítandi gögnum að faðir þeirra hefði verið, á þeim tíma sem millifærslurnar voru framkvæmdar, ófær um að fara með fjármuni sína. Þá hefðu ekki verið leiddar líkur að því að ráðstafanir A hefðu verið gerðar án þess að til grundvallar lægi ákvörðun E. Þá tók Hæstiréttur fram að ef A hefði haft einhvern ábata af þessum ráðstöfum, sem ekkert lægi fyrir um, nyti engra gagna við í málinu um að E hefði ætlast til að til endurgreiðslu kæmi á síðari stigum. Hafnaði Hæstiréttur því kröfum B og C.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi máli ákæruvaldsins á hendur X, en með ákæru voru X gefin að sök brot aðallega gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara 247. gr. sömu laga, sökum þess að ákæra uppfyllti ekki áskilnað c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að sameiginleg erfðaskrá G og H frá 1970 skyldi lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi G, en ekki erfðaskrá hennar frá 1993. Í dómi Hæstaréttar kom fram að heimild G til að ráðstafa þeim eignum, sem hún fékk með sameiginlegu og gagnkvæmu erfðaskrárinnar, var ekki takmörkuð með samningnum á þann hátt að slík ráðstöfun gæti ekki gerst með dánargjafagerningum eða erfðaskrá. Var því ekki girt fyrir að annað hjónanna gæti, án atbeina hins, ráðstafað eignunum með þeim takmörkunum sem leiðir af ákvæðum 19. og 20. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Samkvæmt þessu og að því gættu að í erfðaskránni frá 1993 var tekið fram að hún hróflaði á engan hátt við gagnkvæmu erfðaskránni frá 1970, taldi Hæstiréttur að G hafi verið heimilt að ráðstafa eignunum með þeim hætti sem hún gerði í erfðaskránni frá 1993. Var því kveðið á um að við skipti á dánarbúi G skyldi erfðaskrá hennar frá 1993 lögð til grundvallar.

Við opinber skipti dánarbús G reis ágreiningur vegna erfðaskrár F og G. Skiptastjóri beindi ágreiningnum til héraðsdóms þar sem A o.fl. kröfðust þess að viðurkennt yrði að þau fengju í sinn hlut við úthlutun úr dánarbúi G allar eigur hennar og F utan tiltekinna eigna og að úthlutun úr dánarbúi G færi ekki fram fyrr en að F látnum. Hæstiréttur vísaði til þess að fyrirmæli erfðaskrárinnar lytu ekki að skiptum á dánarbúi G, heldur kynnu einungis að koma til skoðunar að látnum langlífari arfleiðandanum. Þá ætti krafa þeirra, um að úthlutun færi ekki fram fyrr en að F látnum, sér ekki stoð í lögum. Var kröfum A o.fl. því hafnað.

E sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn F. Fjögur börn hans, þau A, B, C og D, fóru fram á að búið yrði tekið til opinberra skipta. Ekki var talið að þau hefðu sýnt fram á að E hefði rýrt svo efni búsins með óhæfilegri fjárstjórn að þau gætu krafist opinberra skipta á grundvelli 1. mgr. 15. gr. erfðalaga. Í umsókn E um leyfi til setu í óskiptu búi hafði ekki verið greint frá því að F og E höfðu gert með sér kaupmála þar sem tilteknar eignir voru gerðar að séreignum F. Ýmsar af þessum eignum voru enn til staðar þegar F lést og gátu þær ekki runnið til óskipta búsins heldur bar að láta þær koma til skipta, sbr. 1. mgr. 11. gr. erfðalaga. Skiptum á dánarbúinu var því ekki með réttu lokið og talið að A, B, C og D væri því heimilt samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 að leita opinberra skipta á búinu.

GH krafði F um skaðabætur vegna óhapps, sem hann varð fyrir 1992, þegar hann rak annan fótinn í járnbolta, sem festur hafði verið í gólf nýbyggingar þar sem hann var að vinna, og féll í gólfið. Talið var að GH, sem var lærður smiður og hafði unnið við nýbyggingar frá 1987, hafi mátt vera ljóst að ekki var búið að fjarlægja alla járnboltana. Hafi honum borið að sýna aðgát þar sem hann var með fangið fullt af timbri og sá ekki fram fyrir sig. Varð óhappið ekki rakið til sakar F og var hann því sýknaður af kröfum GH. Hann krafði GV einnig um skaðabætur vegna þess að hann taldi að GG, sem GV sat í óskiptu búi eftir, hefðu orðið á mistök við meðhöndlun á áverka á hné GH og að það hafi valdið því að afleiðingar óhappsins hafi orðið meiri en ella hefðu orðið. Í dómi Hæstaréttar var staðfest sú niðurstaða dómkvaddra matsmanna og héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að nær útilokað hefði verið, að árangur meðferðar gegn sýkingu í hnénu í kjölfar aðgerðar á því hefði orðið annar, þótt meðferðin hefði hafist fyrr. Þá var staðfest niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna, sem báðir voru bæklunarlæknar, að GG hefði í einu og öllu staðið eðlilega að meðferð GH miðað við þær hefðir, sem voru ríkjandi á þeim tíma, enda hefði álit þeirra ekki verið hrakið. GV var því sýknuð af öllum kröfum GH.

Deilt var um að hve miklu leyti arfi hafi verið ráðstafað samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og þá hvort farið hefði verið út fyrir heimildir greinarinnar. Var niðurstaða Hæstaréttar sú að mismunur verðmats þeirra eigna sem arfleifendur ákváðu að skyldi renna til A og B hvors um sig og C, D og E samanlagt, skyldi teljast arfur til A og B samkvæmt ákvæði 35. gr. erfðalaga og koma til viðbótar skylduerfðahlutum þeirra.

Lykilorð Dánarbússkipti Erfðaskrá Kærumál Lögarfur Kærumál. Dánarbússkipti. Erfðaskrá. Lögarfur.

Dánarbú H krafði HV um endurgreiðslu á uppgreiðsluverði tveggja lána sem H hafði tekið og afhent síðan HV. Ekki lágu fyrir skjalfestar upplýsingar um hvort að um hefði verið að ræða lán, lífsgjöf eða dánargjöf, en HV kvaðst hafa skuldbundið sig til að aðstoða H við greiðslu afborgana af eldra skuldabréfinu. Talið var að með því að HV hefði verið skuldbundin á þennan hátt að minnsta kosti svo lengi sem H lifði gæti gjöfin, sem kynni að hafa falist í gerðum hennar, ekki komið til framkvæmdar fyrr en að henni látinni og var talið að það sama gilti um yngra skuldabréfið. Þar sem erfðaskrá hefði ekki verið gerð um ráðstöfun umræddra fjármuna að gjöf, sbr. 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962, bæri HV að endurgreiða dánarbúi H sem svaraði uppgreiðsluverði lánanna.

Deilt var um heimild H til ráðstöfunar á fé I, aldraðrar móður hans. Þegar I var lögð inn á ellideild sjúkrahúss fól hún H vörslur sparisjóðsbókar með 500.000 kr. innistæðu. H tók féð til eigin nota og var ekki talið að tekist hefði að sýna fram á heimild hans til þess, en sönnunarbyrði um það var talin hvíla á ekkju H vegna dánarbús hans. Var niðurstaða héraðsdóms um að endurgreiða bæri I féð úr dánarbúi H staðfest.

Deilt var um túlkun á leigusamningi sem Þ, sóknarprestur á S, gerði við þrjá bændur um óræktað land úr landareign S, sem bændurnir hugðust rækta. Var landið leigt til 20 ára frá 1972, en að þeim tíma liðnum skyldi það falla aftur án endurgjalds undir S hefði samningurinn ekki verið framlengdur. Sóknarpresturinn R tók við S í júlí 1974 og í úttekt sem var þá gerð var leigusamningsins getið. Kom samningurinn til framkvæmda 10. júní 1974 er ráðuneytisstjóri dóms- og kirkjumálaráðuneytisins ritaði á hann um samþykki. R lést í nóvember 1995 og fékk kona hans K leyfi til setu í óskiptu búi. Í júlí 1996 fór fram úttekt á S þegar G tók við staðnum. Þar kom m.a. fram að á grundvelli leigusamningsins félli 41 ha lands undir S sem ræktað land. Ágreiningur var um nýrækt og krafði K Prestsetrasjóð, á grundvelli 16. gr. ábúðarlaga, um greiðslu fyrir þá verðmætaaukningu sem orðið hafði á landinu á leigutímanum, þar sem R hafi verið aðili að leigusamningnum. Talið var að túlka bæri ákvæði ábúðarlaganna svo að það tæki til framkvæmda sem ábúandi stendur sjálfur fyrir, og jafnframt að í þessu tilviki hefði verið um að ræða meiri háttar jarðarbót í skilningi ábúðarlaga og að hún hefði verið á forræði landsdrottins og gerð á hans vegum. Því var Prestsetrasjóður sýknaður af kröfum K.

Staðfest niðurstaða héraðsdóms um að erfðaskrá skyldi metin gild og lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi arfleiðenda þrátt fyrir að arfleiðsluvottorð hafi ekki verið gert eftir reglum 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962, heldur látið við það sitja að undirskriftir arfleiðenda væru staðfestar af tveimur vitundarvottum. Talið nægilegt til að fullnægja áskilnaði 1. mgr. 42. gr. erfðalaga að arfleiðendur samþykktu í verki að tilteknir menn gerðust vottar að erfðaskránni, án þess að þess væri getið í vottorðinu að um erfðaskrá væri að ræða eða að arfleiðendur hefðu kvatt þá til að votta slíkan gerning. Talið sannað að arfleiðendur hafi verið andlega hæfir til að gera erfðaskrá og hafi ekki verið beittir misneytingu. Sú málsástæða að einungis síðasta síða erfðaskrárinnar var vottuð talin of seint fram komin, en henni var fyrst hreyft fyrir Hæstarétti.