Dómstólaleit

I, móðir E, F og G, var gift H, föður A, B, C og D. Eftir andlát I sat H í óskiptu búi en eftir andlát hans skiptu A, B, C og D búinu einkaskiptum án þess að arfur væru greiddur til E, F og G. Þau höfðuðu mál gegn A, B, C og D og kröfðust þess, hvert fyrir sig, að hverju þeirra yrði gert að greiða sér tiltekna fjárhæð. Héraðsdómur féllst á það með E, F og G að fram hjá þeim hefði verið gengið við einkaskiptin eftir H og að kröfur þeirra væru ekki fyrndar. Niðurstaða héraðsdóms var sú að allar eignir búsins hefðu verið hjúskapareignir sem ættu að skiptast milli erfingja I og H eftir reglum 1. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Meðal eigna búsins var fasteign sem A, B, C og D seldu. Dómurinn benti á að í 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. væru ekki fyrirmæli um það við hvaða endurgreiðslufjárhæð skyldi miðað þegar eign, sem erfingi sem gengið var fram hjá við skipti átti rétt til arfshluta í, hefur verið seld. Taldi dómurinn nærtækast að líta svo á að við þær aðstæður eignaðist sá erfingi bótakröfu á hendur þeim sem naut arfs í hans stað sem miðaði að því að gera hann eins settan fjárhagslega og ef rétt hefði verið staðið að skiptum í upphafi með þeirri takmörkun sem kæmi fram í niðurlagsákvæði málsgreinarinnar. Leit dómurinn svo á að kröfugerð E, F og G miðaði að því að gera þau eins sett fjárhagslega og ef rétt hefði verið staðið að skiptum í upphafi. Þá hefðu A, B, C og D hvorki haft uppi gagnkröfur til skuldajafnaðar vegna ætlaðs kostnaðar þeirra af fasteigninni né lagt fram gögn þar um. Voru kröfur E, F og G teknar til greina, þó þannig að dráttarvextir voru dæmdir frá dómsuppsögu. Landsréttur tók fram að lögbundnar kröfur E, F og G væru um endurgreiðslu arfs sem A, B, C og D hefðu ranglega fengið í stað þeirra. Með þeirri athugasemd staðfesti rétturinn niðurstöðu héraðsdóms um annað en vexti og málskostnað, en dráttarvextir voru dæmdir frá málshöfðun.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Sóknaraðilar töldu sig hlunnfarna við skipti dánarbús og kröfðust ógildingar skiptanna. Sóknaraðilar byggðu á því að einn varnaraðila hefði farið út fyrir umboð sitt við undirritun yfirlýsingar um afsal á erfðarétti og að sýslumaður hefði ekki gætt að eftirlitsskyldu sinni við staðfestingu skiptagerðar sem á þeirri yfirlýsingu byggði. Talið var að sóknaraðilar gætu ekki fengið skipti dánarbús ógilt þar sem úrræði þess sem teldi að framhjá sér hefði verið gengið við skiptin væru tæmandi talin í lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna yrðu einkaskipti ekki tekin upp á ný nema eign kæmi fram eftir skiptalok sem láðst hefði að taka tillit við skiptin en svo háttaði ekki til hér. Þá yrðu skipti heldur ekki endurupptekin á þeim grunni að ranglega hefði verið gengið framhjá erfingja.

Á og fleiri voru erfingjar HJ og var þeim ásamt syni beggja hjóna veitt leyfi til einkaskipta eftir andlát eiginkonu hans sem hafði setið í óskiptu búi. Í málinu var deilt um hvort erfingjar HJ, sem tóku ekki arf eftir eiginkonu hans, HA, bæru ábyrgð á skuldbindingum hennar en hún hafði verið ábyrgðarmaður á námslánum maka sonar beggja hjóna. Allir erfingjar hjónanna höfðu lýst því yfir að þau tækju óskipta sjálfskuldarábyrgð á „öllum skuldbindingum búsins“ með undirritun sinni á beiðni um leyfi til einkaskipta eftir andlát HA, sbr. 5. tölulið 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Samkvæmt 97. gr. laga nr. 20/1991 tekur lögbundin ábyrgð erfingja við á skuldbindingum búsins eftir að einkaskiptum er lokið. Í dómi Landsréttar kom fram að af ákvæðum II. kafla erfðalaga nr. 8/1962 um óskipt bú og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 20/1991 leiddi að arfur eftir skammlífari maka tæmdist við andlát hans en jafnframt að hann stæði inni í hinu óskipta búi og lyti eignarráðum langlífari maka þar til því væri skipt. Við túlkun á 97. gr. bæri að velja þann skýringarkost sem best horfði við til samræmis við erfðalög þar sem þessir tveir lagabálkar væru nátengdir. Hugtakið „erfingjar“ í lögum nr. 20/1991 yrði að túlka til samræmis við 1.̶ 4. gr. erfðalaga sem skilgreina með tæmandi hætti hverjir geti verið erfingjar í skilningi laga og breytti leyfi til setu í óskiptu búi engu þar um. Með vísan til þess var jafnframt hafnað þeim skýringarkosti að vísan 97. gr. til „búsins“ gæti átt við um hið óskipta bú beggja hjóna, enda væri að erfðalögum enginn erfingi að því búi sem slíku. Var 97. gr. laga nr. 20/1991 því túlkuð þannig að eftir að einkaskiptum á óskiptu búi væri lokið bæru erfingjar einungis óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess hjóna sem þeir tækju arf eftir. Samkvæmt því var ekki litið svo á að Á og fleiri., sem tóku engan arf eftir HA, bæru ábyrgð á skuldbindingum hennar sem mál þetta varðaði. Voru þau því sýknuð af kröfu L.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A o.fl. um að dánarbú K og L yrðu tekin til opinberra skipta.