Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu A um að dánarbú föður hennar, C, yrði tekið til opinberra skipta og leyfi B til setu í óskiptu búi fellt úr gildi. A byggði kröfur sínar öðru fremur á því að C hefði ekki verið fær um að undirrita erfðaskrá sem kvað á um heimild B til setu í óskiptu búi og hún væri efnislega ógild. Hæstiréttur taldi að ákvæði 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um um skipti á dánarbúum o.fl. stæði því ekki í vegi að A gæti haft uppi kröfu um opinber skipti á þeim grunni. Þá yrði sú ályktun ekki dregin af ákvæðum 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962 að A væri fyrirmunað að hafa uppi andmæli við gildi erfðaskrárinnar í ágreiningsmáli vegna slíkrar kröfu. Hvað sem því liði væri ekki fram komin sönnun um að erfðaskráin hefði verið efnislega ógild og skilyrði brostið til að ljúka skiptum með því að veita B leyfi til setu í óskiptu búi. Hefði A því ekki sýnt fram á heimild að lögum til að krefjast opinberra skipta á dánarbúi C. Samkvæmt þessu var niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.
A höfðaði mál gegn B og C og krafðist þess að þeim yrði gert að þola ógildingu með dómi á gagnkvæmri og sameiginlegri erfðaskrá D og B. Jafnframt krafðist A þess að ógilt yrði leyfi til setu í óskiptu búi sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu veitti B á grundvelli erfðaskrárinnar. A byggði á því að erfðaskráin uppfyllti ekki lágmarkskröfur erfðalaga nr. 8/1962. Þá hefði annar arfleiðsluvottur erfðaskrárinnar verið lögmaður C ásamt því að vera að vinna fyrir B við undirritun hennar og því haft verulega hagsmuni af gerð erfðaskrárinnar. Í dómi héraðsdóms sem staðfestur var af Landsrétti með vísan til forsendna kom fram að engin haldbær rök hefðu verið færð fyrir því að lögmanninn hefði skort hæfi til að votta arfleiðslu samkvæmt hinni umdeildu erfðaskrá. Þá væru ekki fyrir hendi neinir aðrir annmarkar sem varðað gætu ógildingu erfðaskrárinnar og var kröfu A þar um því hafnað. Í ljósi þeirrar niðurstöðu var jafnframt hafnað kröfu A um ógildingu á leyfi B til setu í óskiptu búi, enda var sú krafa studd þeirri málsástæðu einni að ógilda bæri leyfið sökum þess að ógilda bæri erfðaskrána.
B höfðaði mál á hendur A og krafðist ógildingar afsals á eignarhluta D, eiginkonu B og systur A, í tilgreindri íbúð til A, til vara viðurkenningar á skaðabótaskyldu A gagnvart B en að því frágengnu hækkunar á verðákvæði afsalsins. D lést síðla árs 2020 og situr B í óskiptu búi eftir hana. B byggði kröfur sínar meðal annars á því að A hefði nýtt sér fákunnáttu, einfeldni, léttuð og bágindi D til að fá hana til að afsala fyrrgreindum eignarhluta til sín á verði verulega undir markaðsverði. A byggði sýknukröfu sína meðal annars á því að D hefði verið fullfær um að ráðstafa eignarhlutanum, auk þess sem B hefði veitt samþykki sitt fyrir afsalinu og væri B bundinn af samþykki sínu. Í dómi Landsréttar var rakið að B hefði í fyrstu lýst sig samþykkan afsali D á eignarhlutanum með nafnritun sinni á skjalið en síðar skipt um skoðun. Í dómnum sagði jafnframt að B hefði ekkert aðhafðist gagnvart A til að fá afsalið fellt úr gildi fyrr en eftir andlát D og nyti því ekki frásagnar hennar af atvikum. Málatilbúnaður B hefði lotið að því að D hefði ekki verið hæf til að gera hinn umdeilda löggerning en ekki verið á því byggt að hann sjálfan hefði skort hæfi til að veita samþykki sitt fyrir afsalinu. Hvað B varðaði hefði einungis verið byggt á því að hann þekkti ekki til fasteignamarkaðar á viðkomandi svæði. Taldi Landsréttur að ekkert hefði staðið í vegi fyrir því að B kynnti sér verð fasteigna á því svæði áður en hann lýsti yfir samþykki sínu. Með vísan til samþykkis B og þess að endurgjald það sem A innti af hendi fyrir eignarhlutann var ekki talið bersýnilegra lægra en markaðsvirði eignarhlutans í skilningi 31. gr. laga nr. 7/1936 var A sýknaður af kröfum B.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að ákvæði erfðaskrár C frá 21. mars 2022 er varða ráðstöfun á þriðjungi eigna hinnar látnu á dánardegi til A, til viðbótar lögarfi hennar, skyldu lögð til grundvallar við skipti dánarbús hennar. Að öðru leyti skyldi sameiginleg erfðaskrá C og B frá 28. mars 2019, lögð til grundvallar við skipti dánarbúsins, þar á meðal um rétt hans til setu í óskiptu búi. A krafðist þess fyrir Landsrétti að við skipti á dánarbúi C yrði erfðaskrá hennar frá 21. mars 2022 lögð til grundvallar að öllu leyti og hafnað yrði öllum kröfum B í málinu. B krafðist staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því að erfðaskrá C frá 21. mars 2022 yrði metin ógild og hún skyldi ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi C. B kærði úrskurðinn ekki fyrir sitt leyti og komu því dómkröfur hans um að síðari erfðaskrá C yrði metin ógild í heild sinni ekki til álita fyrir Landsrétti. Í úrskurði Landsréttar var rakið að samkvæmt ákvæðum fyrri erfðaskrár C hafi það verið sameiginlegur vilji C og B að það þeirra sem lengur lifði skyldi hafa rétt til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum. Í 3. gr. erfðaskrárinnar hafi falist erfðasamningur í skilningi 49. gr. erfðalaga en með því hafi verið girt fyrir að annað hjónanna gæti breytt henni eða tekið hana aftur án samþykkis hins. Þá var ekki talið að forsendur hafi brostið fyrir gerð hinnar sameiginlegu erfðaskrár og að atvik væru með þeim hætti að efni væru til að víkja erfðaskránni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A, B og C um að dánarbú E yrði tekið til opinberra skipta. D fékk leyfi til setu í óskiptu búi eftir lát eiginmanns síns E. E og D, sem voru í hjúskap áður en E lést höfðu gert með sér erfðaskrá þar sem kveðið var á um heimild langlífari maka til setu í óskiptu búi án samþykkis fjárráða eða ófjárráða stjúpniðja, sbr. 3. mgr. 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Þótti verða skilja málatilbúnað A, B og C með þeim hætti að D hefði af ýmsum ástæðum ranglega verið veitt leyfi til setu í óskiptu búi og bæri því að verða við kröfu þeirra um opinber skipti á dánarbúinu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Var kröfu þeirra hafnað í héraði og fyrir Landsrétti.
Árni Hjálmarsson, Lilja Björk Hjálmarsdóttir, Smári Hjálmarsson og Guðjón Hjálmarsson (
Árni Vilhjálmsson lögmaður)
gegn
Lánasjóði íslenskra námsmanna (
Stefán A. Svensson lögmaður)
Á og fleiri voru erfingjar HJ og var þeim ásamt syni beggja hjóna veitt leyfi til einkaskipta eftir andlát eiginkonu hans sem hafði setið í óskiptu búi. Í málinu var deilt um hvort erfingjar HJ, sem tóku ekki arf eftir eiginkonu hans, HA, bæru ábyrgð á skuldbindingum hennar en hún hafði verið ábyrgðarmaður á námslánum maka sonar beggja hjóna. Allir erfingjar hjónanna höfðu lýst því yfir að þau tækju óskipta sjálfskuldarábyrgð á „öllum skuldbindingum búsins“ með undirritun sinni á beiðni um leyfi til einkaskipta eftir andlát HA, sbr. 5. tölulið 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Samkvæmt 97. gr. laga nr. 20/1991 tekur lögbundin ábyrgð erfingja við á skuldbindingum búsins eftir að einkaskiptum er lokið. Í dómi Landsréttar kom fram að af ákvæðum II. kafla erfðalaga nr. 8/1962 um óskipt bú og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 20/1991 leiddi að arfur eftir skammlífari maka tæmdist við andlát hans en jafnframt að hann stæði inni í hinu óskipta búi og lyti eignarráðum langlífari maka þar til því væri skipt. Við túlkun á 97. gr. bæri að velja þann skýringarkost sem best horfði við til samræmis við erfðalög þar sem þessir tveir lagabálkar væru nátengdir. Hugtakið „erfingjar“ í lögum nr. 20/1991 yrði að túlka til samræmis við 1.̶ 4. gr. erfðalaga sem skilgreina með tæmandi hætti hverjir geti verið erfingjar í skilningi laga og breytti leyfi til setu í óskiptu búi engu þar um. Með vísan til þess var jafnframt hafnað þeim skýringarkosti að vísan 97. gr. til „búsins“ gæti átt við um hið óskipta bú beggja hjóna, enda væri að erfðalögum enginn erfingi að því búi sem slíku. Var 97. gr. laga nr. 20/1991 því túlkuð þannig að eftir að einkaskiptum á óskiptu búi væri lokið bæru erfingjar einungis óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess hjóna sem þeir tækju arf eftir. Samkvæmt því var ekki litið svo á að Á og fleiri., sem tóku engan arf eftir HA, bæru ábyrgð á skuldbindingum hennar sem mál þetta varðaði. Voru þau því sýknuð af kröfu L.
Erfingjar deildu um ráðstafanir sem langlífari maki hafði gert í lifanda lífi á meðan hún sat í óskiptu búi eftir hið skammlífara.
Ágreiningur milli erfingja við opinber skipti dánarbús. Ásakanir um að einn erfingja hefði nýtt fé í eigu búsins í eigin þágu. Ágreiningur um skiptingu innbús og ábyrgð á láni.
A og B kröfðust þess að fellt yrði úr gildi afsal til C og D fyrir þriðjungshlut í fasteigninni E og að eignin gengi til dánarbús A. Ekki var um það deilt að ekkert peningalegt endurgjald hefði komið frá C og D til F fyrir umræddan eignarhluta. Var vísað til þess að málið hefði verið höfðað þegar meira en þrjú ár voru liðin frá því að afsalið sem um var deilt hefði verið gert og því ekki hægt að byggja ógildingu afsalsins á 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Þá reistu A og B kröfu sína um ógildingu afsalsins á 30. 31. 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var talið að ekki hefði verið leiddar að því líkur að umrædd ráðstöfun hefði verið gerð án þess að til grundvallar hennar hefði legið frjáls vilji F til þess að afhenda C og D eignarhlutinn án peningalegs endurgjalds né að sýnt hefði verið fram á að þau hefðu beitt svikum eða nýtt sér aðstæður móður sinnar F. Voru C og D því sýknuð af kröfum A og B.
Hafnað kröfu sóknaraðila um að hrundið verði ákvörðun sýslumanns um synjun á leiðréttingu þinglýsingar skv. 27. gr. þinglýsingarlaga.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um opinber skipti á dánarbúi B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við andlát B hefði hún ekki setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn C og ættu ákvæði 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 ekki við um töku arfs eftir hana. Hefði A verið erfingi C en ekki sá sem sem arfs átti að njóta eftir B samkvæmt erfðaskrá sem hún hafði gert, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Væru því ekki skilyrði til að fallast á kröfu A.
Stefndu sýknuð af kröfum stefnenda um ógildingu á afsali.
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A og B um að dánarbú F yrði tekið til opinberra skipta. Byggðu A og B kröfu sína á því að sala C, sem sat í óskiptu búi eftir F, á tiltekinni fasteign til D hefði falið í sér gjafagerning til D og hefði C með sölunni rýrt eignir búsins. Var ekki talið að A og B hefðu sýnt fram á að umrædd fasteign hefði verið seld undir markaðsvirði. Með hliðsjón af þeim lánum sem hvíldu á eigninni og tekjum C, hefði ekki verið óeðlilegt að eignin hefði verið seld og D verið kaupandi en hún hafði búið í eigninni í um áratug. Þá var ekki talið að A og B hefðu sýnt fram á að fjárstjórn C varðandi einkahlutafélagið S hefði verið óeðlileg og af þeim sökum verið ástæða til að óttast rýrnun búsins.
Með vísan til 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 krafðist A riftunar á gjafaafsali D, móður aðila sem setið hafði í óskiptu búi eftir andlát föður þeirra, til B og C fyrir nánar tilgreindum fasteignum, svo og viðurkenningar á eignarrétti dánarbús D að fasteignunum. Reisti A kröfur sínar á því að gjöfin hefði verið umfram það sem D hefði verið heimilt að gefa úr óskipta búinu og að sameiginleg erfðaskrá hennar og föður aðila girti fyrir að hún mismunaði systkinunum með þeim hætti sem gert hefði verið. Með vísan til dóms Hæstaréttar 12. mars 2014 í máli nr. 32/2014 var því slegið föstu að fyrrgreind erfðaskrá takmarkaði ekki rétt D til lífsgjafa innan marka 15. og 17. gr. erfðalaga. Samkvæmt yfirliti skiptastjóra dánarbúsins hefðu eignir þess verið metnar á 1.238.998.123 krónur og verðmæti gjafaafsalsins til B og C hefði verið 100.000.000 krónur. Gjöfin hefði því ekki verið óhæfilega há miðað við efni búsins, sbr. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga.
Afsali á fasteign rift á grundvelli 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962.
Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. ágúst 2009 og krefst sýknu af kröfu stefndu. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.
Kröfu um riftun afsalsgernings vegna óskipts bús hafnað.
S móðir J, sem sat í óskiptu búi, afsalaði J, 50% eignarhluta í jörðinni B, ásamt 50% eignarhluta í öllum útihúsum, ræktun, hlunnindum og öðrum þeim gögnum og gæðum sem jörðinni fylgdu. Í sama löggerningi afsalaði hún J einnig 50% í jörðinni C ásamt samsvarandi hlut í ræktun og hlunnindum. B og G, sem einnig voru erfingjar S, töldu að í þessum gerningi hefði falist gjöf S til J og kröfðust riftunar með vísan til 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Óumdeilt var að J innti ekki af hendi neinar beinar greiðslur fyrir hinar afsöluðu eignir. Talið var að afsalið hefði að stærstum hluta verið gjafagerningur og að J hefði ekki geta dulist að gjöfin væri úr hófi fram miðað við efni þess. Hæstiréttur féllst því á niðurstöðu héraðsdóms um að uppfyllt hefðu verið skilyrði 2. mgr. 15. gr. erfðalaga fyrir riftun afsalsins.
Afsalsgerningi um eign í óskiptu búi rift.
E sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn F. Fjögur börn hans, þau A, B, C og D, fóru fram á að búið yrði tekið til opinberra skipta. Ekki var talið að þau hefðu sýnt fram á að E hefði rýrt svo efni búsins með óhæfilegri fjárstjórn að þau gætu krafist opinberra skipta á grundvelli 1. mgr. 15. gr. erfðalaga. Í umsókn E um leyfi til setu í óskiptu búi hafði ekki verið greint frá því að F og E höfðu gert með sér kaupmála þar sem tilteknar eignir voru gerðar að séreignum F. Ýmsar af þessum eignum voru enn til staðar þegar F lést og gátu þær ekki runnið til óskipta búsins heldur bar að láta þær koma til skipta, sbr. 1. mgr. 11. gr. erfðalaga. Skiptum á dánarbúinu var því ekki með réttu lokið og talið að A, B, C og D væri því heimilt samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 að leita opinberra skipta á búinu.
Sigurlína Aðalheiður Gunnlaugsdóttir (
Garðar Briem hrl)
gegn
Guðlaugu Sveinsdóttur (enginn)
S krafðist þess að bú föður hennar yrði tekið til opinberra skipta, en eiginkona hans, G, sat í óskiptu búi þeirra hjóna. S var ekki talin hafa sýnt fram á að G hefði rýrt eignir búsins með óhæfilegri fjárstjórn sinni, eða veitt tilefni til að óttast mætti slíka rýrnun, sbr. 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og var kröfu hennar því hafnað.
E krafðist þess að dánarbú móður sinnar (S) yrði tekið til opinberra skipta en faðir hans (K) sat í óskiptu búi eftir andlát hennar. Vísaði E til þess að tilefni væri til að óttast rýrnun á efnum búsins með óhæfilegri fjárstjórn K, sbr. 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962, þar sem hann hyggðist veðsetja allar eignir búsins til tryggingar greiðslu láns, sem taka ætti til fjármögnunar viðbótarhlutafjár í félaginu B. Hæstiréttur kvað fyrirætlanir K til þess fallnar að gefa tilefni til að óttast slíka rýrnun og féllst á kröfu um opinber skipti E til handa á dánarbúi S.
B, sem sat í óskiptu búi eftir Á, seldi einkahlutafélaginu I bát fyrir 2.600.000 krónur, sem I greiddi með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Erfingjar Á, þau F og V, töldu að í þessum gerningi hefði falist gjöf B til I og kröfðust riftunar hennar með vísan til 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Talið var, að krafa F og V beindist að I og hefði enga nauðsyn borið til þess að höfða málið einnig gegn B. Var B sýknuð af kröfu þeirra með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í málinu lágu fyrir álit ýmissa manna um verðmæti bátsins og var niðurstaða þeirra mismunandi, en ekki hafði verið aflað álits dómkvadds matsmanns um verðmæti hans á þeim tíma, sem máli skipti. Þóttu F og V ekki hafa sannað, að um hefði verið að ræða gjöf til I eða annars konar örlætisgerning, sem ætti að rifta samkvæmt 2. mgr. 15. erfðalaga, Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, að sýkna I af kröfum F og V.