Dómstólaleit

A höfðaði mál á hendur niðjum E, skammlífari maka hennar, til ógildingar á gerningi frá 3. desember 2018 um ráðstöfun nánar tilgreindra málverka til niðjanna og krafðist þess að viðurkennt yrði að málverkin teldust hluti óskipts bús þeirra. A lést undir rekstri málsins og tók dánarbú hennar við aðild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við mat á hvort gerningur teljist dánargjöf eða lífsgjöf yrði einatt að horfa til aðstæðna hverju sinni enda gætu gjafir verið að margvíslegu formi og efni. Í dóminum var meðal annars litið til þess að E var 95 ára og andaðist tveimur mánuðum eftir undirritun gerningsins, A vissi ekki um gerninginn fyrr en að E látnum og ekki lá fyrir í málinu hvort allir gjafþegar hefðu vitað nákvæmt efni hans fyrr en eftir andlát E. Á þeim tíma þegar gerningurinn var gerður voru málverkin í vörslum A. Þá kvað gerningurinn á um að gjafþegar skyldu ekki fá málverkin í sínar vörslur fyrr en við dánarbússkipti beggja hjóna. Talið var að gjöfin hefði eftir efni sínu verið dánargjöf sem þyrfti að lúta reglum sem um erfðaskrár gilda. Samkvæmt því var fallist á kröfu dánarbús A og málverkin talin hluti dánarbúsins.

Með vísan til 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 krafðist A riftunar á gjafaafsali D, móður aðila sem setið hafði í óskiptu búi eftir andlát föður þeirra, til B og C fyrir nánar tilgreindum fasteignum, svo og viðurkenningar á eignarrétti dánarbús D að fasteignunum. Reisti A kröfur sínar á því að gjöfin hefði verið umfram það sem D hefði verið heimilt að gefa úr óskipta búinu og að sameiginleg erfðaskrá hennar og föður aðila girti fyrir að hún mismunaði systkinunum með þeim hætti sem gert hefði verið. Með vísan til dóms Hæstaréttar 12. mars 2014 í máli nr. 32/2014 var því slegið föstu að fyrrgreind erfðaskrá takmarkaði ekki rétt D til lífsgjafa innan marka 15. og 17. gr. erfðalaga. Samkvæmt yfirliti skiptastjóra dánarbúsins hefðu eignir þess verið metnar á 1.238.998.123 krónur og verðmæti gjafaafsalsins til B og C hefði verið 100.000.000 krónur. Gjöfin hefði því ekki verið óhæfilega há miðað við efni búsins, sbr. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga.

X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði við Y á meðan hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var talið sannað að X hefði haft samræði við Y gegn vilja hennar og þar með gerst brotlegur við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann dæmdur í 18 mánaða fangelsi og til að greiða Y 800.000 krónur í miskabætur.

Ágreiningur reis meðal erfingja X við skipti á dánarbúi hans. Töldu erfingjarnir A, B, C og D að erfinginn E væri í skuld við dánarbúið. Stafaði sú skuld annars vegar af því að hluta af söluandvirði eignarhluta X í þar til greindu landi hafi verið ráðstafað til E og hins vegar af því að E hafi tekið fé af bankareikningi X og nýtt í eigin þágu. Tókst E ekki að sanna að X hafi ráðstafað áðurnefndum hluta söluandvirðisins sem gjöf til hans eða að úttektir af bankareikningi X hafi verið varið í þágu X utan tveggja reikninga vegna sumarbústaðar í eigu dánarbúsins. Var því að stærstum hluta fallist á kröfu A, B, C og D.

Íbúð hjónanna M og Ó var seld í nóvember 1998, en þau létust bæði á árinu 1999. Ó hafði falið syni sínum V, bróður stefnda K, að annast söluna og lá fyrir umboð frá honum þess efnis. Á söludegi veitti V fasteignasölunni umboð fyrir hönd föður síns til að framselja fasteignaveðbréf og taka á móti húsbréfum vegna sölunnar og nota til að greiða upp áhvílandi lán á 1., 2. og 3. veðrétti, en þar var um að ræða lífeyrissjóðslán hans sjálfs, stefnda K og H, eiginkonu V. Fór uppgreiðslan fram í desember 1998. Í skattframtali M 1999, en hún sat í óskiptu búi eftir Ó um tæplega 8 mánaða skeið, voru m.a. tilgreindar kröfur á synina V og K. Var ekki ágreiningur um að þessi tilgreining á skuld K væri til komin vegna greiðslu láns hans, sem að vísu nam töluvert hærri fjárhæð. Hélt K því fram að uppgreiðslan hefði verið gjöf þeirra hjóna í því skyni að jafna aðstöðumun með bræðrunum V og K annars vegar og öðrum erfingjum hins vegar. Talið var að í umboði V til sölu fasteignarinnar hafi einungis falist almenn heimild til fyrirsvars við sölu hennar, undirritunar skjala og móttöku verðmæta. Ekki var sýnt fram á að í umboðinu hafi falist heimild til handa V til að láta fasteignasöluna greiða veðlánin upp af söluandvirðinu, né að í slíkri framkvæmd, þótt heimil hafi verið, hafi falist fyrirheit Ó um gjöf til þeirra H, V og K. Þá þótti takmarkaðra gagna njóta um það, að hjónin hefðu áður veitt öðrum erfingjum sínum fjárhagslega aðstoð, en K hélt því fram að það hefði átt að leiða til þess að Ó hafi viljað greiða upp áhvílandi veðskuldir þeirra H, V og K. Þá þóttu skattframtöl dánarbúsins 1999 og 2000 ekki styðja að um gjöf hafi verið að ræða. Var því ekki talið að K hafi tekist að sanna að uppgreiðsla veðláns hans í desember 1998 hafi falið í sér gjöf til hans úr hendi þeirra M og Ó. Bar honum því að endurgreiða umkrafða fjárhæð til dánarbúsins.

Íbúð hjónanna M og Ó var seld í nóvember 1998, en þau létust bæði á árinu 1999. Ó hafði falið syni sínum V, eiginmanni stefndu H, að annast söluna og lá fyrir umboð frá honum þess efnis. Á söludegi veitti V fasteignasölunni umboð fyrir hönd föður síns til að framselja fasteignaveðbréf og taka á móti húsbréfum vegna sölunnar og nota til að greiða upp áhvílandi lán á 1., 2. og 3. veðrétti, en þar var um að ræða lífeyrissjóðslán hans sjálfs, bróður hans K og eiginkonu hans H. Fór uppgreiðslan fram í desember 1998. Í skattframtali M 1999, en hún sat í óskiptu búi eftir Ó um tæplega 8 mánaða skeið, voru m.a. tilgreindar kröfur á synina V og K. Var ekki ágreiningur um að þessi tilgreining á skuld V væri til komin vegna greiðslu lána hans og H, sem að vísu nam nokkru hærri fjárhæð. Hélt H því fram að uppgreiðslan hefði verið gjöf þeirra hjóna í því skyni að jafna aðstöðumun með bræðrunum V og K annars vegar og öðrum erfingjum hins vegar. Talið var að í umboði V til sölu fasteignarinnar hafi einungis falist almenn heimild til fyrirsvars við sölu hennar, undirritunar skjala og móttöku verðmæta. Ekki var sýnt fram á að í umboðinu hafi falist heimild til handa V til að láta fasteignasöluna greiða veðlánin upp af söluandvirðinu, né að í slíkri framkvæmd, þótt heimil hafi verið, hafi falist fyrirheit Ó um gjöf til þeirra H, V og K. Þá þótti takmarkaðra gagna njóta um það, að hjónin hefðu áður veitt öðrum erfingjum sínum fjárhagslega aðstoð, en H hélt því fram að það hefði átt að leiða til þess að Ó hafi viljað greiða upp áhvílandi veðskuldir þeirra H, V og K. Þá þóttu skattframtöl dánarbúsins 1999 og 2000 ekki styðja að um gjöf hafi verið að ræða. Var því ekki talið að H hafi tekist að sanna að uppgreiðsla veðláns hennar í desember 1998 hafi falið í sér gjöf til hennar úr hendi þeirra M og Ó. Bar henni því að endurgreiða umkrafða fjárhæð til dánarbúsins.

Við opinber skipti á dánarbúi S (D) kom upp ágreiningur milli erfingja. Stefndi D erfingjanum A til endurgreiðslu skulda sem S hafði tekist á herðar í þágu A, alls að fjárhæð 2.839.464 kr. D var ekki talinn hafa fært sönnur á að um lánafyrirgreiðslu hafi verið að ræða og umræddar skuldbindingar S voru ekki taldar dánargjafir í skilningi 54. gr. laga nr. 8/1962, þar sem hvorki varð af gögnum málsins séð að ætlast hefði verið til að þær kæmu til framkvæmda að S látinni né að þær hafi verið gefnar á dánarbeði. Þá var ekki talið að þessar ráðstafanir S færu í bága við ákvæði erfðaskrár hennar og eiginmanns hennar. A var því sýknuð af kröfu D.

Dánarbú G (D), ásamt erfingjunum A, E og G, höfðaði mál á hendur erfingjanum S samkvæmt 1. mgr. 124. gr., sbr. XVII. kafla laga nr. 20/1991. Fyrir lá að skiptastjóri hafði veitt þeim A, E og G heimild til að málshöfðunarinnar í nafni D. Gat því ekki átt við að þær ættu sjálfar aðild að málinu samhliða D. Var kröfum þeirra þriggja því vísað sjálfkrafa frá dómi. Af hálfu D var S krafin um greiðslu kröfu að fjárhæð 6.911.407 kr. vegna ráðstafana á fjármunum G á árunum 1995 og 1996. Ekki þótti hafa verið sýnt fram á að G hefði á þeim tíma verið ófær um að fara með fjármuni sína og ekki þóttu nægar líkur að því leiddar að einstakar ráðstafanir, sem um ræddi í málinu, hefðu verið gerðar án þess að þar væri til grundvallar ákvörðun hans sjálfs. Að því leyti sem S hafði sjálf notið góðs af þessum ráðstöfunum þótti engra gagna njóta við um að G hefði ætlast til endurgreiðslu úr hendi S á síðari stigum. S var því sýknuð af kröfu D.