Brynhildur Briem, Hannes Þór Sigurðsson, Jón Benjamín Jónsson, Örn Ingi Ingvarsson, Ólafur Arnar Jónsson og Ölhóll ehf (
Sif Konráðsdóttir lögmaður)
gegn
íslenska ríkinu og Umhverfis- og orkustofnun og Húsnæðis- og mannvirkja- og skipulagsstofnun (
Þorvaldur Hauksson lögmaður),
Landsvirkjun (
Guðjón Ármannsson lögmaður) og
Jóni Árna Vignissyni og Náttúruverndarsamtökum Íslands og Veiðifélagi Þjórsár (enginn)
Deilt var um gildi tveggja stjórnvaldsákvarðana tengdum áformum stefnda Landsvirkjunar um að reisa vatnsaflsvirkjunina (raforkuverið) Hvammsvirkjun í neðri hluta Þjórsár en þær fyrirhuguðu framkvæmdir hafa áður verið til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar 9. júlí 2025 í máli nr. 11/2025. Annars vegar var með síðari dómkröfu stefnenda deilt um gildi úrskurðar úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála 15. febrúar 2018 þar sem staðfest var ákvörðun Skipulagsstofnunar 16. desember 2015, samkvæmt 12. gr. þágildandi laga nr. 106/2000, um endurskoðun matsskýrslu Landsvirkjunar frá árinu 2003 en ákvörðunin fól í sér að ekki þyrfti að endurskoða matsþættina vatnalíf og vatnafar. Frávísunarkröfu íslenska ríkisins o.fl. sem laut aðeins að þeirri dómkröfu var hafnað í dóminum en málið, sem rekið var sem flýtimeðferðarmál, var flutt í einu lagi um formhlið og efnishlið þess. Í efnisþætti málsins voru stefndu sýknaðir af kröfu um ógildingu úrskurðarins, m.a. með vísan til þess að með forsendum nefnds dóms Hæstaréttar hefði verið leyst efnislega og með bindandi hætti úr málsástæðum stefnenda er lutu að umhverfismatsferlinu, sbr. meginreglu 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þá var talið að 5. mgr. 101. gr. sömu laga girti fyrir að nýjar málsástæður, sem tilefni hefði verið til að hafa uppi um það efni í fyrra dómsmáli, kæmust að í máli þessu. Sú regla var þó ekki talin girða fyrir að leyst yrði úr öðrum málsástæðum stefnenda sem ekki var talið einsýnt að tilefni hefði verið til að hafa uppi í hinu fyrra máli. Hins vegar var með fyrri dómkröfu stefnenda deilt um gildi ákvörðunar Umhverfis- og orkustofnunar 12. desember 2025 um útgáfu virkjunarleyfis fyrir Hvammsvirkjun, þar sem jafnframt var veitt heimild til að breytingar á vatnshlotunum Þjórsá 1 og Þverá samkvæmt 18. gr. laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála. Stefndu voru einnig sýknaðir af þeirri dómkröfu. Málskostnaður var þó felldur niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.
S og Ó kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi S og Ó væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
E og G kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi E og G væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
R o.fl. kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem L var heimilað eignarnám til ótímabundinna afnota á landi þeirra vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, og að í því skyni yrði nánar tiltekinni kvöð þinglýst á jörðina. Hæstiréttur rakti að í framhaldi af dómum réttarins í málum frá 2016, þar sem felldar voru úr gildi samskonar ákvarðanir ráðherra um eignarnám, hefði L unnið nýja skýrslu um mat á umhverfisáhrifum og borið saman sex valkosti vegna lagningar línunnar, meðal annars þann að leggja jarðstreng. Hæstiréttur féllst ekki á að við meðferð umsóknar L um heimild til eignarnáms eða með ákvörðun sinni þar um hefði ráðherra litið fram hjá áliti Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar eða tekið ónógt tillit til niðurstöðu stofnunarinnar. Þá hafnaði rétturinn sjónarmiðum um að nánar tilgreind viðmið sem fram kæmu í þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína væru í andstöðu við lög eða þýðingarlaus fyrir úrlausn málsins. Bent var á þann annmarka við undirbúning málsins að ekki hefði með tölulegum samanburði verið leitast við að leggja mat á og bera saman rekstrarkostnað á líftíma loftlínu annars vegar og jarðstrengs hins vegar. Rétturinn taldi þetta þó ekki verulegan annmarka, einkum þar sem í matsskýrslu umhverfisáhrifa mátti finna umfjöllun um þau atriði sem máli skiptu við mat á rekstrarkostnaði og áhættuþáttum á líftíma loftlínu og jarðstrengs. Var því talið að L hefði með fullnægjandi hætti lagt hlutlægan grunn að vali sínu á fyrirhugaðri útfærslu Suðurnesjalínu 2 og þar með umsókn sinni um heimild til eignarnáms. Var því þar af leiðandi hafnað að skort hefði á rannsókn málsins við töku ákvörðunar um eignarnám. Loks var ekki fallist á að unnt hefði verið með öðrum vægari úrræðum, svo sem með lagningu jarðstrengs, að ná með viðunandi hætti því markmiði sem að var stefnt með fyrirhugaðri framkvæmd. Hefði því verið fullnægt skilyrðum 23. gr. raforkulaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarnám í landi R o.fl. væri nauðsynlegt. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
S og Ó höfðuðu mál á hendur L hf. og Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra 21. júní 2024 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar háspennulínu á landi þeirra og hins vegar um að þinglýst yrði nánar tiltekinni kvöð á jörðina. Í dómi Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að L hf. bæri að leggja háspennulínuna í lofti nema annar kostur teldist hagkvæmari eða æskilegri í skilningi þingsályktunar nr. 11/144, sbr. 5. mgr. 9. gr. a raforkulaga nr. 65/2003. Tók Landsréttur fram að framkvæmdaraðili, í þessu tilviki L hf., hefði forræði á því hvaða framkvæmdakostir uppfylltu markmið framkvæmdarinnar, enda væri það mat reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Var niðurstaða Landsréttar sú að ekkert haldbært hefði komið fram í málinu sem gæfi til kynna að svo hefði ekki háttað til í umræddu tilviki. Þá hefði L hf. með fullnægjandi hætti gert athugun á mismunandi framkvæmdakostum. Var því slegið föstu að L hf. hefði verið heimilt að velja þann framkvæmdakost sem lá til grundvallar beiðni hans um eignarnám. Var sá framkvæmdakostur jafnframt talinn samræmast best þeim sjónarmiðum sem sett væru fram í raforkulögum og þeirri stefnu sem Alþingi hefði markað á grundvelli laganna. Þá taldi Landsréttur að gætt hefði verið að rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og meðalhófs þegar L hf. var heimilað eignarnám vegna lagningar háspennulínunnar og að uppfyllt væri skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almannaþörf krefðist þess að eignarnámið yrði heimilið. Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sýknu L hf. og Í.
E og G höfðuðu mál á hendur L hf. og Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra 21. júní 2024 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar háspennulínu á landi þeirra og hins vegar um að þinglýst yrði nánar tiltekinni kvöð á jörðina. Í dómi Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að L hf. bæri að leggja háspennulínuna í lofti nema annar kostur teldist hagkvæmari eða æskilegri í skilningi þingsályktunar nr. 11/144, sbr. 5. mgr. 9. gr. a raforkulaga nr. 65/2003. Tók Landsréttur fram að framkvæmdaraðili, í þessu tilviki L hf., hefði forræði á því hvaða framkvæmdakostir uppfylltu markmið framkvæmdarinnar, enda væri það mat reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Var niðurstaða Landsréttar sú að ekkert haldbært hefði komið fram í málinu sem gæfi til kynna að svo hefði ekki háttað til í umræddu tilviki. Þá hefði L hf. með fullnægjandi hætti gert athugun á mismunandi framkvæmdakostum. Var því slegið föstu að L hf. hefði verið heimilt að velja þann framkvæmdakost sem lá til grundvallar beiðni hans um eignarnám. Var sá framkvæmdakostur jafnframt talinn samræmast best þeim sjónarmiðum sem sett væru fram í raforkulögum og þeirri stefnu sem Alþingi hefði markað á grundvelli laganna. Þá taldi Landsréttur að gætt hefði verið að rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og meðalhófs þegar L hf. var heimilað eignarnám vegna lagningar háspennulínunnar og að uppfyllt væri skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almannaþörf krefðist þess að eignarnámið yrði heimilið. Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sýknu L hf. og Í.
R ehf., S, J, F og E höfðuðu mál á hendur L hf. og Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra 21. júní 2024 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar háspennulínu á landi þeirra og hins vegar um að þinglýst yrði nánar tiltekinni kvöð á jörðina. Í dómi Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að L hf. bæri að leggja háspennulínuna í lofti nema annar kostur teldist hagkvæmari eða æskilegri í skilningi þingsályktunar nr. 11/144, sbr. 5. mgr. 9. gr. a raforkulaga nr. 65/2003. Tók Landsréttur fram að framkvæmdaraðili, í þessu tilviki L hf., hefði forræði á því hvaða framkvæmdakostir uppfylltu markmið framkvæmdarinnar, enda væri það mat reist á hlutlægum og málefnalegum grunni. Var niðurstaða Landsréttar sú að ekkert haldbært hefði komið fram í málinu sem gæfi til kynna að svo hefði ekki háttað til í umræddu tilviki. Þá hefði L hf. með fullnægjandi hætti gert athugun á mismunandi framkvæmdakostum. Var því slegið föstu að L hf. hefði verið heimilt að velja þann framkvæmdakost sem lá til grundvallar beiðni hans um eignarnám. Var sá framkvæmdakostur jafnframt talinn samræmast best þeim sjónarmiðum sem sett væru fram í raforkulögum og þeirri stefnu sem Alþingi hefði markað á grundvelli laganna. Þá taldi Landsréttur að gætt hefði verið að rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og meðalhófs þegar L hf. var heimilað eignarnám vegna lagningar háspennulínunnar og að uppfyllt væri skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almannaþörf krefðist þess að eignarnámið yrði heimilið. Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sýknu L hf. og Í.
Íslenska ríkið (
Fanney Rós Þorsteinsdóttir lögmaður) og
Landsvirkjun (
Guðjón Ármannsson lögmaður)
gegn
Brynhildi Briem, Hannesi Þór Sigurðssyni, Jóni Benjamín Jónssyni, Kristjönu Ragnarsdóttur, Erni Inga Ingvarssyni, Ólafi Arnari Jónssyni, Úlfhéðni Sigurmundssyni, Þóru Þórarinsdóttur og Ölhóli ehf (
Sif Konráðsdóttir lögmaður)
B o.fl. höfðuðu mál á hendur Í og L til ógildingar á þremur ákvörðunum stjórnvalda sem lutu að Hvammsvirkjun sem L hugðist reisa í neðri hluta Þjórsár. Ákvarðanirnar sem málið laut að voru leyfi Fiskistofu 14. júlí 2022 vegna framkvæmdanna, ákvörðun Umhverfisstofnunar 9. apríl 2024 um heimild til breytingar á vatnshlotinu Þjórsá 1 vegna virkjunarinnar og virkjunarleyfi Orkustofnunar 12. september sama ár. Með héraðsdómi voru ákvarðanir Umhverfisstofnunar og Orkustofnunar ógildar en hafnað var kröfu B o.fl. um ógildingu leyfis Fiskistofnunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Umhverfisstofnun hefði veitt L heimild á grundvelli þágildandi a-liðar 1. mgr. 18. gr. laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála til að breyta Vatnshlotinu Þjórsá 1 vegna byggingar virkjunarinnar. Samkvæmt greininni gat Umhverfisstofnun heimilað breytingu á vatnshloti sem hefði í för með sér að ekki væri hægt að ná fram umhverfismarkmiðum samkvæmt 11. gr. laganna þegar um væri að ræða breytingar, svo sem vegna mengunar eða í tengslum við loftslagsbreytingar, á vatnsgæðum, vistfræðilegum, vatnsformfræðilegum eða efna- og eðlisefnafræðilegum eiginleikum yfirborðsvatnshlots eða á hæð grunnvatnshlots. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að þágildandi a-liður 1. mgr. 18. gr. laga nr. 36/2011 yrði, í ljósi lögskýringargagna og meðferðar frumvarps til laganna á Alþingi, skýrður þannig að girt hefði verið fyrir að vatnshloti yrði breytt vegna áhrifa af framkvæmdum við að reisa vatnsaflsvirkjun. Gæti hvorki innri né ytri samræmisskýring leitt til annarrar niðurstöðu en yrði ráðin beint af orðalagi lagaákvæðisins. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ógilda ákvörðun Umhverfisstofnunar 9. apríl 2024. Þá var niðurstaða héraðsdóms um ógildingu virkjunarleyfis Orkustofnunar 12. september 2024 staðfest enda það lögum samkvæmt reist á því að heimild fengist til breytingar á vatnshlotinu. Með ógildingu á leyfi til breytingar á vatnshlotinu hefði grundvöllur virkjunarleyfisins þannig brostið. Loks var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna ógildingu leyfis Fiskistofu 14. júlí 2022. Ekki voru taldir slíkir annmarkar á leyfinu að leitt gæti til ógildingar þess. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
Eydís Lára Franzdóttir, Guðni Kjartan Franzson, Sigríður Sólrún, Jónsdóttir, Ólafur Þór Jónsson, Reykjaprent ehf., Jón Gestur Ólafsson og Freygerður Anna Ólafsdóttir og Edda Rún Ólafsdóttir (
Linda Íris Emilsdóttir lögmaður)
gegn
Sveitarfélaginu Vogum (
Ívar Pálsson lögmaður) og
Landsneti hf. (
Þórður Bogason lögmaður)
Stefndu, Sveitarfélagið Vogar og Landsnet hf., voru sýknir af kröfu um ógildingu framkvæmdaleyfis vegna lagningar Suðurnesjalínu 2.
Stefnendur kröfðust þess að felld yrði úr gildi sú ákvörðun umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra að heimila stefnda Landsneti hf. eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 á landi stefnenda og leggja kvöð á jörð þeirra því tengda. Dómurinn féllst ekki á að ákvörðun ráðuneytisins væri haldin annmörkum sem leitt geti til ógildingar og voru stefndu því sýknaðir af kröfum stefnenda.
Stefnendur kröfðust þess að felld yrði úr gildi sú ákvörðun umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra að heimila stefnda Landsneti hf. eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 á landi stefnenda og leggja kvöð á jörð þeirra því tengda. Dómurinn féllst ekki á að ákvörðun ráðuneytisins væri haldin annmörkum sem leitt geti til ógildingar og voru stefndu því sýknaðir af kröfum stefnenda.
Stefnendur kröfðust þess að felld yrði úr gildi sú ákvörðun umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra að heimila stefnda Landsneti hf. eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 á landi stefnenda og leggja kvöð á jörð þeirra því tengda. Dómurinn féllst ekki á að ákvörðun ráðuneytisins væri haldin annmörkum sem leitt geti til ógildingar og voru stefndu því sýknaðir af kröfum stefnenda.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfum N og H gegn S og L var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust N og H þess að ógilt yrði nánar tilgreint framkvæmdaleyfi og tilgreindur úrskurður úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Í hinum kærða úrskurði kom fram að N og H hefðu ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af fyrri kröfunni og varðandi seinni kröfuna hefðu þeir ekki haldið því fram að ágallar hefðu verið á málsmeðferð eða úrskurðinum þannig að ógildingu varðaði. Með úrskurði Landsréttar var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Jafnframt var vísað sjálfkrafa frá Landsrétti kröfu N og H um að rétturinn leitaði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins „um túlkun á þeim atriðum málsins sem varða skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. 3. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið“, enda væri krafan bæði óskýr og vanreifuð.
Deilt var um þrjár ákvarðanir stofnana stefnda, íslenska ríkisins, sem tengdust áformum stefnda Landsvirkjunar um að reisa raforkuverið Hvammsvirkjun sem nýta muni vatnsafl í neðri hluta Þjórsár, þeim hluta árinnar sem hefur verið skilgreindur sem vatnshlotið Þjórsá 1 í Vatnaáætlun Íslands 2022–2027. Þetta voru leyfi Fiskistofu sem veitt var 14. júlí 2022 á grundvelli 33. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, heimild Umhverfisstofnunar til breytingar á vatnshlotinu Þjórsá 1 sem veitt var 9. apríl 2024 samkvæmt 18. gr. laga nr. 36/2011 um stjórn vatnamála og virkjunarleyfi sem Orkustofnun veitti stefnda Landsvirkjun 12. september 2024. Kröfum stefnenda um ógildingu leyfis Fiskistofu var hafnað þar sem ekki var talið að stefnendur hefðu sýnt fram á að ákvörðun um það hefði verið háð annmörkum sem ættu að leiða til ógildingar þess. Aftur á móti var fallist á kröfur stefnenda um að ógilda heimildina til breytingar á vatnshlotinu Þjórsá 1 og virkjunarleyfið. Niðurstaðan um að ógilda heimildina til breytingar á vatnshlotinu byggðist á því að ákvörðun um að heimila slíka breytingu vegna framkvæmda á borð við vatnsaflsvirkjun rúmaðist ekki innan a-liðar 1. mgr. 18. gr. laga um stjórn vatnamála, sem er sú lagaheimild sem Umhverfisstofnun byggði ákvörðun sína á. Ályktun þar að lútandi var dregin af nefndaráliti og breytingartillögu meiri hluta umhverfisnefndar sem Alþingi samþykkti við meðferð frumvarps til laganna, sem bentu að mati dómsins skýrlega til þess að tilgangur breytingarinnar hefði verið sá að fyrirbyggja að ákvæðið tæki til slíkra framkvæmda. Aftur á móti lá fyrir að tilsvarandi ákvæði í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/60/EB frá 23. október 2000 um aðgerðaramma bandalagsins um stefnu í vatnamálum (vatnatilskipuninni), sem lög um stjórn vatnamála voru sett til innleiðingar á, hafði að Evrópurétti verið túlkað með þeim hætti að slíkar framkvæmdir féllu þar undir. Dómurinn taldi að það sjónarmið að skýra bæri ákvæðið til samræmis við það markmið löggjafans sem birtist í nefndarálitinu og breytingartillögunni skyldi vega þyngra en sú regla 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Í því sambandi var m.a. litið til þess að almennt hefði ekki verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd að umrætt lagaákvæði fæli í sér almenna forgangsreglu í samræmi við bókun 35 við EES-samninginn. Þar sem ákvörðun Orkustofnunar um virkjunarleyfið var byggð á þeirri forsendu að heimild Umhverfisstofnunar samkvæmt 18. gr. laga nr. 36/2011 til breytingar á vatnshlotinu lægi fyrir leiddi þetta einnig til ógildingar á virkjunarleyfinu.
H og L höfðuðu mál og kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun S frá 12. mars 2019 um að fyrirhuguð framkvæmd svínabús að Torfum í Eyjafjarðarsveit væri ekki líkleg til þess að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Málsókn sína byggðu H og L í meginatriðum á því að ákvörðun S hefði verið haldin efnislegum annmörkum. Með vísan til fyrirliggjandi matsgerðar hefði S átt að miða við að framkvæmdin væri matsskyld samkvæmt 5. gr. þágildandi laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Til vara að S hafi ranglega lagt til grundvallar að framkvæmdin myndi ekki hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Í dómi héraðsdóms var því hafnað að hin fyrirhugaða framkvæmd félli undir 5. gr. laganna. Þá kom meðal annars fram að ekki væri annað að sjá af rökstuðningi ákvörðunar S en að stofnunin hafi við ákvörðun sína, um hvort fyrirhuguð framkvæmd væri líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, í skilningi 1. mgr. 6. gr. laganna, litið með heildstæðum hætti til þeirra viðmiða sem tilgreind voru í 2. viðauka laga nr. 106/2000 og svöruðu til þeirra valforsendna sem voru settar fram í III. viðauka tilskipunar 2011/92/EBE. Bæri ákvörðunin þannig með sér að það mat sem S lagði til grundvallar í málinu hefði verið í samræmi við kröfur laga nr. 106/2000 að þessu leyti og þær alþjóðlegu skuldbindingar sem lögin byggðust á. Vísaði héraðsdómur einnig til þess að í ljósi þess heildstæða mats sem S bar að gera á fyrirhugaðri framkvæmd væri ekki unnt að líta svo á að niðurstöður matsgerðar sýndu fram á efnislega annmarka á ákvörðun S. Yrði þá að líta til þess að þau þrjú atriði sem matsmaður gerði grein fyrir í niðurstöðu sinni lutu einvörðungu að þremur þáttum sem vörðuðu eðli framkvæmdar. Eðli framkvæmdar væri hins vegar einungis eitt þeirra þriggja grundvallarviðmiða sem S bæri að líta til við ákvörðun um matsskyldu samkvæmt 2. viðauka laga nr. 106/2000, sbr. 3. mgr. 6. gr. sömu laga. Var matsgerðin því ekki talin hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins. Málsástæðum H og L um að ákvörðun S væri haldin efnisannmörkum var því hafnað. Þá hafnaði héraðsdómur því að S hefði brotið gegn reglum um upplýsinga- og andmælarétt, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000, og rannsóknarskyldu samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. S, Í og T voru því sýknuð en E var sýknaður á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir Landsrétti gerðu H og L aðallega þá kröfu að dómur héraðsdóms yrði ómerktur þar sem þörf hefði verið á sérfróðum meðdómsmanni í héraði, enda hefði verið um að ræða matskennda stjórnvaldsákvörðun sem falið hafi í sér sérfræðiþekkingu, auk þess sem fyrir hafi legið matsgerð dómkvadds manns. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að með hinum áfrýjaða dómi hefði verið komist að þeirri niðurstöðu, á grundvelli lögfræðilegra röksemda, að matsgerð hins dómkvadda manns hefði ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins. Hvorki matsgerðin né eðli ákvörðunarinnar hefði leitt til þess að sérkunnáttu hefði verið þörf í dómi til að leysa úr málsástæðum aðila þannig að efni væru til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm. Var kröfu H og L um ómerkingu héraðsdóms því hafnað og hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna.
Í málinu kröfðust G og H þess að ógilt yrði ákvörðun V frá árinu 2019 um að taka eignarnámi land úr jörð þeirra undir hringveg um Hornafjörð og námuveg/tengiveg, sem og efni úr tveimur námum. Byggðu G og H á því að þeim yrði ekki gert að þola að umrædd eignarréttindi yrðu tekin af þeim í ljósi þess að önnur leið, leið 1, hafi verið tæk sem skerti eignarréttindi landeigenda í Hornafirði minna en sú leið sem V valdi, leið 3b. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi V heimild til að taka land úr eigu landeigenda sem þurfi til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds. Ákvörðun V um að taka land G og H eignarnámi hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hefði sérstaka þýðingu við töku ákvarðana um eignarnám í ljósi þess að eignarrétturinn væri friðhelgur samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og eignarnám því aðeins mögulegt að almenningsþörf krefði. Rétturinn benti á að við vegalagningu kæmu jafnan fleiri leiðir en ein til greina til að ná markmiðum viðkomandi framkvæmdar. Bæði við ákvörðun um hvaða kostir séu til þess fallnir að ná því markmiði og við endanlegt val á þeirri leið sem fara eigi hafi verið gengið út frá því að málefnalegt væri að líta meðal annars til kostnaðar, umferðaröryggis, vegalengda og áhrifa framkvæmda á umhverfið. Ólíkt vægi þessara sjónarmiða kunni þó að leiða til mismunandi niðurstöðu og við þær aðstæður hafi viðkomandi stjórnvald nokkurt svigrúm til að ákveða vægi sjónarmiðanna innbyrðis við endanlegt leiðarval. Við þessar aðstæður gæti skyldan til að gæta meðalhófs við skerðingu eignarréttinda gert útslagið við þetta mat. Landsréttur sló því föstu að bæði leið 1 og leið 3b hafi verið tækar með tilliti til þeirra almennu sjónarmiða sem geti legið til grundvallar vali á leið til vegalagningar. Þá ályktaði rétturinn að með vali á leið 1 hefði eignarréttindum landeigenda verið síður raskað en með leiðarvali V. Þar sem þessi munur væri ekki óverulegur yrði í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu að leggja til grundvallar að V bæri að sýna fram á að gildar ástæður hafi legið til grundvallar leiðarvalinu. Féllst rétturinn á það með V að gildar ástæður hafi verið fyrir leiðarvali V sem réttlættu þann mun á umfangi eignaskerðingar sem hlytist af því að fara þá leið í samanburði við leið 1. Var því ekki fallist á það með G og H að brotið hafi verið á meðalhófsreglu við mat á almannahagsmunum samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var öðrum málsástæðum G og H fyrir ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu V af kröfum G og H.
Í málinu kröfðust A, G og Þ þess að ógilt yrði ákvörðun V frá árinu 2019 um að taka eignarnámi land úr jörð þeirra undir hringveg um Hornafjörð. Byggðu A, G og Þ á því að þeim yrði ekki gert að þola að umrædd eignarréttindi yrðu tekin af þeim í ljósi þess að önnur leið, leið 1, hafi verið tæk sem skerti eignarréttindi landeigenda í Hornafirði minna en sú leið sem V valdi, leið 3b. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi V heimild til að taka land úr eigu landeigenda sem þurfi til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds. Ákvörðun V um að taka land A, G og Þ eignarnámi hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hefði sérstaka þýðingu við töku ákvarðana um eignarnám í ljósi þess að eignarrétturinn væri friðhelgur samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og eignarnám því aðeins mögulegt að almenningsþörf krefði. Rétturinn benti á að við vegalagningu kæmu jafnan fleiri leiðir en ein til greina til að ná markmiðum viðkomandi framkvæmdar. Bæði við ákvörðun um hvaða kostir séu til þess fallnir að ná því markmiði og við endanlegt val á þeirri leið sem fara eigi hafi verið gengið út frá því að málefnalegt væri að líta meðal annars til kostnaðar, umferðaröryggis, vegalengda og áhrifa framkvæmda á umhverfið. Ólíkt vægi þessara sjónarmiða kunni þó að leiða til mismunandi niðurstöðu og við þær aðstæður hafi viðkomandi stjórnvald nokkurt svigrúm til að ákveða vægi sjónarmiðanna innbyrðis við endanlegt leiðarval. Við þessar aðstæður gæti skyldan til að gæta meðalhófs við skerðingu eignarréttinda gert útslagið við þetta mat. Landsréttur sló því föstu að bæði leið 1 og leið 3b hafi verið tækar með tilliti til þeirra almennu sjónarmiða sem geti legið til grundvallar vali á leið til vegalagningar. Þá ályktaði rétturinn að með vali á leið 1 hefði eignarréttindum landeigenda verið síður raskað en með leiðarvali V. Þar sem þessi munur væri ekki óverulegur yrði í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu að leggja til grundvallar að V bæri að sýna fram á að gildar ástæður hafi legið til grundvallar leiðarvalinu. Féllst rétturinn á það með V að gildar ástæður hafi verið fyrir leiðarvali V sem réttlættu þann mun á umfangi eignaskerðingar sem hlytist af því að fara þá leið í samanburði við leið 1. Var því ekki fallist á það með A, G og Þ að brotið hafi verið á meðalhófsreglu við mat á almannahagsmunum samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var öðrum málsástæðum A, G og Þ fyrir ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu V af kröfum A, G og Þ.
Í málinu kröfðust E og H þess að ógilt yrði ákvörðun V frá árinu 2019 um að taka eignarnámi land úr jörðum þeirra undir hringveg um Hornafjörð. Byggðu E og H á því að þeim yrði ekki gert að þola að umrædd eignarréttindi yrðu tekin af þeim í ljósi þess að önnur leið, leið 1, hafi verið tæk sem skerti eignarréttindi landeigenda í Hornafirði minna en sú leið sem V valdi, leið 3b. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi V heimild til að taka land úr eigu landeigenda sem þurfi til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds. Ákvörðun V um að taka land E og H eignarnámi hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hefði sérstaka þýðingu við töku ákvarðana um eignarnám í ljósi þess að eignarrétturinn væri friðhelgur samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og eignarnám því aðeins mögulegt að almenningsþörf krefði. Rétturinn benti á að við vegalagningu kæmu jafnan fleiri leiðir en ein til greina til að ná markmiðum viðkomandi framkvæmdar. Bæði við ákvörðun um hvaða kostir séu til þess fallnir að ná því markmiði og við endanlegt val á þeirri leið sem fara eigi hafi verið gengið út frá því að málefnalegt væri að líta meðal annars til kostnaðar, umferðaröryggis, vegalengda og áhrifa framkvæmda á umhverfið. Ólíkt vægi þessara sjónarmiða kunni þó að leiða til mismunandi niðurstöðu og við þær aðstæður hafi viðkomandi stjórnvald nokkurt svigrúm til að ákveða vægi sjónarmiðanna innbyrðis við endanlegt leiðarval. Við þessar aðstæður gæti skyldan til að gæta meðalhófs við skerðingu eignarréttinda gert útslagið við þetta mat. Landsréttur sló því föstu að bæði leið 1 og leið 3b hafi verið tækar með tilliti til þeirra almennu sjónarmiða sem geti legið til grundvallar vali á leið til vegalagningar. Þá ályktaði rétturinn að með vali á leið 1 hefði eignarréttindum landeigenda verið síður raskað en með leiðarvali V. Þar sem þessi munur væri ekki óverulegur yrði í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu að leggja til grundvallar að V bæri að sýna fram á að gildar ástæður hafi legið til grundvallar leiðarvalinu. Féllst rétturinn á það með V að gildar ástæður hafi verið fyrir leiðarvali V sem réttlættu þann mun á umfangi eignaskerðingar sem hlytist af því að fara þá leið í samanburði við leið 1. Var því ekki fallist á það með E og H að brotið hafi verið á meðalhófsreglu við mat á almannahagsmunum samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var öðrum málsástæðum E og H fyrir ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu V af kröfum E og H.
Í málinu krafðist Á þess að ógilt yrði ákvörðun V frá árinu 2019 um að taka eignarnámi land úr jörð hans undir hringveg um Hornafjörð. Byggði Á á því að honum yrði ekki gert að þola að umrædd eignarréttindi yrðu tekin af honum í ljósi þess að önnur leið, leið 1, hafi verið tæk sem skerti eignarréttindi landeigenda í Hornafirði minna en sú leið sem V valdi, leið 3b. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi V heimild til að taka land úr eigu landeigenda sem þurfi til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds. Ákvörðun V um að taka land Á eignarnámi hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hefði sérstaka þýðingu við töku ákvarðana um eignarnám í ljósi þess að eignarrétturinn væri friðhelgur samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og eignarnám því aðeins mögulegt að almenningsþörf krefði. Rétturinn benti á að við vegalagningu kæmu jafnan fleiri leiðir en ein til greina til að ná markmiðum viðkomandi framkvæmdar. Bæði við ákvörðun um hvaða kostir séu til þess fallnir að ná því markmiði og við endanlegt val á þeirri leið sem fara eigi hafi verið gengið út frá því að málefnalegt væri að líta meðal annars til kostnaðar, umferðaröryggis, vegalengda og áhrifa framkvæmda á umhverfið. Ólíkt vægi þessara sjónarmiða kunni þó að leiða til mismunandi niðurstöðu og við þær aðstæður hafi viðkomandi stjórnvald nokkurt svigrúm til að ákveða vægi sjónarmiðanna innbyrðis við endanlegt leiðarval. Við þessar aðstæður gæti skyldan til að gæta meðalhófs við skerðingu eignarréttinda gert útslagið við þetta mat. Landsréttur sló því föstu að bæði leið 1 og leið 3b hafi verið tækar með tilliti til þeirra almennu sjónarmiða sem geti legið til grundvallar vali á leið til vegalagningar. Þá ályktaði rétturinn að með vali á leið 1 hefði eignarréttindum landeigenda verið síður raskað en með leiðarvali V. Þar sem þessi munur væri ekki óverulegur yrði í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu að leggja til grundvallar að V bæri að sýna fram á að gildar ástæður hafi legið til grundvallar leiðarvalinu. Féllst rétturinn á það með V að gildar ástæður hafi verið fyrir leiðarvali V sem réttlættu þann mun á umfangi eignaskerðingar sem hlytist af því að fara þá leið í samanburði við leið 1. Var því ekki fallist á það með Á að brotið hafi verið á meðalhófsreglu við mat á almannahagsmunum samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var öðrum málsástæðum Á fyrir ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu V af kröfum Á.
Í málinu kröfðust L og dánarbú K þess að ógilt yrði ákvörðun V frá árinu 2019 um að taka eignarnámi land úr jörð þeirra undir hringveg um Hornafjörð. Byggðu L og dánarbú K á því að þeim yrði ekki gert að þola að umrædd eignarréttindi yrðu tekin af þeim í ljósi þess að önnur leið, leið 1, hafi verið tæk sem skerti eignarréttindi landeigenda í Hornafirði minna en sú leið sem V valdi, leið 3b. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi V heimild til að taka land úr eigu landeigenda sem þurfi til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds. Ákvörðun V um að taka land L og dánarbús K eignarnámi hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hefði sérstaka þýðingu við töku ákvarðana um eignarnám í ljósi þess að eignarrétturinn væri friðhelgur samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og eignarnám því aðeins mögulegt að almenningsþörf krefði. Rétturinn benti á að við vegalagningu kæmu jafnan fleiri leiðir en ein til greina til að ná markmiðum viðkomandi framkvæmdar. Bæði við ákvörðun um hvaða kostir séu til þess fallnir að ná því markmiði og við endanlegt val á þeirri leið sem fara eigi hafi verið gengið út frá því að málefnalegt væri að líta meðal annars til kostnaðar, umferðaröryggis, vegalengda og áhrifa framkvæmda á umhverfið. Ólíkt vægi þessara sjónarmiða kunni þó að leiða til mismunandi niðurstöðu og við þær aðstæður hafi viðkomandi stjórnvald nokkurt svigrúm til að ákveða vægi sjónarmiðanna innbyrðis við endanlegt leiðarval. Við þessar aðstæður gæti skyldan til að gæta meðalhófs við skerðingu eignarréttinda gert útslagið við þetta mat. Landsréttur sló því föstu að bæði leið 1 og leið 3b hafi verið tækar með tilliti til þeirra almennu sjónarmiða sem geti legið til grundvallar vali á leið til vegalagningar. Þá ályktaði rétturinn að með vali á leið 1 hefði eignarréttindum landeigenda verið síður raskað en með leiðarvali V. Þar sem þessi munur væri ekki óverulegur yrði í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu að leggja til grundvallar að V bæri að sýna fram á að gildar ástæður hafi legið til grundvallar leiðarvalinu. Féllst rétturinn á það með V að gildar ástæður hafi verið fyrir leiðarvali V sem réttlættu þann mun á umfangi eignaskerðingar sem hlytist af því að fara þá leið í samanburði við leið 1. Var því ekki fallist á það með L og dánarbúi K að brotið hafi verið á meðalhófsreglu við mat á almannahagsmunum samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var öðrum málsástæðum L og dánarbús K fyrir ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu V af kröfum L og dánarbús K.
Í málinu kröfðust B og F þess að ógilt yrði ákvörðun V frá árinu 2019 um að taka eignarnámi land úr jörð þeirra undir hringveg um Hornafjörð og land undir nýja vegtengingu. Byggðu B og F á því að þeim yrði ekki gert að þola að umrædd eignarréttindi yrðu tekin af þeim í ljósi þess að önnur leið, leið 1, hafi verið tæk sem skerti eignarréttindi landeigenda í Hornafirði minna en sú leið sem V valdi, leið 3b. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 37. gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi V heimild til að taka land úr eigu landeigenda sem þurfi til þjóðvegagerðar og hvers kyns veghalds. Ákvörðun V um að taka land B og F eignarnámi hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hefði sérstaka þýðingu við töku ákvarðana um eignarnám í ljósi þess að eignarrétturinn væri friðhelgur samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og eignarnám því aðeins mögulegt að almenningsþörf krefði. Rétturinn benti á að við vegalagningu kæmu jafnan fleiri leiðir en ein til greina til að ná markmiðum viðkomandi framkvæmdar. Bæði við ákvörðun um hvaða kostir séu til þess fallnir að ná því markmiði og við endanlegt val á þeirri leið sem fara eigi hafi verið gengið út frá því að málefnalegt væri að líta meðal annars til kostnaðar, umferðaröryggis, vegalengda og áhrifa framkvæmda á umhverfið. Ólíkt vægi þessara sjónarmiða kunni þó að leiða til mismunandi niðurstöðu og við þær aðstæður hafi viðkomandi stjórnvald nokkurt svigrúm til að ákveða vægi sjónarmiðanna innbyrðis við endanlegt leiðarval. Við þessar aðstæður gæti skyldan til að gæta meðalhófs við skerðingu eignarréttinda gert útslagið við þetta mat. Landsréttur sló því föstu að bæði leið 1 og leið 3b hafi verið tækar með tilliti til þeirra almennu sjónarmiða sem geti legið til grundvallar vali á leið til vegalagningar. Þá ályktaði rétturinn að með vali á leið 1 hefði eignarréttindum landeigenda verið síður raskað en með leiðarvali V. Þar sem þessi munur væri ekki óverulegur yrði í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu að leggja til grundvallar að V bæri að sýna fram á að gildar ástæður hafi legið til grundvallar leiðarvalinu. Féllst rétturinn á það með V að gildar ástæður hafi verið fyrir leiðarvali V sem réttlættu þann mun á umfangi eignaskerðingar sem hlytist af því að fara þá leið í samanburði við leið 1. Var því ekki fallist á það með B og F að brotið hafi verið á meðalhófsreglu við mat á almannahagsmunum samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var öðrum málsástæðum B og F fyrir ógildingu ákvörðunarinnar hafnað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu V af kröfum B og F.
Kröfum stefnanda hafnað um að eignarnám á landspildum á Kjalarnesi yrði fellt úr gildi og stefnda gert að fjarlægja vegaframkvæmdir af landinu að viðlögðum dagsektum. Ekki taldist sannað að stefndi hefði brugðist skyldum sínum til að rannsaka mögulega smithættu af flutningum með dýr, sérstaklega svín á leið til slátrunar, um hringtorg sem koma á fyrir á Hringveginum á hinu eignarnumda landi.
Stefndi kynnti tillögu um þrjá framkvæmdakosti til veglagningar um Hornafjarðarfljót. Ekki náðist samkomulag um framkvæmdina og tók stefndi hluta af landi stefnenda eignarnámi. Stefnendur kröfðust þess að ákvörðun stefnda um eignarnámið yrði felld úr gildi. Ágreiningur stefnenda og stefnda laut að því hvort andlag eignarnámsins hefði verið ranglega tilgreint, hvort rökstuðningur um að breyta um vegleið hefði verið fullnægjandi, hvort gætt hafi verið meðalhófs við ákvörðunina og hvort byggt hafi verið á ófullnægjandi og úreltum gögnum. Ekki var fallist á að málsmeðferðin hefði verið í andstöðu við ákvæði vegalaga nr. 80/2007 og laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973. Þá var rökstuðningur stefnda fyrir vegleiðinni talinn vera fullnægjandi og byggður á viðunandi gögnum. Jafnframt var fallist á að sá samfélagslegi ávinningur og sjónarmið um aukið umferðaröryggi varðandi þá vegleið sem ákveðið var að fara vægju þyngra en röskun á eignarréttindum, umhverfi og kostnaði vegna framkvæmdanna við mat á meðalhófi. Var kröfum stefnenda því hafnað.
Hafnað var kröfu stefnenda um að ákvörðun Skipulagsstofnunar um að ekki skyldi fara fram mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar yrði ógiltur.
Stefndi sýknaður af kröfu stefnanda um ógildingu á breytingu á aðalskipulagi stefnda sem tók til lagningu Blöndulínu 3 í Skagafirði.
Kröfu stefnenda um að fellt yrði úr gildi rekstrarleyfi stefnda, Matvælastofnunar, fyrir kynslóðaskiptu sjókvíaeldi Í Patreksfirði og Tálknafirði var vísað frá dómi. Var það niðurstaða dómsins að stefnendur hefðu ekki sýnt fram á að niðurstaða málsins hefði raunhæft gildi fyrir réttarstöðu þeirra, og að þau hafi hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum eins og þær voru lagðar fyrir dóminn, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Kröfu stefnenda um að fellt yrði úr gildi rekstrarleyfi stefnda, Matvælastofnunar fyrir kynslóðaskiptu sjókvíaeldi Í Patreksfirði og Tálknafirði var vísað frá dómi. Var það niðurstaða dómsins að stefnendur hefðu ekki sýnt fram á að niðurstaða málsins hefði raunhæft gildi fyrir réttarstöðu þeirra, og að þau hafi hagsmuni af því að fá leyst úr kröfum sínum eins og þær voru lagðar fyrir dóminn, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L ehf. og H ehf. um dómkvaðningu matsmanns til að meta með nánar tilgreindum hætti umhverfisáhrif af fyrirhuguðu svínabúi. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að þrátt fyrir að með matsbeiðninni væri meðal annars leitað álits á þáttum sem öðrum þræði snertu lagaleg atriði, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, þá myndi niðurstaða þar um í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans eða skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Auk þess bæri matsbeiðandi hallann af þýðingu matsgerðar og þá því ef sönnunargildi hennar yrði rýrara en ella. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni L ehf. og H ehf.
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli N á hendur M og L ehf. var vísað frá héraðsdómi. Í málinu krafðist N ógildingar á rekstrarleyfi sem Fiskistofa hafði veitt L ehf. til reksturs sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að N væri málsóknarfélag samkvæmt 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og að því stæðu tilgreind veiðifélög. Hagsmunir tengdir nýtingu laxveiðihlunninda tilheyrðu ekki veiðifélögum heldur félagsmönnum þeirra samkvæmt 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Í ljósi markmiða síðastnefndra laga og að því gættu að veiðiréttarhöfum væri skylt að hafa með sér félagsskap í því skyni að markmiðunum yrði náð, yrði að leggja til grundvallar að veiðifélög gætu í skjóli umboðs sótt fyrir dómstólum kröfur sem lytu að veiðirétti félagsmanna sinna og þeir hefðu lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn dómstóla um, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Væri slíkt hvorki andstætt lögbundnu hlutverki veiðifélaga né, í því tilviki sem væri til úrlausnar, öndvert samþykktum þeirra veiðifélaga sem stæðu að N. Í dóminum var vísað til þess að hvorki félagsmenn í veiðifélögunum né félögin sem slík hefðu átt aðild að stjórnsýslumáli um útgáfu umrædds rekstrarleyfis. Réttur N til að bera undir dómstóla hvort farið hefði verið að lögum við útgáfu rekstrarleyfisins yrði því ekki reistur á aðild þeirra að stjórnsýslumálinu. Þegar metið væri hvort sá sem hefði óbeinna hagsmuna að gæta af úrlausn stjórnsýslumáls gæti borið lögmæti stjórnvaldsákvörðunarinnar undir dómstóla yrði að taka mið af því hvort hagsmunir hans af ákvörðuninni væru verulegir og meiri en hvers annars í samfélaginu, til dæmis vegna nálægðar við leyfisskylda starfsemi sem ákvörðun stjórnvaldsins heimilar. Benti rétturinn á að þegar ekki færu saman hagsmunir þeirra sem stunda fiskeldi og þeirra sem veiðiréttar njóta samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði hefði löggjafinn metið það svo að hagsmunir fiskeldisins skyldu víkja með þeim hætti sem nánar væri mælt fyrir um í lögum. Þegar litið til þess hversu langt laxveiðiár þær sem um ræddi í málinu væru frá sjókvíaeldinu í Reyðarfirði, miðað við ákvæði reglugerðar nr. 105/2000, fengi fyrrnefnt hagsmunamat því ekki breytt að N gæti ekki reist heimild sína til höfðunar máls til ógildingar á umræddu starfsleyfi á reglum grenndarréttar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 20/2005 og 3. júní 2004 í máli nr. 171/2004. Loks kom fram að til þess að fullnægt væri skilyrðum um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 yrði N að sýna fram á eða gera líklegt að félagsmenn hans hefðu orðið fyrir tjóni vegna umræddrar starfsemi en það hefði hann ekki gert. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest og málinu vísað frá héraðsdómi.
N höfðaði mál á hendur M og L ehf. og krafðist þess að fellt yrði úr gildi rekstrarleyfi sem Fiskistofa hafði veitt L ehf. til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. N byggði á því að aðildarfélög þess hefðu lögvarða hagsmuni af málsókninni, annars vegar vegna þess að starfsemi L ehf. myndi valda þeim tjóni í tengslum við nýtingu laxveiðihlunninda á félagssvæðum þeirra en hins vegar vegna þess að á grundvelli starfseminnar myndi fara fram erfðablöndum á milli eldislaxa og náttúrulegra laxastofna á Íslandi. Landsréttur taldi hagsmuni tengda nýtingu laxveiðihlunninda ekki tilheyra þeim veiðifélögum sem saman mynda N, heldur félagsmönnum þeirra. Því hefðu veiðifélögin ekki lögvarða hagsmuni af efnisúrlausn um það efni. Varðandi málatilbúnað N um hættu á blöndu eldislaxa við náttúrulega laxastofna í veiðiám á Íslandi taldi Landsréttur að málatilbúnaður N varðaði ekki lögmæti tiltekinnar stjórnvaldsákvörðunar heldur miðaði hann að því að fá fram afstöðu dómstóla til þess hagsmunamats löggjafans sem birtist í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Landsréttur taldi því aðildarfélög N ekki hafa lögvarða hagsmuni af því að fá úrslausn dómstóla um það efni. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli N á hendur M og L ehf. var vísað frá héraðsdómi og N gert að greiða M og L ehf. málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Með dómi héraðsdóms voru M og L ehf. sýknaðir af kröfu N en málskostnaður felldur niður. Í dómi Hæstaréttar kom fram að M hefði í Landsrétti aðeins krafist málskostnaðar þar fyrir dómi. Var því talið að með því að gera N að greiða M málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti hefði Landsréttur farið út fyrir kröfu M um málskostnað auk þess sem ekki hefði getað komið til álita að dæma M málskostnað í héraði þar sem málinu var ekki gagnáfrýjað af hans hálfu. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.
Fjarðalax ehf (
Víðir Smári Petersen lögmaður)
gegn
Laxinn lifi, félagasamtökum, Ara Pétri Wendel, Víði Hólm Guðbjartssyni, Atla Árdal Ólafssyni, Náttúruverndarsamtökum Íslands, Akurholti ehf, Geiteyri ehf, Veiðifélagi Laxár á Ásum og Varplandi hf (
Páll Rúnar M. Kristjánsson lögmaður)
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni F ehf. um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins og um dómkvaðningu matsmanna í máli sem L og fleiri höfðu höfðað á hendur F ehf. og Í til ógildingar á ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, um útgáfu rekstrarleyfis til F ehf. til bráðabirgða fyrir framleiðslu á laxi í sjókvíaeldi. Þær spurningar sem F ehf. óskaði eftir að lagðar yrðu fyrir EFTA-dómstólinn lutu að skýringu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/92/ESB frá 13. desember 2011, einkum a-lið 1. gr. hennar. Landsréttur staðfesti hinn kærða úrskurð um að hafna beiðni F ehf. um að leitað yrði ráðgefandi álits þar sem ekki yrði talið að svör EFTA-dómstólsins hefðu þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þá staðfesti Landsréttur jafnframt niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að hafna beiðni F ehf. um dómkvaðningu matsmanna.
Arctic Sea Farm hf (
Víðir Smári Petersen lögmaður)
gegn
Laxinn lifi, félagasamtökum, Ara Pétri Wendel, Víði Hólm Guðbjartssyni, Atla Árdal Ólafssyni, Náttúruverndarsamtökum Íslands, Akurholti ehf, Geiteyri ehf, Veiðifélagi Laxár á Ásum og Varplandi hf (
Páll Rúnar M. Kristjánsson lögmaður)
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni A hf. um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins og um dómkvaðningu matsmanna í máli sem L og fleiri höfðu höfðað á hendur A hf. og Í til ógildingar á ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, um útgáfu rekstrarleyfis til A hf. til bráðabirgða fyrir framleiðslu á laxi í sjókvíaeldi. Þær spurningar sem A hf. óskaði eftir að lagðar yrðu fyrir EFTA-dómstólinn lutu að skýringu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2011/92/ESB frá 13. desember 2011, einkum a-lið 1. gr. hennar. Landsréttur staðfesti hinn kærða úrskurð um að hafna beiðni A hf. um að leitað yrði ráðgefandi álits þar sem ekki yrði talið að svör EFTA-dómstólsins hefðu þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þá staðfesti Landsréttur jafnframt niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að hafna beiðni A hf. um dómkvaðningu matsmanna.
Kröfu stefnanda var hafnað um að ógilt verði rekstrarleyfi sem Fiskistofa veitti í mars 2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði.
S o.fl. höfðuðu mál gegn sveitarfélaginu V og Í ehf. og kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðun V um staðfestingu á deiliskipulagsbreytingu fyrir nánar tilgreint iðnaðarsvæði í sveitarfélaginu þar sem Í ehf. hugðist reisa súrefnis- og köfnunarefnisverksmiðju. Var málið rekið samhliða öðru máli sem S o.fl. höfðu höfðað vegna þriggja byggingarleyfa sem V hafði gefið út til Í ehf. vegna verksmiðjunnar og til úrlausnar var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 738/2017. Byggðu S o.fl. á því að málsmeðferð V við deiliskipulagsbreytinguna hefði ekki samræmst ákvæðum skipulagslaga nr. 123/2010 og að skipulagsbreytingin væri háð efnislegum annmörkum sem leiða ættu til ógildingar hennar. Var meðal annars á því byggt af hálfu S o.fl. að deiliskipulagið hefði ekki sætt umhverfismati í samræmi við lög nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana og skipulagslög og að skort hefði á að samráð hefði verið haft við S o.fl. við vinnslu og samþykkt deiliskipulagsbreytingarinnar. Þá hefði breytingin bæði gerbreytt eðli deiliskipulagsins og eyðilagt innra samræmi þess. Héraðsdómur hafnaði öllum málsástæðum S o.fl. og taldi að ekki hefði verið sýnt fram á að nokkrir þeir annmarkar hefðu verið á meðferð málsins sem leitt gætu til þess að fallist yrði á kröfur þeirra. Voru V og Í ehf. því sýknuð af kröfu S o.fl. og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu.
S o.fl. höfðuðu mál gegn Í ehf. og kröfðust þess að þrjú nánar tilgreind byggingarleyfi sem V hafði gefið út til Í ehf., vegna byggingar súrefnis- og köfnunarefnisverksmiðju, yrðu felld úr gildi. Sveitarfélaginu V var stefnt til réttargæslu. Byggðu S o.fl. m.a. á því að deiliskipulagsbreytingin, sem byggingarleyfin studdust við, hefði verið haldin svo verulegum ágöllum að ógildingu varðaði. Þá hefði ekki verið heimilt að veita byggingarleyfi til einstakra þátta framkvæmdarinnar, auk þess sem S o.fl. vefengdu hæfi skipulags- og byggingarfulltrúa V til útgáfu leyfanna. Ennfremur byggðu S o.fl. á því að áætlun um stórslysavarnir hefði verið ófullnægjandi. Héraðsdómur hafnaði því að umrædd deiliskipulagsbreyting hefði verið haldin ágöllum með vísan til niðurstöðu dómsins í máli milli S o.fl. gegn V og Í ehf., sem rekið var samhliða um gildi deiliskipulagsins og til úrlausnar var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 739/2017. Þá taldi dómurinn að ekki hefði verið sýnt fram á að ómálefnalegar ástæður hefðu legið að baki þeirri ákvörðun að veita byggingarleyfi til einstakra þátta framkvæmdarinnar og hafnaði því sömuleiðis að skipulags- og byggingarfulltrúi V hefði verið vanhæfur til útgáfu þeirra. Með vísan til umsagnar vinnueftirlitsins var því ennfremur hafnað að Í ehf. hefði ekki lagt fram fullnægjandi stórslysaáætlun. Var Í ehf. samkvæmt því sýknað af kröfu S o.fl. og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu.
Kröfu um að felld yrði úr gildi breyting á deiliskipulagi var hafnað.
Kröfu um að felld yrðu úr gildi byggingarleyfi var hafnað.
Máli sem höfðað var til ógildingar á rekstrarleyfi og starfsleyfi Arnarlax hf. til rekstrar stöðvar til sjókvíaeldis í Arnarfirði vísað frá dómi þar sem stefnandi uppfyllti ekki skilyrði laga til að reka mál sem málssóknarfélag.
Vegna annmarka á rannsókn og umfjöllun Skipulagsstofnunar í tilefni af tilkynningu um fyrirhugaða byggingu á sólarkísilverksmiðju var ákvörðun hennar, þess efnis að ekki þyrfti að meta umhverfisáhrif framkvæmdarinnar, felld úr gildi.
Í málinu kröfðust F og K þess að ógilt yrði ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra frá árinu 2016 annars vegar um heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar tveggja 220 kV háspennulína, svonefndra Kröflulína 4 og 5, frá Kröflu að Þeistareykjum um land jarðarinnar Reykjahlíðar og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jarðirnar Bjarg og Víðihlíð í Skútustaðahreppi. Í héraðsdómi, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var ekki fallist á með F og K að ein lína væri raunhæfur valkostur miðað við þær forsendur um rekstrar- og afhendingaröryggi sem gert væri ráð fyrir í kerfisáætlun L hf. fyrir árin 2015 til 2024. Þá var talið að L hf. og Í hefðu með fullnægjandi hætti rannsakað þann kost að leggja jarðstrengi í stað loftlína, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem andmælaréttur F og K hefði verið virtur við meðferð málsins, sbr. 13. gr. sömu laga. Loks var litið svo á að L hf. hefði sinnt skyldu sinni til samráðs við F og K og aðra landeigendur við undirbúning framkvæmdarinnar og að L hf. hefði reynt til þrautar að ná samningum við þau um afnot af landi þeirra vegna umræddra lína. Að þessu gættu og með hliðsjón af ákvæðum raforkulaga nr. 65/2003 var litið svo á að L hf. hefði fullnægt skilyrðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum. Voru L hf. og Í því sýknuð af kröfum F og K.
Stefndu sýknuð af kröfu stefnenda um ógildingu ákvörðunar um eignarnám og lagningar kvaða á land þeirra vegna lagningar háspennulínu. Ekki var fallist á að meðalhófs hefði ekki verið gætt við ákvarðanatökuna. Jafnframt var því hafnað að málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar eða aðrar reglur sem gilda um hina umdeildu ákvörðun hafi verið brotnar. Að mati dómsins var eignarnámsákvörðunin því hvorki talin andstæð ákvæðum stjórnarskrár eða almennra laga.
Landsnet hf og Sveitarfélagið Vogar (
Hjördís Halldórsdóttir hrl, Ívar Pálsson hrl, Áslaug Árnadóttir hdl, 1. prófmál)
gegn
Bjarneyju Guðrúnu Ólafsdóttur, Geirlaugu Þorvaldsdóttur, Katrínu Þorvaldsdóttur, Margréti Guðnadóttur, Ólafi Þór Jónssyni, Reykjaprenti ehf, Sigríði Jónsdóttur, Skúla Þorvaldssyni og STV ehf (
Ásgerður Ragnarsdóttir hrl)
Í málinu kröfðust B o.fl. þess að ógilt yrði ákvörðun sveitarfélagsins V frá árinu 2015 um að veita L hf. framkvæmdaleyfi til að reisa flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2 innan marka sinna. Reistu þau kröfu sína á því að við meðferð málsins hefðu verið brotnar ýmsar reglur laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, skipulagslaga nr. 123/2010 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðal annars með því að ekki hefði verið rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar í málum nr. 511-513/2015 nr. 541/2015 og nr. 796/2015 og að virtum helstu reglum laga nr. 106/2000 og 123/2010 um málsmeðferð vegna matsskyldra framkvæmda og efni matsskýrslna var talið að B o.fl. hefðu sýnt fram á að jarðstrengur hefði verið framkvæmdarkostur sem til greina hefði getað komið. Hefði því borið að gera grein fyrir honum í tillögum og matsskýrslum í matsferlinu og bera hann saman við annan eða aðra framkvæmdarkosti. Það hefði ekki verið gert að öðru leyti en því að látið hefði verið nægja að vísa til almennra sjónarmiða um kosti og galla jarðstrengja. Umhverfisáhrifum jarðstrengs í samanburði við aðra framkvæmdarkosti hefði samkvæmt því ekki verið lýst á fullnægjandi hátt og hefði matsferlið og umhverfismatsskýrslan því ekki uppfyllt þann áskilnað sem gerður er í framangreindum lögum og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Hefði matsskýrsla L hf. um Suðurnesjalínu 2 og álit Skipulagsstofnunar um skýrsluna því ekki getað verið lögmætur grundvöllur undir ákvörðun sveitarfélagsins V um veitingu framkvæmdaleyfisins. Var fallist á kröfu B o.fl.
Ragnheiður Jóna Þorgrímsdóttir, Davíð Bragi Gígja, Guðrún Lilja Ingólfsdóttir, Jón Gíslason, Sólrún Þórarinsdóttir, Ólafur Jónsson, Ragnar Gunnarsson, Unnur Sigfúsdóttir, Helga Hermannsdóttir, Sigurþór Ingi Sigurðsson, Hulda Þorsteinsdóttir, Anna Guðfinna Ingólfsdóttir, Gunnar Leó Helgason, Helgi Jónsson, Sigríður Inga Hlöðversdóttir, Þórarinn Jónsson, Lisa Sascha Boije af Gennaes, Aðalheiður B. Einarsdóttir, Hermann Ingi Ingólfsson, Bergþóra Andrésdóttir, Sigurbjörn Hjaltason, Björn Hjaltason, Katrín Cýrusdóttir, Laufey Kristjánsdóttir, Maríanna Hugrún Helgadóttir, Regína Hansen Guðbjörnsdóttir, Rósa Guðný Þórsdóttir, Örn Viðar Erlendsson, Guðrún Björk Gunnarsdóttir, Jóna Björk Jónsdóttir, Sigurbjörg Ólafsdóttir, Sigurþór Gíslason, Jóna Thors, Kristín Eyjólfsdóttir, Magnús Bergmann Magnússon, Eggert Þór Sveinbjörnsson, Soffía Dagmar Þórarinsdóttir, Björn Guðbrands Ólafsson, Guðríður Gunnarsdóttir, Gunnar Auðunn Gíslason, Guðbjörg R. Jóhannesdóttir, Magnús Guðbjartsson, Guðbjörg Jóna Magnúsdóttir, Gunnar Ásbjörnsson, Ingibjörg Jónsdóttir, Einar Tönsberg, Rakel McMahon, Ágústa Oddsdóttir, Pia Rakel Sverrisdóttir og Skúli Mogensen (
Páll Rúnar M. Kristjánsson hrl)
gegn
Silicor Materials Inc,
Silicor Materials Iceland ehf,
Silicor Materials Iceland Holding hf,
Skipulagsstofnun (
Arnar Þór Stefánsson hrl) og
íslenska ríkinu (
Fanney Rós Þorsteinsdóttir hrl)
S o.fl. kröfðust þess að ógilt yrði ákvörðun Skipulagsstofnunar um að fyrirhuguð framkvæmd SM Inc. á Grundartanga í Hvalfjarðarsveit, sem fólst í hreinsun kísilmáls til framleiðslu á sólarkísli, væri ekki líkleg til þess að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Undir rekstri málsins í héraði kröfðust S o.fl. þess að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á átta spurningum sem vörðuðu túlkun á tilskipun 85/337/EBE með síðari breytingum. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð um að hafna beiðni S o.fl. þar sem ekki yrði séð að svör EFTA-dómstólsins hefðu þýðingu fyrir úrslausn málsins.
Bjarney Guðrún Ólafsdóttir, Geirlaug Þorvaldsdóttir, Katrín Þorvaldsdóttir, Margrét Guðnadóttir, Ólafur Þór Jónsson, Reykjaprent ehf, Sauðafell sf, Sigríður S. Jónsdóttir, Skúli Þorvaldsson og STV ehf (
Ásgerður Ragnarsdóttir hrl)
gegn
Orkustofnun, Landsneti hf og Náttúruverndarsamtökum Suðvesturlands (
Fanney Rós Þorsteinsdóttir hrl, Þórður Bogason hrl, Ásgeir Þór Árnason hrl, Magnús Óskarsson hdl)
Í málinu kröfðust B o.fl. þess að felld yrði úr gildi ákvörðun O frá árinu 2013 um að veita L hf. leyfi til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Reistu þau kröfu sína á því að O hefði við meðferð málsins brotið gegn ýmsum reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðal annars með því að hafa ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þegar O tók hina umþrættu ákvörðun hefði legið fyrir, eins og fram hefði komið í rökstuðningi stofnunarinnar fyrir henni, að forsenda þess að L hf. gæti nýtt sér leyfið til lagningar raforkulínunnar væri að samkomulag næðist við hlutaðeigandi landeigendur, þar á meðal B o.fl., um not af landi þeirra í því skyni, en að öðrum kosti yrði að taka það eignarnámi. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 12. maí 2016 í málum nr. 511-513/2015 og 541/2015 var talið að hvílt hefði rík skylda á O til að upplýsa málið til hlítar áður en ákvörðunin var tekin, enda hefði mátt vera ljóst vegna þeirrar faglegu þekkingar, sem stofnunin réði yfir, að litið yrði til ákvörðunar hennar ef til þess kæmi að leitað yrði heimildar ráðherra til eignarnáms vegna lagningar línunnar, svo sem síðar varð raunin. Þrátt fyrir ítrekuð andmæli B o.fl. við þeim ráðagerðum L hf. að leggja umrædda raforkulínu í lofti, þar sem lögn hennar í jörðu yrði minna íþyngjandi fyrir þau, létu O og L hf. ekki fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur létu þeir nægja að vísa til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíks strengs. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga var fallist á kröfu B o.fl.
Geirlaug, Þorvaldsdóttir, Margrét, Guðnadóttir, Ólafur Þór, Jónsson, Reykjaprent, ehf, Sigríður, Jónsdóttir, Bjarney Guðrún, Ólafsdóttir, STV ehf, Skúli, Þorvaldsson og Katrín Þorvaldsdóttir (
Ásgerður Ragnarsdóttir hrl)
gegn
Landsneti hf. (
Einar Farestveit hdl) og
og Sveitarfélaginu og Vogum (
Áslaug Árnadóttir hdl)
Framkvæmdarleyfi sem Sveitarfélagið Vogar gaf út til Landsnets hf., var dæmt ógilt.
Í málinu kröfðust G, K, S og S ehf. þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu G, K, S og S ehf. kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við G, K, S og S ehf. vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með G, K, S og S ehf. að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að G, K, S og S ehf. og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur G, K, S og S ehf.
Í málinu kröfðust R ehf., Ó og S þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu R ehf., Ó og S kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við R ehf., Ó og S vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með R ehf., Ó og S að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að R ehf., Ó og S og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur R ehf., Ó og S.
Í málinu kröfðust B, Ó og S þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð þeirra í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reistu B, Ó og S kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við B, Ó og S vegna framkvæmdanna og andmælaréttur þeirra ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með B, Ó og S að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að B, Ó og S og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur B, Ó og S.
Í málinu krafðist M þess að ógilt yrði ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá árinu 2014 um annars vegar heimild L hf. til að framkvæma eignarnám til ótímabundinna afnota vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndrar Suðurnesjalínu 2, um jörð hennar í Vogum á Vatnsleysuströnd og hins vegar um þinglýsingu á nánar tilgreindri kvöð á jörðina. Reisti M kröfu sína á því að ekki væri fullnægt skilyrði um almenningsþörf og meðalhóf fyrir framkvæmdunum, auk þess sem ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en tekin hefði verið ákvörðun um að heimila eignarnám. Loks hefði L hf. brotið gegn skyldu sinni til samráðs við M vegna framkvæmdanna og andmælaréttur hennar ekki verið virtur við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að undirbúningur framkvæmdanna hefði farið eftir formlega lögboðnu ferli. Hefðu til að mynda verið haldnir kynningarfundir, fjallað hefði verið um væntanlegar framkvæmdir hjá sveitarstjórnum og tillögur L hf. sætt meðferð hjá Skipulagsstofnun og Orkustofnun. Á hinn bóginn var fallist á með M að L hf. hefði ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti, eins og eignarnámsbeiðnin hafði kveðið á um. Talið var að M og aðrir landeigendur hefðu með rökum ítrekað andmælt þeim gögnum sem L hf. hefði vísað til um nauðsyn línulagnar í lofti. Jafnframt hefðu þeir lagt fram gögn sem sýna áttu að jarðstrengir væru raunhæfur kostur og rökstutt þörf á að kanna hann til þrautar áður en ráðist væri í stórvægilegar aðgerðir. Þrátt fyrir þetta hefði L hf. við undirbúning framkvæmdanna ekki látið fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur hefði hann einkum vísað til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíkra strengja. Þá hefði ráðherra ekki haft forgöngu um að þetta atriði yrði sérstaklega athugað áður en hann tók ákvörðun um að heimila eignarnám. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, var fallist á kröfur M.