Dómstólaleit

C var getinn með tæknifrjóvgun þar sem notuð voru egg og sæði úr ónafngreindri konu og karli og fósturvísinum síðan komið fyrir í móðurlífi nafngreindrar staðgöngumóður sem ól drenginn árið 2013 í Kaliforníuríki í Bandaríkjunum. Í úrskurði dómstóls í Kaliforníuríki, sem kveðinn var upp sama ár, var á grundvelli fjölskyldulaga þess ríkis og með vísan til nánar greindrar staðgöngufæðingaráætlunar kveðið á um að staðgöngumóðirin væri hvorki erfðafræðileg né lagaleg móðir barnsins og þær A og B einu lögmætu og fyrirhuguðu foreldrar þess. Í samræmi við úrskurðinn var gefið út fæðingarvottorð þar sem A var sögð faðir C og B móðir hans. Í málinu kröfðust A, B og C ógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins frá árinu 2014 þar sem staðfest var sú ákvörðun Þ frá árinu 2013 að neita að skrá A og B sem foreldra C í þjóðskrá. Reistu þau kröfu sína annars vegar á því að íslenskum stjórnvöldum bæri að virða úrskurð hins bandaríska dómstóls og hins vegar að synjun Þ stríddi gegn rétti C til auðkennis og til að njóta fjölskyldutengsla við A og B sem hvort tveggja nyti verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með gagnályktun frá 1. og 2. mgr. 6. gr. barnalaga nr. 76/2003 og að teknu tilliti til banns við staðgöngumæðrun í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, lægi fyrir að kona, sem alið hefði barn eftir að það hefði verið getið með tæknifrjóvgun, gæti ein talist móðir barnsins við fæðingu þess eftir íslenskum lögum og aðrar konur ekki. Sökum þess taldist hvorki A né B móðir C við fæðingu hans samkvæmt íslenskum lögum. Að þessu virtu og með hliðsjón af þeirri reglu alþjóðlegs einkamálaréttar að yfirvöldum bæri ekki skylda til að viðurkenna gildi ákvörðunar yfirvalda annars ríkis, sem lúta að persónulegri réttarstöðu manna, gengju þær í berhögg við grunnreglur fyrrnefnda ríkisins, var talið að sú afstaða Þ hefði verið í fullu samræmi við umrædd ákvæði íslenskra laga að neita að leggja niðurstöðu hins bandaríska úrskurðar til grundvallar þegar tekin var afstaða til umsóknar A og B um að þær yrðu skráðar foreldrar C í þjóðskrá. Þá var með skírskotun til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu, 1. mgr. 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og atvika málsins að öðru leyti litið svo á að slík fjölskyldutengsl, sem hér um ræddi, hefðu ekki skapast að íslenskum lögum þegar Þ tók hina umþrættu ákvörðun að með henni hefði ekki verið brotið gegn rétti A, B og C samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í og Þ því sýknað af kröfum A, B og C.

Y og X kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að dóttir þeirra, A, yrði með beinni aðfarargerð tekin úr umráðum B, C og sveitarfélagsins Z og afhent þeim. Byggðu Y og X á því að samkvæmt filippseyskum lögum væru þau réttir forsjármenn A. Í úrskurði héraðsdóms sagði meðal annars að fjölskyldunefnd Z hefði tekið A í sína forsjá í maí 2009 á grundvelli 2. mgr. 32. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Á þeim fimm árum sem barnið hefði dvalið á Íslandi hefðu Y og X ekki spurst fyrir um barnið hjá íslenskum yfirvöldum. Y og X hefðu þó sannað nægjanlega að þau væru réttir forsjáraðilar A. Þá sagði í úrskurðinum að þrátt fyrir að fylgja skyldi 13. kafla laga nr. 90/1989 um aðför við málsmeðferð samkvæmt 45. gr. barnalaga nr. 76/2003 þá skyldi samkvæmt því ákvæði einnig gæta ákvæða 43. gr. laganna. Í málum sem vörðuðu börn skyldu hagsmunir þeirra ætíð hafðir að leiðarljósi og bæri við úrlausn slíks ágreinings að leita þeirrar niðurstöðu sem væri barni fyrir bestu. Þegar litið væri til þess eindregna vilja barnsins að fá að dveljast áfram á Íslandi hjá B og C og þess sem fram væri komið um hversu afdrifaríkt það gæti reynst barninu að vera tekið frá fósturforeldrum sínum og flutt, gegn vilja sínum, til Filippseyja, svo og hversu erfið aðlögun að lífinu í Filippseyjum gæti orðið því, þætti dóminum ekki vafi leika á því hvað barninu væri fyrir bestu. Þrátt fyrir að dómurinn teldi rétt sóknaraðila til forsjár yfir barninu ótvíræðan þætti engu að síður, vegna þungvægra hagsmuna barnsins, ekkert annað koma til greina en að hafna kröfu sóknaraðila, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í dómi Hæstaréttar sagði að í 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem Ísland og Filippseyjar ættu meðal annarra ríkja aðild að, segði að það sem barni væri fyrir bestu skyldi ávallt hafa forgang þegar dómstólar og stjórnvöld gerðu ráðstafanir sem vörðuðu börn. Þessi meginregla gilti jafnframt samkvæmt íslenskum lögum, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga og 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.

Útlendingar. Stjórnsýsla. Fyrirsvar. Lögvarðir hagsmunir. Frávísun máls frá Hæstarétti að hluta. Frávísun máls frá héraðsdómi að hluta. Gjafsókn. B sótti um dvalarleyfi fyrir stúlkuna A hjá útlendingastofnun í maí 2006, en í umsókn sinni kvaðst hún vera móðir barnsins. B er fædd á Filippseyjum, en flutti hingað til lands, gekk í hjúskap 1995 og öðlaðist íslenskan ríkisborgararétt. Útlendingastofnun veitti barninu tímabundið dvalarleyfi á íslandi frá 30. október 2006 til 1. september 2007. Í skýrslugjöf hjá lögreglu 6. mars 2007 viðurkenndi B að hún væri ekki móðir A. Í kjölfar þess var dvalarleyfi barnsins afturkallað með ákvörðun útlendingastofnunar í ágúst 2007, sem í janúar 2009 var staðfest af dómsmálaráðherra. B, persónulega og fyrir hönd A, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður ráðuneytisins. Í héraðsdómi var íslenska ríkið sýknað af kröfu hennar. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að í maí 2009 hafi fjölskyldunefnd Y ákveðið að taka forsjá A í sínar hendur og í júní sama ár hafi barninu verið komið á fósturheimili. Í byrjun ágúst 2010 hafi útlendingastofnun veitt stúlkunni dvalarleyfi til eins árs á grundvelli 3. mgr. 11. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Ekki lægi fyrir annað en að forsjá A væri enn í höndum nefndarinnar, en gögn málsins bæru ekki með sér að barninu hafi verið skipaður lögráðamaður samkvæmt 32. gr. barnaverndarlaga. Fram kemur að samkvæmt áfrýjunarstefnu hafi það ekki verið fjölskyldunefnd Y sem hafi tekið ákvörðun um að áfrýja héraðsdómi í þágu barnsins og við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti hafi verið staðfest að svo hafi ekki verið. Taldi Hæstiréttur því að heimild skorti til áfrýjunar fyrir hönd áfrýjandans A og var málinu þegar af þeim sökum vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti að því er hana varðaði. Hvað varðaði áfrýjandann B segir í dóminum að samkvæmt þeim gögnum sem lögð hafi verið fyrir réttinn hafi verið staðreynt með greiningu lífssýna að tiltekin kona á Filippseyjum væri kynmóðir A. Á engan hátt hafi verið sýnt fram á að B hafi ættleitt A og hafi heldur ekki verið leitast við að skýra á hvaða lagalega grunni B gæti hafa farið með málefni barnsins. Í málinu hafi B því ekki sjálf lögvarinna hagsmuna að gæta af því að afla úrlausnar dómstóla um gildi þeirra stjórnsýsluákvarðana sem hún krafðist endurskoðunar á. Þegar af þeirri ástæðu var málinu vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum að því er B varðaði.

Með ákvörðun útlendingaeftirlitsins í apríl 2007, sem staðfest var með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins í október 2008, var M, írönskum ríkisborgara, synjað um hæli hér á landi sem flóttamanni og jafnframt að honum yrði veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum. M höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og krafðist ógildingar á fyrrgreindum ákvörðunum m.a. á þeim grundvelli að útlendingastofnun hafi, með því að túlka 12. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga of þröngt, staðið í vegi fyrir því að veitt yrði dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þá bar M við form- og efnisgöllum við málsmeðferðina. Talið var að ákvörðun útlendingastofnunar og úrskurður ráðuneytisins hafi verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og stjórnvöld við þær ákvarðanir beitt þeim sjónarmiðum sem skylt var að beita samkvæmt 1. mgr. 44.gr., 45. gr. og 12. gr. laga nr. 96/2002. Ákvarðanirnar væru þannig hvorki haldnar form- né efnisannmörkum og íslenska ríkið sýknað af kröfu M í málinu.

A óskaði hælis á Íslandi og tók Ú í framhaldi af því málið til meðferðar. Óskaði Ú meðal annars upplýsinga frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um aðstæður í heimalandi A, en tók ákvörðun um að synja umsókn A áður en svar barst. A kærði ákvörðunina til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem staðfesti hana. Talið var að bætt hafi verið að nokkru leyti úr annmarka á ákvörðun Ú við úrskurð ráðuneytisins, en þá hafði borist svar frá Flóttamannastofnuninni. Í svarinu komi þó fram að ekki væri útilokað að veita nákvæmari upplýsingar ef fyrirspurnin væri nákvæmari. Yrði að líta svo á að þessar upplýsingar hafi verið aðgengilegar og því hafi þess ekki verið gætt að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga svo sem skylt sé að gera samkvæmt 3. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Hafi því verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Voru ákvörðun Ú, um að synja umsókn A um hæli, og úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins sem staðfesti hana, felld úr gildi.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi kröfum R um að viðurkennt yrði að hann nyti réttarstöðu flóttamanns og að honum skyldi veita hæli á Íslandi sem slíkum, sem og kröfu hans um að hann ætti rétt á dvalarleyfi á Íslandi af mannúðarástæðum. Var talið að ákvarðanir um það hvort veita ætti R hæli á Íslandi, hvort sem væri sem pólitískum flóttamanni eða af mannúðarástæðum ættu ekki undir lögsögu dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þá taldist R ekki hafa lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningu með dómi á því að hann hefði réttarstöðu flóttamanns, en R hafði verið gert að yfirgefa landið áður en úrskurður héraðsdóms var kveðinn upp. Eftir stóð af málsókn R gegn Í krafa hans um að ógiltur yrði úrskurður dómsmálaráðuneytisins þar sem hafnað var kröfum hans um hæli og dvalarleyfi af mannúðarástæðum og honum vísað brott úr landi, meðal annars með þeim réttaráhrifum að honum væri bönnuð endurkoma inn á Schengen-svæðið í þrjú ár.