Dómstólaleit

R og Þ kröfðust viðurkenningar á því að þeir teldust eigendur jarðarinnar K II í Borgarbyggð að ⅔. Föðuramma aðila, M, hafði byggt E, bróður R og Þ, landið með erfðafestusamningi 26. september 1958. Ekki var talið að við skipti á dánarbúi M og skammlífari maka hennar hefði sá réttur komið til skipta, sem ráðstafað hafði verið til E með erfðafestusamningnum. Grunneignarréttur að K II taldist þó áfram hluti af landi jarðarinnar K, sem eftir gerð erfðafestusamningsins var jafnan nefnd K I. Með skiptayfirlýsingu 2. september 1982 afhenti móðir aðila, sem sat í óskiptu búi eftir föður þeirra, jörðina K sem fyrirframgreiddan arf. Var talið að með afsali Þ á hlut sínum í jörðinni K I og innlausn sonar E á hlut R í sömu jörð, hafi fylgt grunneignarréttur að K II. Var kröfu R og Þ því hafnað.

Landbúnaðarráðherra heimilaði 10. júlí 2001 innlausn á hluta eigna GB og bræðra hans í jörðinni G. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi 9. maí 2002 mat á þeim eignum sem innlausnin náði til. GB sætti sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar og óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta þær eignir sem matsnefndin hafði áður metið, auk ákveðinna atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að krafa GB hefði orðið til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Hefði GB því verið rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Þar sem ekkert var tekið tillit til þessa í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna var það mat dómsins að GB hefði ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Þá var hvorki fallist á kröfu GB um hlut í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur né beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti þar sem GB hafði hvorki stundað mjólkur- né kindakjötsframleiðslu svo sem áskilið er í lögum nr. 99/1993. Þá var hvorki fallist á kröfu GB um bætur vegna kostnaðar við að koma hluta hans í íbúð í upprunalegt horf né bætur vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð GB 7 ár aftur í tímann. Hins vegar var fallist á kröfu GB um hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti.

Landbúnaðarráðherra heimilaði 10. júlí 2001 innlausn á hluta eigna J og bræðra hans í jörðinni G. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi 9. maí 2002 mat á þeim eignum sem innlausnin náði til. J sætti sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar og óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta þær eignir sem matsnefndin hafði áður metið, auk ákveðinna atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að krafa J hefði orðið til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Hefði J því verið rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Þar sem ekkert var tekið tillit til þessa í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna var það mat dómsins að J hefði ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Þá var hvorki fallist á kröfu J um hlut í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur né beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti þar sem J hafði hvorki stundað mjólkur- né kindakjötsframleiðslu svo sem áskilið er í lögum nr. 99/1993. Þá var hvorki fallist á kröfu J um bætur vegna kostnaðar við að koma hluta hans í íbúð í upprunalegt horf né bætur vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð J 7 ár aftur í tímann. Hins vegar var fallist á kröfu J um hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti.

Landbúnaðarráðherra heimilaði 10. júlí 2001 innlausn á hluta eigna M og bræðra hans í jörðinni G. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi 9. maí 2002 mat á þeim eignum sem innlausnin náði til. M sætti sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar og óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta þær eignir sem matsnefndin hafði áður metið, auk ákveðinna atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að krafa M hefði orðið til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Hefði M því verið rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Þar sem ekkert var tekið tillit til þessa í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna var það mat dómsins að M hefði ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Þá var hvorki fallist á kröfu M um hlut í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur né beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti þar sem M hafði hvorki stundað mjólkur- né kindakjötsframleiðslu svo sem áskilið er í lögum nr. 99/1993. Þá var hvorki fallist á kröfu M um bætur vegna kostnaðar við að koma hluta hans í íbúð í upprunalegt horf né bætur vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð M 7 ár aftur í tímann. Hins vegar var fallist á kröfu M um hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti.

ÞJ, eigandi jarðarinnar R, skipti jörð sinni í þrjá jafna hluta árið 1957. Hélt hann sjálfur einum hluta en afsalaði sonum sínum, G og Þ, einum hluta hvorum. G hætti búskap árið 1971 og gerði þá samning við Þ og B, son Þ, um afnot þeirra af jörð hans, en skriflegur ábúðarsamningur var ekki gerður. Í mars 1985 stóð ÞJ að gerð skiptasamnings um jarðirnar. Undirritaði Þ þann samning en G samþykkti hann ekki. Í framhaldi af því afsalaði ÞJ sínum hluta jarðarinnar til Þ. ÞJ lést í júlí 1985. Í ágúst sama ár fór G fram á landskipti og lauk þeim með skiptagjörð 15. júlí 1986, þar sem ræktun var skipt sem næst til helminga. Í júní 2000 höfðaði B mál gegn G til ógildingar á skiptagerðinni. Gögn málsins þóttu benda til þess, að hlutur ÞJ í ræktun og öðrum landgæðum jarðarinnar hafi átt að vera jafngildur hlut Þ og G. Þá yrði af afsali ÞJ til Þ ekki annað ráðið en að Þ ætti eftirleiðis 2/3 hluta jarðarinnar og þar á meðal samsvarandi hluta ræktunar. Þetta, ásamt öðru, var talið hafa gefið landskiptanefndinni ærið tilefni til að grafast sérstaklega fyrir um tildrög skiptasamningsins og hvernig samvinnu um ræktun á jörðinni hefði í raun verið háttað. Ekkert benti þó til að svo hefði verið gert. Með hliðsjón af gögnum málsins var talið sannað, að ÞJ hefði á einhverju árabili lagt sitt til sameiginlegrar ræktunar jarðarinnar, þannig að jarðarhluta hans hefði átt að fylgja hlutdeild í ræktun við landskiptin 1986. Það gæti því ekki talist réttur grundvöllur landskipta að ætla Þ og G sem næst jafn stóran hlut í ræktuninni. Var fallist á það með B, að lagaskilyrði væru til ógildingar á landskiptagerðinni að þessu leyti og að krafa þar að lútandi væri ekki niður fallin fyrir tómlæti.

Þ krafðist þess að fellt yrði úr gildi eignarnám á spildu úr landi jarðarinnar V, sem fram fór árið 1947. Taldi Þ að lagaheimild hefði skort til þess að eignarnámið færi fram en ef fullnægjandi lagaheimild hefði verið fyrir hendi bæri eigi að síður að ógilda það nú, enda hefði fyrirhuguð nýting þess eignarnumda ekki gengið eftir. Hélt Þ því fram að L hefði nú í hyggju að selja hið eignarnumda land undir íbúðabyggð í stað þess að nýta það í samræmi við eignarnámsheimild. Talið var að fram hefði farið skilyrðislaus eignayfirfærsla á landinu, sem hefði verið tekið til notkunar í eðlilegu samræmi við tilgang eignarnámsins. Var ekki talið að eignarnámsþola yrði veittur réttur til að endurheimta eignarnumið land nema á grundvelli lagaheimildar eða vegna sérstakra aðstæðna. Þar sem hvorugs var talið njóta við var kröfu Þ hafnað.

M og J, ásamt fjórum bræðrum sínum, áttu fjórðung jarðarinnar Geitaskarð í óskiptri sameign með ábúendunum ÁS og ÁP. Greiðslumark fylgdi jörðinni, en á árinu 1997 seldu ÁS og ÁP það án vitneskju M og J, sem mótmæltu sölunni til B (þá Framleiðsluráð landbúnaðarins). Töldu þeir þörf á samþykki allra þinglýstra eigenda fyrir slíkri sölu, enda væri greiðslumark bundið við lögbýli og þar með ættu allir eigendur jarðarinnar það, en ekki ábúendur. Þrátt fyrir mótmælin hlaut salan samþykki B og kærðu M og J þá ákvörðun til úrskurðarnefndar greiðslumarks, sem synjaði kröfu þeirra. Héraðsdómur féllst á bótakröfu M og J á hendur ÁS og ÁP, en sýknaði B. Byggði dómurinn á því að um sameign væri að ræða og þar með væri eignarhluti M og J hluti af lögbýlinu G. Þeir ættu því hluta af eignum, sem nýttust beint eða óbeint til mjólkurframleiðslu. Teldist greiðslumarkið, sem ráðstafað hefði verið, tilheyra lögbýlinu og ÁS og ÁP hefði borið að gæta þess að allir sameigendur fengju hluta af andvirði eignanna í samræmi við eignarhluta sinn. Hæstiréttur staðfesti ákvörðun héraðsdóms varðandi fjárhæð skaðabóta, en dæmdi ÁS, ÁP og B ábyrg fyrir greiðslu þeirra in solidum. Bótaábyrgð B var reist á því, að því hefði verið kunnugt um eignarhald M og J og mótmæli þeirra gegn sölu greiðslumarksins, en aðilaskipti með greiðslumark taka ekki gildi fyrr en staðfesting B liggur fyrir. Engu að síður hefði B staðfest sölusamninginn þótt því hefði borið lögum samkvæmt að ganga eftir samþykki þinglýstra eigenda.

Á árinu 1943 keyptu K og P jörðina S í hreppnum T og átti hvor þeirra helming jarðarinnar. Árið 1947 byggði K nýbýlið G á jörðinni, en búskap á S var hætt um svipað leyti. Árið 1973 keypti E hlut föður síns, K, í túni S og 1978 keypti hann jörðina G og hálfa jörðina S af K. Á árinu 1982 lést P, en hann og eiginkona hans H höfðu ekki stundað búskap á sínum hluta jarðarinnar. Á árinu 1985 óskaði E eftir kaupum á hlut H í S, án þess að gera formlegt tilboð. Sama ár leitaði E eftir meðmælum hreppsnefndar T og jarðanefndar sýslunnar til að fá að leysa til sín eignarhlutann á grundvelli 13. og 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Hreppsnefndin samþykkti beiðnina, en jarðanefndin hafnaði henni. Í kjölfarið var leitað sátta með aðilunum en engin formleg sáttatillaga lögð fram. Á árinu 1988 beindi E sams konar erindum til hreppsnefndar og jarðanefndar auk kröfu um innlausn til landbúnaðarráðuneytisins (L). Hreppsnefnd samþykkti beiðnina en jarðanefndin hafnaði henni á ný. Eftir ósk L fjallaði jarðanefnd að nýju um innlausnarbeiðni E á árinu 1990 og mælti meirihluti nefndarinnar þá með innlausnarbeiðninni. Í febrúar 1991 heimilaði L E að leysa til sín hlut H í S. Ekki náðist samkomulag um verð jarðarinnar og óskaði E eftir mati á jörðinni við matsnefnd eignarnámsbóta. Var matsbeiðninni vísað frá nefndinni þar sem undirbúningi að ákvörðun um innlausn hefði verið áfátt. Í desember 1994 óskaði E að nýju eftir heimild L til innlausnar á eignarhluta H í S. H mótmælti beiðninni, en hreppsnefnd, jarðanefnd og Bændasamtök Íslands mæltu með innlausninni. Kærði H samþykkt hreppsnefndar til félagsmálaráðuneytis og landbúnaðarráðuneytis, en kærunum var vísað frá. Í kjölfarið reyndi L að ná sáttum með aðilum en án árangurs. Í febrúar 1997 heimilaði L E að leysa til sín eignarhluta H í S. Leitaði E til matsnefndar eignarnámsbóta sem ákvað H bætur fyrir hinn innleysta jarðarhluta. Greiddi E fjárhæðina inn á bankareikning H, sem færði hana á annan reikning sem hún lét í vörslur þriðja aðila og hefur fjárhæðin ekki verið snert síðan. Höfðaði H síðan mál gegn E og L til réttargæslu þar sem aðallega var krafist ógildingar á innlausninni, en til vara hækkunar matsverðs jarðarinnar. Ekki var talið að unnt væri að ógilda stjórnvaldsákvörðun með dómi, nema því stjórnvaldi, sem ákvörðunina tók væri stefnt til varna í málinu. Með hliðsjón af því að E gerði ekki athugasemdir við framsetningu kröfugerðarinnar var talið að H krefðist ógildingar á innlausn E á jarðarhlutanum, sem hann nýtti sér að fenginni heimild L og krafan því talin dómtæk. Talið var að umsagnir hreppsnefndar, jarðanefndar og Bændasamtaka Íslands teldust ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga og að þessum aðilum hefði ekki verið skylt að leita eftir sjónarmiðum aðila, áður en umsögn var látin í té, þó að slíkt væru tvímælalaust vandaðri stjórnsýsluhættir. Þá var ekki talið að L hefði brotið gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga, þar sem ráðuneytinu hafi verið fullkunnugt um sjónarmið H, þegar það heimilaði innlausn. Var því ekki talið að ákvörðun L væri áfátt að lögum. Þá var ekki talið að fram hefðu komið gögn sem hnekktu niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta um matsverð jarðarinnar. Var E sýknaður af öllum kröfum dánarbús H, sem tók við aðild málsins undir rekstri þess fyrir Hæstarétti.