Dómstólaleit

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar ákæruvaldinu var í sakamáli á hendur X o.fl. heimilað að leggja fram hluta skjalaskrár og leiða A fyrir dóm sem vitni. Skjölin sem um var að ræða voru tilkynning Seðlabanka Íslands til Fjármálaeftirlitsins, svar bankans við beiðni ákæruvaldsins, afrit af tölvupóstsamskiptum X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu. Í málinu reyndi á hvort ákæruvaldinu væri óheimilt að leggja fram fyrrgreind skjöl á grundvelli 4. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 119. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar var talið að líta yrði svo á að undir b. lið síðastgreindrar málsgreinar gætu fallið einka-, fjárhags- og viðskiptamálefni einstaklinga jafnt sem lögpersóna, að því tilskyldu að þeim sérfræðingum sem heyrðu undir ákvæðið hefði verið trúað fyrir slíkum upplýsingum í starfi þeirra. Af síðastefndu leiddi að ákvæðið ætti ekki við væri manni trúað fyrir upplýsingum utan starfs hans sem sérfræðings, til dæmis af vini eða vandamanni. Þá var í dómi réttarins meðal annars vísað til þess að við skýringu ákvæðisins, sem fæli í sér undantekningu frá vitnaskyldu, yrði að líta til þess að því sé ætlað að vernda trúnaðarsamband sérfræðings og skjólstæðings sem til hans leitar þannig að skjólstæðingurinn geti almennt treyst því að upplýsingar, sem hann láti sérfræðingnum í té um einkamálefni sín, verði ekki síðar notaðar gegn honum í sakamáli án hans vilja. Talið var að tilkynning Seðlabanka Íslands til Fjármálaeftirlitsins og svar bankans við beiðni ákæruvaldsins fælu ekki í sér trúnaðarupplýsingar í merkingu b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008. Þá yrði ekki talið að X o.fl. hefðu leitað ráðgjafar hjá A sem lögmanni, heldur sem lögfræðingi með sérþekkingu á reglum um gjaldeyrisviðskipti. Litið var svo á að tölvupóstsamskipti X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu heyrðu undir undanþágu frá vitnaskyldu með vísan til eðlis og umfangs þeirrar ráðgjafar er A hefði veitt X o.fl., enda hefðu þeir eins og atvikum málsins var háttað mátt líta svo á með réttu að viðlíka trúnaðarskylda fylgdi samskiptum þeirra við A og um væri að ræða samskipti við lögmann, þannig að þeir gætu almennt treyst því að upplýsingarnar sem þeir trúðu A fyrir yrðu ekki síðar notaðar gegn þeim í sakamáli án vilja þeirra. Ekki yrði séð að tölvupóstsamskipti X o.fl. við A og skýrsla hennar hjá lögreglu gætu skipt sköpum um niðurstöðu málsins og því var ákæruvaldinu synjað um að leggja fram þau skjöl. Loks var talið að A yrði ekki leidd sem vitni án leyfis X o.fl. sökum fyrirmæla b. liðar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 88/2008.

Í kjölfar verðstríðs á matvörumarkaði, í febrúar og mars 2005, hóf S rannsókn á aðgerðum H á markaðinum. Með ákvörðun S, sem staðfest var af áfrýjunarnefnd samkeppnismála í mars 2009, var talið að H, sem meðal annars rekur verslunarkeðjuna Bónus, hafi á tímabilinu 2005 til miðs árs 2006 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, og sama ákvæði eldri laga nr. 8/1993, og misnotað markaðsráðandi stöðu sína með aðgerðum sem beindust gegn keppinautum félagsins á matvörumarkaði. Var um að ræða aðgerðir sem falið höfðu í sér umfangsmikla undirverðlagningu á mjólkurvörum í verslunum Bónuss. Samkvæmt úrskurðinum var H gert að greiða sekt að fjárhæð 315.000.000 krónur vegna brotanna. H höfðaði mál gegn S og Í og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi, en til vara að sektin yrði lækkuð eða felld niður. Þá krafðist félagið þess meðal annars að felldur yrði úr gildi úrskurður fjármálaráðherra um skyldu til að greiða dráttarvexti af sektarfjárhæðinni. Málsástæður H byggðu meðal annars á því að meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum hafi farið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga, félagið hafi ekki verið í markaðsráðandi stöðu á hinum skilgreinda markaði á umræddum tíma og ekki misnotað stöðu sína á markaðinum með verðlagningu á mjólkurvörum. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var ekki fallist á framangreindar málsástæður. Þá var ekki fallist á þá málsástæðu H að ákvæði í 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga heimilaði ekki að krefjast dráttarvaxta af stjórnvaldssekt fyrr en liðinn væri mánuður frá afgreiðslu æðra stjórnvalds. Í þessu sambandi var talið að það leiddi af ákvæðinu að greiða skyldi dráttarvexti af fjárhæð stjórnvaldssektar væri hún ekki greidd innan mánaðar frá ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Var S og Í sýknað af kröfum H í málinu.

B höfðaði mál og krafðist viðurkenningar á því að skattstjóra væri óheimilt, þrátt fyrir ákvæði í 1. mgr. 98. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að leggja fram til sýnis álagningarskrá þar sem tilgreindir væru þeir skattar sem á hann hefðu verið lagðir samkvæmt lögum um tekjuskatt. Með því fengi almenningur aðgang að upplýsingum, sem af mætti ráða hvaða tekjur hann hafi haft á viðkomandi skattári. Taldi B að með þessu væri vegið að friðhelgi einkalífs hans og að ákvæðið færi meðal annars í bága við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að í álagningarskrám eftir fyrirmælum 1. mgr. 98. gr. laga nr. 90/2003, væri ekki aðeins að finna upplýsingar um fjárhæð einstakra tegunda skatta, sem lagðir væru á hvern gjaldanda á grundvelli þeirra laga, heldur jafnframt um fjárhæð skatta og gjalda samkvæmt öðrum lögum, þar á meðal útsvar, sem lagt væri á eftir ákvæðum IV. kafla laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Af álagningu síðastnefnda skattsins yrði framar öðru ráðið hverjar tekjur gjaldanda hafi verið á skattári. Þótt krafa B yrði tekin til greina yrði ekki með því girt fyrir að skattstjóri legði eftir sem áður fram álagningarskrá, þar sem aðeins yrði sleppt upplýsingum um skatta, sem lagðir yrði á B samkvæmt lögum nr. 90/2003. Með því hefði almenningur eftir sem áður aðgang að þeim upplýsingum, sem B leitaðist við að koma í veg fyrir með máli þessu. Taldi Hæstiréttur því að dómkrafa B fæli eingöngu í sér að leitað væri álits dómstóla um lögfræðilegt efni, sem veitti ekki úrlausn um réttindi hans, sem málsókninni væri ætlað að tryggja, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af slíkri úrlausn hefði B ekki lögvarða hagsmuni og væri því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

R og S fengu úthlutað lóð í K. Á skipulagsuppdrætti var meðal annars tilgreint hvar bílastæðum við hvert hús við götuna yrði komið fyrir, en heimilt var að gera tillögu að annarri staðsetningu bílastæða. K og S óskuðu eftir breyttri staðsetningu bílastæða og var umsókn þeirra samþykkt og byggingarleyfi gefið út. Lóðarhafi í sömu götu kærði tvisvar útgáfu byggingarleyfis handa R og S til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála og féllst nefndin á kröfur kæranda. R og S höfðuðu þá mál gegn viðkomandi lóðarhafa og K og kröfðust þess meðal annars að felld yrði úr gildi ákvörðun K um að afturkalla byggingarleyfi á lóð þeirra, sem héraðsdómur féllst á. Hvorki K né lóðarhafinn áfrýjuðu dóminum til Hæstaréttar. Í kjölfarið höfðuðu R og S annað mál gegn K og kröfðust bóta vegna tafa á framkvæmdum og kostnaðar sem af hefði hlotist, þar sem K hefði þegar í upphafi beint tillögu þeirra um færslu bílastæða í rangan farveg í stað þess að samþykkja hana án frekari aðgerða. Talið var að réttur nágrannans til að kæra afgreiðslu K á erindi R og S hefði verið fyrir hendi óháð því hvort K hefði kosið að gefa nágrönnum kost á að tjá sig áður en það yrði afgreitt. Engin efni væru til að ætla annað en að málið hefði fallið í sama farveg og það gerði þótt ekki hefði komið til grenndarkynningar og auglýsingar á breyttu skipulagi, sem R og S töldu að hefði verið óþarft og óheimilt. Leggja yrði því til grundvallar að samþykki K við erindi R og S hefði vegna afstöðu nágrannans leitt til stöðvunar á framkvæmdum þeirra óháð viðbrögðum K. R og S hefðu sjálf átt frumkvæði að þeirri deilu sem upp kom með óskum sínum til K um að víkja frá gildandi skipulagi. Þá gat þeim ekki dulist að afgreiðsla K á erindinu þeim í hag og byggingarleyfi í kjölfarið, sem tæki mið af henni, væri kæranlegt. Með þessu tóku þau áhættu af því að framkvæmdir þeirra kynnu að tefjast eða stöðvast. Var K sýkn af kröfu R og S.

Ekki var fallist á að Í hefði bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart N með því að velja S sem samningsaðila í kjölfar útboðs á „nýjum fjárhagskerfum fyrir ríkissjóð og stofnanir hans“. Var talið að þó að nokkrir hnökrar hefðu verið á því mati sem val á samningsaðila byggðist á hefði ekki verið sýnt fram á að Í hefði farið út fyrir það svigrúm sem verði að ætla honum til heildarmats á gæðum tilboða og skipti þá verulegu máli að samkvæmt mati Í var verð þeirrar lausnar sem N bauð 31,5% hærra en boð það sem tekið var.

G, sem starfaði sem blaðamaður, krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál, þar sem staðfest var ákvörðun utanríkisráðherra um að neita honum um aðgang að samkomulagi R, S og íslenska ríkisins, eigenda sameignarfélagsins Í, um úttekt á eignum úr félaginu við slit þess og skiptingu þeirra sín á milli. Talið var að 3. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 gæti aðeins náð til upplýsinga um félagið að því er varðaði atriði, sem sneru beinlínis að gerðum ríkisins sem eins af eigendum þess, meðal annars því hvernig ríkið fór með hagsmuni sína við slit félagsins. Aðgangur G yrði hins vegar að sæta þeim takmörkunum, sem um ræddi í 5. gr. laganna um takmarkanir á upplýsingarétti vegna einkahagsmuna. Að öllu virtu þóttu ekki efni til að fallast á það með ríkinu, að hagsmunir S og R af trúnaði um samninga þeirra þriggja á milli varðandi slit Í vægju þyngra á metum en þeir hagsmunir, sem meginreglu 3. gr. upplýsingalaga um aðgang almennings að gögnum væri ætlað að tryggja. Var krafa G því tekin til greina.