Dómstólaleit

A höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna ýmissa aðgerða lögreglu og ákæruvalds sem höfðu átt sér stað á tímabilinu frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016 í tengslum við rannsókn á ætluðum brotum á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim. Þá krafðist A miskabóta vegna ummæla saksóknara á opinberum vettvangi, bæði við upphaf rannsóknar og eftir að henni lauk. Einnig krafðist hann skaðabóta vegna atvinnutjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar og meðferðar málsins. Sakamál hafði verið höfðað gegn A og þremur öðrum mönnum vegna hinna ætluðu brota í mars 2013 en fallið var frá hluta sakargifta undir rekstri málsins þar sem lögáskilið samþykki ráðherra hefði ekki legið fyrir við setningu reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og því talið að reglurnar gætu ekki talist viðhlítandi refsiheimild. Með dómi héraðsdóms í desember 2014 voru fjórmenningarnir svo sýknaðir af þeim sakargiftum sem eftir stóðu. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar en ákæruvaldið féll frá áfrýjuninni í febrúar 2016. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að unnt væri að dæma sökuðum manni miskabætur vegna yfirlýsinga ákæruvalds á þeim grunni að hann hefði við rannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð sem beinst hefði gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans sbr. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var vísað til þess að greinarmunur væri gerður á ummælum þar sem fullyrt væri að sakborningur væri sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst væri grunsemdum um að hann hefði framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hefðu verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en þau síðari ekki. Taldi rétturinn að umrædd ummæli saksóknara hefðu hvorki falið í sér fullyrðingu um sekt A né að þau væru að öðru leyti því marki brennd að skylda Í til greiðslu miskabóta hefði stofnast vegna þeirra. Varðandi kröfu A um bætur vegna rannsóknaraðgerða kom fram að þótt skilyrði hefðu verið til að grípa til þeirra aðgerða og tryggingarráðstafana bæri Í eigi að síður hlutlæga ábyrgð á þeim samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var talið að innlánsvextir sem lagst hefðu á hið haldlagða og kyrrsetta fé hefði ekki veitt honum fulla bót og nægilega hefði verið leitt í ljós að hann hefði orðið fyrir frekara fjártjóni vegna þeirra aðgerða. Voru bætur ákveðnar að álitum eftir ólögfestum reglum skaðabótaréttar og að virtum ákvæðum 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að fjárhæð 600.000 krónur. Þá var Í sýknað af kröfu A um bætur vegna atvinnutjóns þegar af þeirri ástæðu að ekki yrði annað ráðið en að lögregla og ákæruvald hefði ekki fengið upplýsingar um skort á samþykki ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008 fyrr en að liðnu því tímabili sem A miðaði kröfu sína við. Var Í því dæmt til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 600.000 krónur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A o.fl. um að SÍ yrði gert að afhenda fjórar nánar tilgreindar fundargerðir frá fundum SÍ með LBI hf. Í dómi Hæstaréttar var rakið að samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands ættu fundargerðirnar undir þagnarskyldu starfsmanna SÍ og væri þeim þar af leiðandi almennt óheimilt að bera vitni um efni þeirra. Á hinn bóginn væri það hlutverk dómstóla, í samræmi við 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að skera úr um hvort víkja ætti frá þeirri þagnarskyldu. Talið var að hagsmunir A o.fl. af því að fundargerðirnar yrðu lagðar fram vægju þyngra en hagsmunir SÍ og LBI hf. af því að efni þeirra yrði haldið leyndu. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem krafa E ehf. að fjárhæð 165.693.039.411 krónur var viðurkennd við slit SPB hf. og henni skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafan var tilkomin vegna lánveitinga SÍ til SPB hf. í formi daglána, veðlána og verðbréfalána, en óumdeilt var að SPB hf. hafði notað lánsféð til að veita lán til þriggja viðskiptabanka sem síðar voru teknir til slita. Slitastjórn SPB hf. hafnaði að viðurkenna kröfu E ehf. á þeim grundvelli að um málamyndagerning hefði verið að ræða, að gerningarnir hefðu verið haldnir ógildingarannmörkum, að forsendur hefðu brostið og unnt hefði verið að rifta þeim á grundvelli reglna XX. kafla laga nr. 21/199. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom meðal annars fram að engin skylda hafi getað hvílt á SÍ að upplýsa SPB hf. um vitneskju sína um erfiða stöðu viðskiptabankanna þriggja þar sem starfsmenn SÍ hefðu verið bundnir þagnarskyldu skv. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Yrði þvert á móti að ætla að SPB hf., sem starfandi fjármálafyrirtæki sem sérhæfði sig í viðskiptum á millibankamarkaði, hefði sjálft þurft að leggja mat á og bera áhættu af því við hverja það kaus að eiga viðskipti og hvaða áhættu rétt hefði verið að taka í því tilliti. Það var því mat dómsins að engin efni væru til að skuldbindingum SPB hf. yrði vikið til hliðar á grundvelli þeirra ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sem SPB hf. hafði einkum vísað til. Þá var tekið fram að þrátt fyrir að gögn málsins hefðu bent til þess að SÍ hafði talið að nauðsynlegt væri að viðskiptabankarnir þrír hefðu nægilegan aðgang að lausafé væri ekkert í málinu sem bent hefði til þess að SÍ hefði sérstaklega hvatt til eða ýtt undir að því markmiði yrði náð með milligöngu SPB hf.

Þýski bankinn D lánaði íslenska bankanum G um 677 milljónir evra á fyrri hluta árs 2008 í formi endurhverfra viðskipta um kaup og sölu á fjármálagerningum útgefnum af íslensku bönkunum L og K. Í kjölfar falls íslenskum bankanna þriggja í október 2008 lýsti D kröfu við slit G en höfðaði jafnframt skaðabótamál á hendur íslenska ríkinu. Ekki var um það deilt að D myndi verða fyrir fjártjóni vegna greiðsluþrots G, heldur greindi aðila á um orsakir þess. D reisti kröfu sína einkum á því að fjártjón hans væri að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi af hálfu stjórnvalda og löggjafans sem Í bæri ábyrgð á og ýmist fælust í beinum athöfnum eða aðgerðarleysi Í fyrir, við og eftir fall bankanna haustið 2008. Í taldi á hinn bóginn að tjónið væri fyrst og fremst að rekja til aðgæsluleysis D sjálfs í viðskiptunum við G og vegna rýrnunar eigna bankans, en á hvorugu bæri Í ábyrgð gagnvart D. Vísað var til þess að við mat á lánshæfi G lagði D til grundvallar ársskýrslu G vegna ársins 2006 og árshlutaskýrslu hans vegna fyrri hluta árs 2007, þótt lánveitingin snerist um gríðarlegar fjárhæðir, hann væri að ganga til viðskipta við G í fyrsta skipti og honum mætti vera ljós sú hætta að hvorki G né hinir íslensku bankarnir gætu staðið við skuldbindingar sínar þegar að skuldadögum kæmi. D var með þeirri háttsemi sinni talinn hafa sýnt slíkt aðgæsluleysi að telja yrði að þær væri að finna frumorsök og aðalástæðu tjóns hans. (I.-V. kafli dómsins) Í ljósi málatilbúnaðar D var næst tekið til úrlausnar hvort ætluð saknæm og ólögmæt háttsemi Í hefði verið meðverkandi ástæða tjóns D vegna viðskipta hans við G. Leysa þurfti úr því hvort D hefði sýnt fram á að Í hefði við framkvæmd lögbundinna verkefna sinna virt að vettugi réttar leikreglur og þannig valdið D tjóni. Það réðist af því hvort Alþingi hefði við setningu löggjafar virt þær takmarkanir valdheimilda sinna við setningu almennrar löggjafar sem fælust í ákvæðum stjórnarskrárinnar, hvort þess hefði verið gætt við setningu stjórnvaldsfyrirmæla að hafa efni þeirra í samræmi við lög og hvort annmarkar hefðu verið á framkvæmd lögboðins eftirlits með fjármálamarkaðnum, sem allt yrði að vega og meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar um bótagrundvöll, sönnun tjóns, orsakasamband og sennilega afleiðingu. (VI. kafli) Með vísan til dóms Hæstaréttar 28. október 2011 í máli nr. 340/2011 var því hafnað að með setningu laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. hefði verið gengið gegn 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar og að lögin brytu í bága við meðalhófsreglu, réttmætar væntingar og bann við afturvirkni. (VII. kafli) Þá var því hafnað að löggjafinn og stjórnvöld hefðu brotið gegn skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-rétti. (VIII. kafli) Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 340/2011 og dóms réttarins 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011 var því hafnað að með lögum nr. 125/2008 hefði of víðtækt stjórnsýsluvald verið framselt Fjármálaeftirlitinu, sem beinst hefði að stjórnarskrárvörðum réttindum D og skert þau, og að ýmsar ákvarðanir stofnunarinnar í tengslum við fall G hefði skort lagastoð. (IX. kafli) Því var einnig hafnað að viðbrögð ríkisstjórnarinnar og Seðlabanka Íslands við tilmælum G í lok september 2008, um að veita bankanum lán til þrautavara þegar hann stóð frammi fyrir því að erfitt yrði að standa í skilum með lán á gjalddaga um miðjan október sama ár, hefði falið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem Í bæri ábyrgð á, enda benti flest til að á fyrrgreindu tímamarki hefði svo verið komið fyrir G að önnur viðbrögð við erindi hans hefðu ekki skipt sköpum fyrir líkur hans til að standa af sér erfiðleikana. (X. kafli) Þá var því hafnað að ákvörðun Alþingis að fella niður með lögum nr. 125/2008 ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvað varðar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins hefði falið í sér sjálfstætt brot á 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar og leitt til tjóns fyrir D. (XI. kafli) Loks var því hafnað að fjártjón D vegna falls G yrði rakið til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stjórnvalda, einkum ríkisstjórnarinnar og einstakra ráðherra, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands. Talið var að tilvísanir D til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, sem komið var á fót samkvæmt lögum nr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, og dóms Landsdóms 23. apríl 2012 í máli nr. 3/2011 væru því marki brenndar að vera almenns eðlis og að D hefði ekki sýnt fram á orsakasamband milli tiltekinna atvika sem þar greinir og tjóns hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. apríl 2011 í máli nr. 561/2010. (XII. kafli) Að öllu framangreindu virtu var því hafnað að saknæm og ólögmæt háttsemi af hálfu Í hefði verið meðverkandi ástæða tjóns D vegna viðskipta hans við G og Í sýknað af skaðabótakröfu D.