Dómstólaleit

A höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna ýmissa aðgerða lögreglu og ákæruvalds sem höfðu átt sér stað á tímabilinu frá 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016 í tengslum við rannsókn á ætluðum brotum á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim. Þá krafðist A miskabóta vegna ummæla saksóknara á opinberum vettvangi, bæði við upphaf rannsóknar og eftir að henni lauk. Einnig krafðist hann skaðabóta vegna atvinnutjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar og meðferðar málsins. Sakamál hafði verið höfðað gegn A og þremur öðrum mönnum vegna hinna ætluðu brota í mars 2013 en fallið var frá hluta sakargifta undir rekstri málsins þar sem lögáskilið samþykki ráðherra hefði ekki legið fyrir við setningu reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og því talið að reglurnar gætu ekki talist viðhlítandi refsiheimild. Með dómi héraðsdóms í desember 2014 voru fjórmenningarnir svo sýknaðir af þeim sakargiftum sem eftir stóðu. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar en ákæruvaldið féll frá áfrýjuninni í febrúar 2016. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að unnt væri að dæma sökuðum manni miskabætur vegna yfirlýsinga ákæruvalds á þeim grunni að hann hefði við rannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð sem beinst hefði gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans sbr. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var vísað til þess að greinarmunur væri gerður á ummælum þar sem fullyrt væri að sakborningur væri sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst væri grunsemdum um að hann hefði framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hefðu verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en þau síðari ekki. Taldi rétturinn að umrædd ummæli saksóknara hefðu hvorki falið í sér fullyrðingu um sekt A né að þau væru að öðru leyti því marki brennd að skylda Í til greiðslu miskabóta hefði stofnast vegna þeirra. Varðandi kröfu A um bætur vegna rannsóknaraðgerða kom fram að þótt skilyrði hefðu verið til að grípa til þeirra aðgerða og tryggingarráðstafana bæri Í eigi að síður hlutlæga ábyrgð á þeim samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var talið að innlánsvextir sem lagst hefðu á hið haldlagða og kyrrsetta fé hefði ekki veitt honum fulla bót og nægilega hefði verið leitt í ljós að hann hefði orðið fyrir frekara fjártjóni vegna þeirra aðgerða. Voru bætur ákveðnar að álitum eftir ólögfestum reglum skaðabótaréttar og að virtum ákvæðum 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. að fjárhæð 600.000 krónur. Þá var Í sýknað af kröfu A um bætur vegna atvinnutjóns þegar af þeirri ástæðu að ekki yrði annað ráðið en að lögregla og ákæruvald hefði ekki fengið upplýsingar um skort á samþykki ráðherra fyrir reglum nr. 1130/2008 fyrr en að liðnu því tímabili sem A miðaði kröfu sína við. Var Í því dæmt til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 600.000 krónur

Í málinu krafðist Þ hf. þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í á tjóni af því að aflahlutdeild í gulllaxi hefði ekki verið úthlutað til hans á grundvelli veiðireynslu sem hann hafði öðlast á nánar tilgreindum tímabilum. Reisti Þ hf. kröfur sínar á því að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefði samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða verið skylt að úthluta skipum í eigu sinni aflahlutdeild í gulllaxi fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 áður en það hófst eða í síðasta lagi vorið 2010 eftir að ráðherra tók ákvörðun um að stöðva veiðar á tegundinni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt fyrrnefndu ákvæði gæti ráðherra, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar, ákveðið með reglugerð þann heildarafla sem veiða mætti á ákveðnu tímabili úr einstökum stofnum ef nauðsynlegt væri talið að takmarka veiðar á þeim. Einnig hefði ráðherra heimild til þess á grundvelli annars málsliðar 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands að ákveða að veiðar úr tilteknum nytjastofni, sem ekki væri stjórnað með skiptingu heildarafla samkvæmt framansögðu, væru háðar leyfi Fiskistofu, svo sem vegna óvissu um veiðiþol stofnsins. Samkvæmt reglugerð nr. 717/2000 um veiðar á gulllaxi væru togveiðar á gulllaxi óheimilar nema að fengnu leyfi Fiskistofu og gæti ráðherra falið henni að fella öll slík leyfi úr gildi væri talin ástæða til að takmarka veiðarnar. Ekki var fallist á með Þ hf. að reglugerðin ætti sér ekki stoð í lögum nr. 79/1997 og að ráðherra hefði gengið lengra með setningu hennar en lögin heimiluðu. Með hliðsjón af skýrslum Hafrannsóknarstofnunar um nytjastofna sjávar og aflahorfur var talið að slík óvissa hefði ríkt um veiðiþol gulllaxstofnsins á árunum 2009 og 2010 að ráðherra hefði við þær aðstæður verið heimilt að beita áfram þeirri aðferð við stjórnun veiða á gulllaxi að þær skyldu háðar leyfum Fiskistofu, sem felld yrðu úr gildi ef nauðsyn bæri til að takmarka veiðarnar til að tryggja viðgang stofnsins. Samkvæmt því hefðu umræddar ákvarðanir ráðherra árin 2009 og 2010, sem hefðu verið almenns eðlis og teknar á málefnalegum grunni, átt sér viðhlítandi lagastoð. Var því hafnað þeirri málsástæðu Þ hf. að með þeim hefði verið brotið gegn fyrirmælum 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Var Í sýknað af kröfum Þ hf.

X var ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 57/1996 um umgengni við nytjastofna sjávar og reglugerð nr. 224/2006 um vigtun og skráningu sjávarafla. X var sýknaður af broti gegn ákvæðum 1. mgr. 6. gr. og 10. gr. laga nr. 57/1996 svo og ákvæðum reglugerðar 224/2006 sem fjölluðu um skyldu ökumanns, sem flytur óveginn afla, til að aka rakleiðis frá skipshlið að hafnarvog. Þá var X einnig sýknaður af broti er laut að því að aka bifreið með afla án þess að hafa vigtarnótu meðferðis en slíkt var óheimilt samkvæmt 3. gr. reglugerðar nr. 224/2006. Í dómi Hæstaréttar kom fram að umrætt reglugerðarákvæði skorti viðhlítandi lagastoð.

LB ehf. starfaði á sviði mannvirkjagerðar og sérhæfði sig í framleiðslu forsteyptra eininga úr steinsteypu. Í málinu var deilt um rétt félagsins til endurgreiðslu virðisaukaskatts á verksmiðjuframleiddum húseiningum á grundvelli þágildandi 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt sem og reglugerðar nr. 449/1990. Með bréfi 2. október 2007 vakti LB ehf. athygli skattyfirvalda á því að það hefði krafið ríkissjóð um of háar endurgreiðslur. Óskaði félagið í sama bréfi eftir því að því yrði endurgreiddur virðisaukaskattur vegna tiltekinna tímabila. Í kjölfarið endurskoðuðu skattyfirvöld þær endurgreiðslur sem félagið hafði notið. Með ákvörðun skattstjóra V var kveðið á um að áður endurgreiddur virðisaukaskattur skyldi greiddur í ríkissjóð að frádreginni þeirri fjárhæð er félagið átti rétt til endurgreiðslu á. Ríkisskattstjóri staðfesti ákvörðun skattstjóra og síðar staðfesti fjármálaráðherra úrskurð ríkisskattstjóra. LB ehf. hélt því fram að ákvæði lokamálsliðar 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 hafi falið í sér brot gegn 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr. hennar. Í dómi Hæstaréttar segir að í dómaframkvæmd hafi löggjafinn verið talinn hafa víðtækt vald til að ákveða hvaða atriði skuli ráða skattskyldu og verði að líta svo á að það svigrúm nái einnig til þess að kveða á um undanþágur frá skattskyldu. Féllst Hæstiréttur því ekki á sjónarmið LB ehf. og staðfesti niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu íslenska ríkisins.

B hóf að gera út skip til veiða á skötusel í maí 2000. Sjávarútvegsráðherra gaf út 16. ágúst 2001 reglugerð nr. 631/2001 um aflamark fyrir fiskveiðiárið 2001-2002. Reglugerðinni var ætlað að koma í stað reglugerðar, sem sett hafði verið 5. júní sama ár, en með nýju reglugerðinni var gerð sú breyting að takmörkun á veiðum tók til nýrra tegunda, keilu, löngu og skötusels, sem ekki höfðu áður verið bundnar ákvæðum um leyfilegan heildarafla. Í ákvæði til bráðabirgða var kveðið á um það að fiskiskipum, sem höfðu veiðileyfi með almennu aflamarki og veiðireynslu á tímabilinu 1. júní 1998 til 31. maí 2001, skyldi úthlutað aflahlutdeild í þessum tegundum á grundvelli veiðireynslu. B gerði athugasemdir við kvótasetninguna við sjávarútvegsráðherra og taldi að taka hefði átt tillit til þeirra sem hefðu hafið sérstaka sókn í skötusel og í því skyni fjárfest í tækjum og búnaði til veiðanna. Þar sem það var ekki gert taldi B að ekki væri lengur grundvöllur fyrir útgerðinni og lagði hann því skipinu. Höfðaði hann mál og krafðist bóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að ekki hefði verið tekið tillit til aflareynslu á tímabilinu 1. júní til 16. ágúst 2001 við ákvörðun á aflahlutdeild hans í skötusel fyrir næsta fiskveiðiár. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða kom fram að þegar takmarka ætti leyfðan heildarafla í fyrsta sinn á tegund sjávardýra sem ekki hefði áður verið háð slíkri takmörkun skyldi úthluta aflahlutdeild á grundvelli þriggja síðustu veiðitímabila. Talið var að ákvæði í reglugerð nr. 631/2001 um lok viðmiðunartímabils veiðireynslu svo löngu fyrir útgáfudag hennar væri andstætt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/1990 er leitt hefði til tjóns fyrir B vegna veiðireynslu sem hann hefði aflað sér á umræddu tímabili. Var viðurkennd skaðabótaskylda Í og var krafa B tekin til greina.

L ehf., sem gerði út bát til fiskveiða, stefndi íslenska ríkinu og krafðist þess að ákvörðun skattstjóra, sem staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar, um endurákvörðun á reiknuðu endurgjaldi eiganda L ehf. vegna vinnu í þágu félagsins á rekstrarárinu 2002, yrði ógilt. Laut ágreiningur aðila einkum að því hvort nægileg lagastoð væri fyrir ákvæði í reglum ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald vegna starfa á því ári, en samkvæmt því skyldi reiknað endurgjald vera 40% af aflaverðmæti báts. Samkvæmt 2. mgr. liðar A.1. í 7. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með síðari breytingum skyldi maður sem vann við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Sama gilti meðal annars um vinnu við atvinnurekstur lögaðila, þar sem viðkomandi maður var í ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Í 1. mgr. 59. gr. laganna, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001, var kveðið á um að ríkisskattstjóri skyldi við upphaf hvers tekjuárs setja reglur um reiknað endurgjald, en við ákvörðun á lágmarki endurgjaldsins skyldi höfð hliðsjón af „raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf.“ Talið var að íslenska ríkið hefði ekki vísað til neinnar viðmiðunar, sem stutt gæti að raunverulegar tekjur sjómanna fyrir sambærileg störf á þessum tíma hafi samsvarað 40% af heildarverðmæti afla. Var því ekki talið sýnt fram á að þessi viðmiðun hafi haft næga stoð í áðurnefndu ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981. Var ákvörðun skattstjóra, sem staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar, því ógilt.

X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði við Y á meðan hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var talið sannað að X hefði haft samræði við Y gegn vilja hennar og þar með gerst brotlegur við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann dæmdur í 18 mánaða fangelsi og til að greiða Y 800.000 krónur í miskabætur.

J, sem rak lyfjaverslanir á árunum 1986-1997, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu (Í) til greiðslu skaðabóta og/eða endurgreiðslu lyfjaeftirlitsgjalds, sem honum var gert að greiða til Lyfjaeftirlits ríkisins á árunum 1989-1993 á grundvelli 52. gr. og 53. gr. þágildandi lyfjalaga nr. 108/1984. Með vísan til dóms Hæstaréttar 5. nóvember 1998 var talið, að taka lyfjaeftirlitsgjalds af J hefði verið ólögmæt. Ekki var talið að J hefði sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni í skilningi skaðabótaréttar vegna töku gjaldsins, en krafa hans var í eðli sínu endurgreiðslukrafa og laut reglum kröfuréttar. Talið var að lög nr. 14/1905 tækju til endurkröfu J og rétt væri að miða fyrningartíma við fjögur ár samkvæmt 5. tl. 3. gr. laganna. Var krafa J talin fyrnd, en tæp sex ár liðu frá því, er hann greiddi síðast lyfjaeftirlitsgjald þar til hann hófst handa um málsókn þessa. Var Í því sýknaður af kröfum J.

J, sem rak lyfjaverslanir á árunum 1986-1997, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu (Í) til greiðslu skaðabóta og/eða endurgreiðslu lyfsölusjóðsgjalds, sem honum var gert að greiða árlega til lyfsölusjóðs á árunum 1989-1994 á grundvelli 2. mgr. 42. gr. þágildandi lyfjalaga nr. 108/1984. Talið var að kröfum J væri réttilega beint að Í og var krafa Í um sýknu vegna aðildarskorts ekki tekin til greina. Taka lyfsölusjóðsgjalds af J var talin ólögmæt, þar sem lagaheimild um það fullnægði ekki kröfum 40. gr., og 77. gr. stjórnarskrárinnar um skattlagningu. Ekki var talið að J hefði sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni í skilningi skaðabótaréttar vegna töku gjaldsins, en krafa hans var í eðli sínu endurgreiðslukrafa og laut reglum kröfuréttar. Talið var að lög nr. 14/1905 tækju til endurkröfu J og rétt væri að miða fyrningartíma við fjögur ár samkvæmt 5. tl. 3. gr. laganna. Var krafa J því fyrnd, en rúm fjögur ár liðu frá því, er hann greiddi síðast lyfsölusjóðsgjald þar til hann hófst handa um málsókn þessa. Var Í því sýknaður af kröfum J.