Dómstólaleit

A, C og D höfðuðu mál gegn H til heimtu bóta vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna íhlutana í fjölskyldulíf þeirra með aðgerðum H á tímabilinu 26. október 2015 til 12. maí 2023. Aðgerðirnar komu til vegna barnaverndarmáls sem hófst haustið 2015 þegar C lýsti ætluðum kynferðisbrotum B, föður síns, gagnvart sér. Börnin voru í kjölfarið vistuð utan heimilis, upphaflega með samþykki móður þeirra en síðar án samþykkis foreldra með úrskurðum H sem staðfestir voru af dómstólum. Í kjölfar vistunar barnanna utan heimilis greindi D jafnframt frá kynferðisbrotum B gagnvart sér. B var ákærður fyrir ætluð kynferðisbrot í mars 2017 en sýknaður af öllum sakargiftum með dómi héraðsdóms í nóvember sama ár. H höfðaði árið 2017 forsjársviptingarmál á hendur A og B sem lauk með því að þau voru svipt forsjá með dómi Hæstaréttar í mars 2020. A og B fengu forsjá C og D að nýju með dómsátt sem gerð var vorið 2023 í máli sem þau höfðuðu til endurheimtu forsjárinnar. Fyrir Landsrétti var einungis til úrlausnar krafa stefndu gegn H um greiðslu miskabóta vegna framgöngu H í málum þeirra. Í dómi Landsréttar var rakið að H hefði tekið fjölda ákvarðana sem fólu í sér íhlutun í fjölskyldulíf stefndu, svo sem um vistun barnanna utan heimilis, með því að gera kröfu um forsjársviptingu og kveða upp úrskurði um umgengni milli A, B, C og D. Á hinn bóginn benti ekkert til annars en að umræddar ákvarðanir hafi í öllum tilvikum verið efnislega réttmætar á þeim tíma sem þær voru teknar og sönnun um hið gagnstæða hefði ekki tekist. Ákvarðanirnar hafi ítrekað verið staðfestar af dómstólum og æðra settum stjórnvöldum, auk þess sem þær voru í öllum aðalatriðum í samræmi við vilja barnanna. Ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að starfsmenn H hefðu tekið ákvarðanir og beitt ráðstöfunum sem þeir töldu á hverjum tíma að væru börnunum fyrir bestu og ekki gengið lengra við skerðingu á rétti aðilanna til fjölskyldulífs en leiddi af ákvæðum barnaverndarlaga, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu hefði þannig ekki tekist sönnun um að aðgerðir H hafi, hvorki virtar sjálfstætt né heildstætt, falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart þeim þannig að uppfyllt væru skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var því H sýknaður af kröfum A, C og D.

A höfðaði mál gegn H, D og E til heimtu bóta vegna fjártjóns sem hann kvaðst hafa orðið fyrir á tímabilinu 26. október 2015 til 5. maí 2023 við meðferð barnaverndar- máls, er leiddi til sviptingar forsjár barna hans. Þá krafðist hann jafnframt miskabóta sameiginlega úr hendi þeirra. Aðgerðirnar komu til vegna barnaverndarmáls sem hófst haustið 2015 þegar F lýsti ætluðum kynferðisbrotum A, föður síns, gagnvart sér. Börnin voru í kjölfarið vistuð utan heimilis hjá D og E, upphaflega með samþykki móður þeirra en síðar án samþykkis foreldra með úrskurðum H sem staðfestir voru af dómstólum. Í kjölfar vistunar barnanna utan heimilis greindi G jafnframt frá kynferðisbrotum A gagnvart sér. A var ákærður fyrir ætluð kynferðisbrot í mars 2017 en var sýknaður af öllum sakargiftum með dómi héraðsdóms í nóvember sama ár. H höfðaði árið 2017 forsjársviptingamál á hendur A og B sem lauk með því að þau voru svipt forsjá með dómi Hæstaréttar í mars 2020. A og B fengu forsjá F og G að nýju með dómsátt sem gerð var vorið 2023 í máli sem þau höfðuðu til endurheimtu forsjárinnar. Fyrir Landsrétti krafðist A þess annars vegar að viðurkennd yrði sameiginleg bótaskylda H, D og E vegna fjártjóns sem A kvaðst hafa orðið fyrir á tímabilinu 26. október 2015 til 5. maí 2023 og hins vegar kröfu um miskabætur óskipt úr hendi H, D og E að fjárhæð 90.000.000 króna. Í dómi Landsréttar var rakið að H hafi tekið fjölda ákvarðana sem fólu í sér íhlutun í fjölskyldulíf A, svo sem um vistun barnanna utan heimilis, með því að gera kröfu um forsjársviptingu og með því að synja A um umgengni við börn sín. Á hinn bóginn benti ekkert til annars en að umræddar ákvarðanir hafi í öllum tilvikum verið efnislega réttmætar á þeim tíma sem þær voru teknar og sönnun um hið gagnstæða hefði ekki tekist. Ákvarðanirnar hafi ítrekað verið staðfestar af dómstólum og æðra settum stjórnvöldum, auk þess sem þær voru í öllum aðalatriðum í samræmi við vilja barnanna. Ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að starfsmenn H hafi tekið ákvarðanir og beitt ráðstöfunum sem þeir töldu á hverjum tíma að væru börnunum fyrir bestu og ekki gengið lengra við skerðingu á rétti aðilanna til fjölskyldulífs en leiddi af ákvæðum barnaverndarlaga, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Hvað varðaði kröfu A um viðurkenningu á bótaskyldu vegna fjártjóns var til þess að líta að þótt annmarkar hafi verið á fyrstu stigum meðferðar málsins af hálfu H hafði A ekki sýnt fram á að H hafi stuðlað að þeim annmörkum með saknæmum hætti. Auk þess hafði A á engan hátt sýnt fram á að þeir annmarkar hafi orsakað ætlað fjárhagstjón hans, enda höfðu þeir í engum tilvikum áhrif á efnislegar niðurstöður stjórnvalda eða dómstóla í málefnum hans. Þá hafði A ekki sýnt fram á að aðgerðir H hafi, hvorki virtar sjálfstætt að heildstætt, falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart honum þannig að uppfyllt væru skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var H, D og E því sýknuð af kröfum A.

V var ákærður fyrir umferðarlagabrot, húsbrot og líkamsárás með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum áfengis að nánar tilteknu húsi, ruðst þar inn um glugga og ráðist með ofbeldi að húsráðanda A með þeim afleiðingum að A hlaut þreifieymsli á nefi og tvö sár innan á vörum. Með vísan til fyrirliggjandi gagna, aðstæðna á vettvangi, framburðar V og tveggja vitna sem sáu V aka bifreiðinni umrætt sinn, taldi héraðs- dómur engan vafa leika á því að V hefði á þeim stað og tíma sem í ákæru greindi gerst sekur um akstur undir áhrifum áfengis. Þá var V talinn hafa gerst sekur um líkamsárás og húsbrot en í þeim efnum lagði héraðsdómur einkum til grundvallar framburð A sem fékk stoð í öðrum gögnum málsins. Brot V voru talin réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru og hann dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi. Þá var hann einnig sviptur ökuréttindum í þrjú ár. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

A, B og C höfðuðu mál á hendur H og kröfðust miskabóta á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga vegna afskipta barnaverndar og barnaverndarnefndar H af fjölskyldunni á tveggja ára tímabili. Voru drengirnir vistaðar utan heimilis samkvæmt ákvörðun barnaverndarnefndar og þess krafist að A yrði svipt forsjá þeirra. Afskiptunum lauk með því að Hæstiréttur sýknaði A af kröfu barnaverndarnefndar um að hún yrði svipt forsjá drengjanna. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar ættu allir rétt til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis og þann rétt mætti ekki skerða nema með lögum og að brýnni nauðsyn. Þessa grundvallarreglu yrði að virða með hliðsjón af 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Það sem væri barni fyrir bestu skyldi ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gerðu ráðstafanir sem varði börn. Landsréttur taldi ekki annað ráðið en að ráðstafanir barnaverndar og barnaverndarnefndar í máli A og sona hennar hafi verið gerðar að vel athuguðu máli og á grundvelli ítarlegrar gagnaöflunar. Þá hafi fjölmörg úrræði verið reynd á vegum barnaverndar til að styðja A og styrkja forsjárhæfni hennar án þess að þær bæru árangur. Þá væri ekki annað ráðið en að við meðferð málsins hafi starfsmenn H gætt að reglum barnaverndarlaga og stjórnsýslulaga. Ekkert hafi bent til annars en að ráðist hafi verið í þær aðgerðir sem um ræðir og þeim haldið áfram með það að leiðarljósi hvað væri börnunum fyrir bestu og að hagsmunir þeirra hafi verið hafðir í fyrirrúmi í samræmi við meginreglur barnaréttar. Niðurstaða Landsréttar var því sú að ekki yrði talið að í háttsemi starfsmanna H sem unnu að málinu hafi falist ólögmæt meingerð í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var H því sýknaður af kröfum A, B og C.

A, B, C og D höfðuðu mál gegn R til heimtu miska- og skaðabóta vegna fjártjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna íhlutunar í einkalíf þeirra með aðgerðum BR á tímabilinu 5. júní til 9. október 2013. Aðgerðirnar komu til vegna tilkynningar til BR vegna grunsemda lækna um að sonur A og B hefði mögulega verið beittur líkamlegu ofbeldi. Í kjölfarið hófst lögreglurannsókn að beiðni BR og var drengurinn vistaður utan heimilis í fjóra mánuði, fyrst á vistheimili í þrjár vikur og svo á heimili föður- og móðurforeldra. Nokkrum mánuðum síðar var tilkynnt að rannsókn lögreglu hefði verið hætt með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Landsréttar kom fram að með tilkynningu barnalæknis hefði verið ástæða til að hefja könnun á málinu, sbr. 21. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Jafnframt hefði tilkynningin og frekari eftirgrennslan starfsmanna BR hjá barnalækninum verið til þess fallin að vekja ugg um öryggi barnsins í umsjá foreldranna. Hefði því verið réttmætt með heimild í b-lið 1. mgr. 25. gr. barnaverndarlaga að vista drenginn með samþykki foreldra hans tímabundið utan heimilis til að tryggja eftirlit með öryggi hans í umsjá þeirra. Með því að foreldrum drengsins hefði verið heimilað að dvelja með barninu á vistheimilinu hefði verið gætt að því að raska ekki hagsmunum foreldranna og barnsins meira en nauðsyn bar til. Aftur á móti kom fram að við lok dvalar A og fleiri á visteimilinu hefðu upplýsingar legið fyrir sem gáfu tilefni til að ætla að ekki væri efni til að óttast svo um velferð barnsins í umsjá foreldranna að óboðað eftirlit starfsmanna BR með heimili þeirra nægði ekki til að tryggja eftirlit með öryggi barnsins. Að teknu tilliti til þess og annarra annmarka sem voru á rannsókn BR yrði á það fallist að R hefði ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að nauðsynlegt hefði verið að vista drenginn utan heimilis lengur en til 27. júní 2013 þegar vistunartíma hans lauk á vistheimilinu. Hefði vistun hans utan heimilis því staðið lengur en þörf var á til að tryggja eftirlit með öryggi barnsins enda hefði mátt koma til móts við það markmið með vægara úrræði. Takmörkun barnaverndaryfirvalda á stjórnarskrárvarinni friðhelgi fjölskyldulífs þeirra gekk að þessu leyti lengra en nauðsyn bar til og fór gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Fólu aðgerðirnar í sér skerðingu á frelsi A og fleiri með því að þau gátu í raun ekki ráðið búsetu sinni. Auk þess voru þær til þess fallnar að viðhalda þeim álitshnekki og andlegri áþján sem hófst með lögmætu inngripi 6. júní 2013. Var því skilyrðum fullnægt til að dæma A og fleirum miskabætur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga og R dæmd til að greiða hverju þeirra um sig 1.000.000 króna. Þá var fallist á kröfu A um að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð R á varanlegu tjóni hennar á tímabilinu 27. júní til 9. október 2013.