Dómstólaleit

L höfðaði mál gegn H og S til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem Þ gaf út árið 2005 og H og S höfðu gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Bú Þ var tekið til gjaldþrotaskipta í mars 2014 og lauk skiptum í júní 2014 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Deilur aðila lutu meðal annars að því hvort krafa L gagnvart H og S væri fyrnd. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að krafan væri ófyrnd og að H og S bæri sameiginlega að greiða L umkrafða fjárhæð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar gjaldþrotaskiptum á búi Þ lauk í júní 2014 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur hefði samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 hafist nýr tveggja ára fyrningarfrestur á kröfu L á hendur Þ samkvæmt skuldabréfinu. Fyrir lægi að innan þess frests hefði L ekki fengið slitið fyrningu kröfunnar eftir þeim úrræðum, sem mælt væri fyrir um í 3. mgr. sömu lagagreinar, og væri hún því nú fallin niður gagnvart Þ. Á hinn bóginn hefði L höfðað málið gegn H og S innan þessa fyrningarfrests og hefði því brottfall kröfunnar á hendur Þ engin áhrif á stöðu þeirra. Þá kom fram að eingöngu sá hluti kröfu L á hendur H og S, sem hefði átt að koma til greiðslu á nánar tilgreindum gjalddögum eftir hljóðan skuldabréfsins, teldist fallinn niður fyrir fyrningu. Eins og L hefði lagt þetta mál fyrir yrði ekki ráðið hvaða fjárhæðir hefðu átt að koma til greiðslu á þeim gjalddögum og þar með að hvaða marki krafa hans á H og S ættu að sæta lækkun vegna fyrningar hennar að þessum hluta. Var því óhjákvæmilegt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.

S hf. höfðaði mál á hendur T hf., nú A hf., til riftunar lánssamnings, sbr. 1. mgr. 131. gr. eða 141. gr. laga nr. 21/1991, og endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar, sbr. 142. gr. laganna, en S hf. hafði veitt T hf. víkjandi lán til kaupa á nánar tilteknum hlutum S hf. í AF hf. Héraðsdómur hafði eftir lántökuna staðfest nauðasamning fyrir S hf. og T hf., hvorn í sínu lagi, og skuldbindingin féll ekki undir nauðasamning T hf. samkvæmt 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 1. gr. laga nr. 24/2009, sem gerði S hf. ókleift að endurheimta skuldina. Óumdeilt var að lánssamningurinn var gerður innan sex mánaða fyrir frestdag vegna nauðasamningsumleitana S hf. Fallist var á með S hf. að samningurinn jafngilti gjöf í merkingu 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, enda hefði S hf., vegna náinna tengsla við T hf., mátt vita að engar líkur væru á að félagið gæti efnt hann vegna erfiðrar fjárhagsstöðu þess, auk þess sem sýnt var að T hf. hagnaðist á kostnað S hf. við gerð samningsins. Voru kröfur S hf. því teknar til greina og endurgreiðslukröfunni skipað sem samningskröfu við nauðasamning T hf., til jafns við kröfur annarra sem fóru með slíkar kröfur á hendur félaginu samkvæmt nauðasamningnum.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um staðfestingu nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði m.a. að þótt ekki lægi fyrir hve háa fjárhæð A greiddi af framangreindu láni væri ómögulegt að horfa framhjá því að samhliða því að hann gerði tillögu um algjöra eftirgjöf samningskrafna kvæðist hann greiða reglulega af láni sem hann væri ekki sjálfur skuldari að svo séð yrði. Þrátt fyrir að reiknuð greiðslugeta hans væri fullnýtt til að greiða fasteignaveðkröfuhöfum og fasteignagjöld hefði honum borið að nýta þá greiðslugetu sem raunverulega væri umfram hina reiknuðu í þágu eigin kröfuhafa en ekki annarra. Yrði að fallast á með N hf. að ekki væri nægilega sýnt að A væri með öllu ófær um standa að einhverju leyti skil á samningskröfum og yrði um fyrirsjáanlega framtíð. Bæri því að synja um staðfestingu nauðasamningsins.

S krafði B og C um greiðslu skuldar sem sjálfskuldarábyrgðarmenn skuldabréfs, en aðalskuldari bréfsins var D. Með úrskurði héraðsdóms í september 2009 var nauðasamningur D til greiðsluaðlögunar staðfestur og allar samningskröfur gefnar eftir að fullu, þ. á m. kröfur samkvæmt umræddu skuldabréfi sem gefið var út í mars 2006. Í málinu deildu aðilar um hvort ábyrgð B og C væri niður fallin með vísan til 3. mgr. 9. gr., sbr. 12. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009, en ekki var um það deilt að þau hefðu í upphafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á umræddu láni. S taldi að víkja bæri þessum ákvæðum til hliðar þar sem þau væru ósamrýmanleg eignaréttarákvæði í 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Talið var að með 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009, sbr. 12. gr. laganna, hafi verið kveðið á um brottfall ábyrgða, sem til hafði verið stofnað fyrir gildistöku þeirra, án tillits til þess hver greiðslugeta ábyrgðarmanna væri. Kröfuréttur S á hendur B og C sem sjálfskuldarábyrgðarmönnum skuldabréfsins nyti verndar 72. gr. stjórnarskrár og þau réttindi yrðu ekki skert án bóta með afturvirkri íþyngjandi löggjöf. Fyrir Hæstarétti héldu B og C því fram að jafnvel þótt talið yrði að framangreind ákvæði laga nr. 32/2009 stönguðust á við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar yrði afleiðing þess ekki sú að krafa S á hendur þeim næði fram að ganga heldur leiddi það til bótaskyldu ríkissjóðs, sem bæri þá að bæta S það tjón er hann hefði orðið fyrir vegna ólögmætrar eignaskerðingar laganna við afnám ábyrgðanna. Talið var að af orðum 3. mgr. 9. gr. og 12. gr. laga nr. 32/2009, sbr. ummæli í nefndaráliti viðskiptanefndar með breytingartillögum við þær greinar, væri ljóst að við lagasetninguna hafi verið gengið út frá því að þessar skerðingar væru heimilar án bóta. Forsenda lagasetningarinnar hafi þannig verið sú að ekki væri skylt að bæta þolendum þessar skerðingar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Valdheimildir dómstóla stæðu við þessar aðstæður aðeins til þess að virða lögin að vettugi að því leyti sem þau teldust andstæð stjórnarskrá, en ekki til þess að þeir leggi til grundvallar dómi að umtalsverð útgjöld vegna bóta féllu á ríkissjóð. Samkvæmt þessu yrði ákvæði 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 ekki beitt um ábyrgð B og C á greiðslum samkvæmt skuldabréfinu og þeim gert að greiða S umkrafða fjárhæð.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að með kaupum sínum á þremur íbúðum, tveimur sem hann hafi ætlað að breyta og selja aftur og einni fyrir fjölskylduna, hafi A tekið fjárhagslega áhættu sem ekki hafi verið í samræmi við fjárhagsstöðu hans á þeim tíma sem til fjárskuldbindinganna var stofnað, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 63. gr. d. laga nr. 21/1991. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að tilvist skulda sem væru tilkomnar af ábyrgðarskuldbindingum vegna atvinnurekstrar gæti ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að ákvæði 2. mgr. 63. gr. a. laga nr. 21/1991 girti fyrir að A yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Hins vegar var 2. töluliður 1. mgr. 63. gr. d. sömu laga talinn eiga við í tilviki A. Af atvikalýsingu hennar yrði ráðið að stofnað hafi verið til ábyrgðarskuldbindinga á sama tíma og tekjur hafi verið litlar sem engar og fyrirséð að hún gæti ekki greitt ef á reyndi. Skipti þá ekki máli hvort stofnað hafi verið til annarra skulda A, sem væru verulegar, á sama tíma eða fyrr. Að þessu virtu var niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna beiðni A staðfest.

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að mjög skorti á að í beiðni A kæmu fram þær upplýsingar og gögn sem áskilið væri í 1. og 2. mgr. 63. gr. c. laga nr. 21/1991, einkum að því er varðaði skuldir hans. Þannig væri m.a. nauðsynlegt að gerð væri grein fyrir misræmi sem virtist vera milli skulda A í beiðni um nauðasamning annars vegar og skattframtölum hins vegar. Þá skorti gögn um hvaða skuldir hvíli á sóknaraðila og hverjar á sambúðarkonu hans eða eftir atvikum þeim í sameiningu. Vegna þessa var talið að málatilbúnaður A væri með þeim hætti að óhjákvæmilegt væri að hafna beiðni hans.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að ekkert kæmi fram til skýringar verulegri hækkun skulda síðastliðið ár. Samkvæmt 1. mgr. 63. gr. c., sbr. 1. tölulið 34. gr., laga nr. 21/1991 verði m.a. að koma fram í beiðni um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar viðhlítandi greinargerð um hvað hafi valdið skuldastöðu þess er eftir henni leiti. Með því að þessi annmarki væri á málatilbúnaði A yrði að hafna beiðninni.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að sú staða væri fyrir hendi sem greindi í 5. tl. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 21/1991 að ástæða væri til að draga verulega í efa að skuldari myndi efna nauðasamning og skilyrði ekki uppfyllt til að fallast mætti á beiðni A. Þá var talið að 2. tl. 63. gr. d. laganna um að skuldari hafi tekið fjárhagslega áhættu sem hafi ekki verið í samræmi við fjárhagsstöðu hans á þeim tíma sem til fjárhagsskuldbindingarinnar var stofnað ætti við í tilviki A þegar litið væri til tekna hans og áætlaðrar greiðslubyrði. Að þessu virtu yrði að hafna beiðni A.

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Í 2. mgr. 63. gr. a laga nr. 21/1991 er það skilyrði sett að hafi atvinnurekstri verið hætt þurfi þær skuldir sem stafi frá honum að vera tiltölulega lítill hluti af heildarskuldum skuldara sem sækist eftir greiðsluaðlögun. Í dómi héraðsdóms kom fram að leggja yrði þá skyldu á skuldara í tilvikum sem þessum að upplýsa um tilurð skulda í beiðni eða gögnum málsins svo unnt væri að meta hvort þær stöfuðu frá atvinnurekstrinum eður ei. Þar sem ekki væri að finna slíkar skýringar í beiðni A væri ekki hjá því komist að hafna beiðni hans um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar.