Dómstólaleit

Á árinu 2015 gaf U út starfsleyfi til N ehf. fyrir framleiðslu á allt að 350.000 tonnum af áli á ári í verksmiðju félagsins að Grundartanga. Höfðaði R mál á hendur Í, U og N ehf. og krafðist þess aðallega að starfsleyfið yrði ógilt, en til vara að viðurkennt yrði að N ehf. væri óheimilt að framleiða árlega meira en 300.000 tonn af áli. Hélt R því fram að starfsleyfið væri ólögmætt þar sem í 2. gr. laga nr. 62/1997 um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga kæmi fram að framleiðslugeta álversins skyldi vera allt að 300.000 tonn á ári. Kvæði starfsleyfið því á um framleiðslu á 50.000 tonnum af áli umfram það sem heimilt væri. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að starfsleyfi samkvæmt 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir væri og hefði verið gefið út án tillits til ákvæða laga nr. 62/1997 og lagaheimildar samkvæmt síðargreindu lögunum verið aflað eftir að starfsleyfið hefði verið gefið út. Þótt ekki hefði verið samþykkt breyting á lögum nr. 62/1997 til samræmis við starfsleyfið yrði það ekki talið valda ógildi þess. Var því ekki fallist á að þurft hefði að ákvarða heimilaða álframleiðslu í lögum nr. 62/1997 áður en leyfið var gefið út. Hélt R því jafnframt fram að ekki hefði verið gætt að formreglum stjórnsýsluréttar við veitingu starfsleyfisins. Taldi hún meðal annars að sérstakt tilefni hefði verið til rannsóknar vegna þeirrar staðreyndar að fjöldi hrossa í nágrenni verksmiðjunnar hefði veikst. Á sama tíma og ákvörðun hefði verið tekin um veitingu leyfisins hefði verið unnið að skýrslu um áhrif losunar flúors á hrossin og hún ekki legið fyrir þegar leyfið var veitt. Var það niðurstaða skýrslunnar að líklegt væri að veikindi þeirra mætti rekja til flúormengunar. Talið var að víðtæk rannsókn hefði farið fram á ætluðum áhrifum flúors á umhverfi og hefði Umhverfisráðuneytið samþykkt umhverfisvöktunaráætlun á svæðinu. Þá hefði fyrrgreind skýrsla ekki legið fyrir fyrr en rúmum sex mánuðum eftir að starfsleyfið var veitt. Talið var að miðað við alla þá rannsókn sem farið hefði fram allt frá árinu 2009 hefði ekki verið efni fyrir U til að bíða með útgáfu starfsleyfisins þar til skýrslan lá fyrir. Auk þess væru í starfsleyfinu ákvæði um heimild U til breytingar á því kæmu fram nýjar upplýsingar. Var því talið að málsmeðferð U hefði ekki verið í andstöðu við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá var hvorki fallist á með R að ekki hefði verið gætt að andmælarétti R né að starfsleyfið væri í andstöðu við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Voru Í, U og N ehf. því sýknaðir af kröfu R.

S o.fl. höfðuðu mál gegn A o.fl. og kröfðust viðurkenningar á því að A. o.fl. væru hver um sig skaðabótaskyldir vegna þeirrar skerðingar sem starfsemi álbræðslunnar í Straumsvík hefði í för með sér á verðmæti hluta af landi S. o.fl. innan jarðarinnar Óttarsstaða í Hafnarfirði. Landsvæðið féll annars vegar undir svokallað svæði takmarkaðrar ábyrgðar, sem kveðið var á um í samningi frá 28. mars 1966 um álbræðsluna í Straumsvík, og hins vegar þynningarsvæði vegna mengunar frá henni, sem afmarkað var í aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Í aðalkröfu lögðu S o.fl. til grundvallar að spillt væri fyrir þeim öllu landi Óttarstaða sem ættu undir svæði takmarkaðrar ábyrgðar, að viðbættu svæði sem væri innan þynningarsvæðis samkvæmt aðalskipulagi H, eða samtals 450,181 hekturum. Til vara var miðað við 247,2814 hektara lands sem féll innan þynningarsvæðisins. Í dómi Hæstaréttar kemur meðal annars fram að með samningi íslenska ríkisins við A 28. mars 1966 hafi ekki verið lagðar kvaðir á notkun lands innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar aðrar en þær að menn, sem síðar tækju þar upp búskap eða garðyrkju, gætu ekki krafið A um skaðabætur vegna tjóns, sem þeir kynnu að bíða í slíkri starfsemi af völdum loftmengunar frá álbræðslunni. S o.fl. hefðu ekki borið því við að þessi takmörkun á skaðabótaábyrgð hafi ein og sér orðið þeim til tjóns. Nokkur íbúðarbyggð hefði verið komin við gildistöku aðalskipulags H innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar og í skipulaginu hefði verið gert ráð fyrir talsverðri aukningu hennar. Ekki væru því efni til að líta svo á að afmörkun á svæði takmarkaðrar ábyrgðar innan merkja Óttarsstaða stæði því í vegi að H gæti ákveðið í skipulagi að þar rísi íbúðarhúsnæði eða að afmörkunin skerti á annan hátt heimildir S o.fl. til nota af landinu, enda hefðu þau ekki borið við að þau hefðu hug á að ráðstafa því til búskapar eða garðyrkju. Þegar af þessum ástæðum gæti krafa S. o.fl. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu A o.fl. ekki tekið til alls svæðisins, sem greindi í aðalkröfu þeirra. Hvað varðaði hið svokallaða þynningarsvæði vegna álbræðslu A segir í dómi Hæstaréttar að í 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 væri lagt bann við því að íbúðarhús væru á þynningarsvæði atvinnurekstrar við álframleiðslu. Samkvæmt gögnum málsins hefði land innan merkja Óttarsstaða, sem félli undir þynningarsvæði vegna álbræðslu A, aldrei á fyrri stigum verið afmarkað í aðalskipulagi sem byggingarland fyrir íbúðarhúsnæði eða til afnota við aðra starfsemi, sem nú yrði útilokuð vegna þynningarsvæðisins, sbr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. S o.fl. hefðu ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að verðmæti þessa lands, að því leyti sem það hefði verið eða kynni í framtíðinni að vera skipulagt fyrir iðnað, þjónustustofnanir og hafnarstarfsemi, yrði minna en ef nýta mætti það undir íbúðarbyggð, landbúnað eða matvælaframleiðslu, en ekki stoðaði þeim að bera því við að slíkt væri alkunnugt í skilningi 3. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. S. o.fl. hefðu því ekki sýnt fram á að það hefði þegar orðið þeim til tjóns að ákvæði 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 og aðalskipulag H kæmi í veg fyrir að hluti þessa lands Óttarsstaða yrði að öðru óbreyttu nýttur á framangreindan hátt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A. o.fl. af köfum S o.fl. í málinu.

I höfðaði mál og krafði Á hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún taldi sig hafa orðið fyrir 30. september 1998 vegna loftmengunar. Atvik málsins voru þau að Á hf. ræsti sýruverksmiðju sína í Gufunesi, nálægt heimili I, en við ræsinguna var hleypt út um 510 kg af ammoníaki í tveimur lotum, í formi heitrar gufu. Talið var að I hefði leitt í ljós að starfsmenn Á hf. hefðu sýnt af sér saknæma vanrækslu er þeir létu undir höfuð leggjast að vara hana við losun ammoníaks og annarra loftegunda umræddan dag og gefa rangar upplýsingar í kjölfar þess að hún kvartaði fyrst um loftmengun. Þá var talið nægilega sannað meðal annars með matsgerð dómkvaddra manna, og sérfræðilegri álitsgerð sem hún var reist á, að þessi losun Á hf. hefði valdið I líkamstjóni. Á hf. hefði mátt sjá fyrir að þessar afleiðingar gætu orðið af hinni saknæmu háttsemi starfsamanna hennar og teldust þær því sennilegar. Fallist var á skaðabótaábyrgð Á hf. og I dæmdar bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku.

H vann á speglunardeild Landakotsspítala frá 1988 til 1996 og á sömu deild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi frá þeim tíma til 13. nóvember 1997. Í starfi sínu þurfti hún að nota sótthreinsiefnið glútaraldehýð til þess að hreinsa speglunartæki. H krafðist skaðabóta þar sem hún taldi að óvarleg meðferð glútaraldehýðs á spítölunum hefði ollið því að hún sýktist af astma sem gerði henni ókleift að sinna starfi sínu áfram. Dómkvaddir matsmenn og yfirmatsmenn töldu að H hefði hlotið atvinnusjúkdóm og að glútaraldehýðmengun væri líklegasta ástæða sjúkdómsins. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til reglna nr. 401/1989 um mengunarmörk og aðgerðir til að draga úr mengun á vinnustöðum, og talið að forráðamenn Landakotsspítala hefðu ekki leitt í ljós að þeir hefðu uppfyllt skyldur sínar samkvæmt reglunum. Þá var talið að forráðamönnum spítalans hefði borið að kynna hættulega eiginleika glútaraldehýðs fyrir þeim sem notuðu efnið í störfum sínum. Varðandi aðstöðuna á Sjúkrahúsi Reykjavíkur var vísað til reglna nr. 496/1996 um efnanotkun á vinnustöðum, sem tóku gildi 1. janúar 1997. Þær reglur lögðu enn ríkari skyldur á forráðamenn spítalans til að tryggja að mengunarvaldandi efni sem unnið var með stofnuðu ekki öryggi og heilsu starfsmanna í voða og að starfsmönnum væri kynntar nauðsynlegar verklagsreglur og öryggisleiðbeiningar. Af gögnum málsins var ekkert ráðið um að þessa hefði verið gætt á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Vegna alls þessa var lagt á Í að sanna að aðstaðan á speglunardeildum framangreindra spítala hefði verið fullnægjandi á þeim tíma sem H vann þar, að mengun af völdum glútaraldehýðs hefði verið undir leyfilegum mörkum og að meðferð efnisins á Sjúkrahúsi Reykjavíkur hefði uppfyllt kröfur reglna nr. 496/1996. Var talið að Í hefði ekki tekist sú sönnun og bæri hann því skaðabótaábyrgð á tjóni H. Varanleg örorka og varanlegur miski H var í yfirmatsgerð metin 15% og var sú niðurstaða lögð til grundvallar í dómi Hæstaréttar.

Fyrirtækið N krafði R um skaðabætur fyrir tjón sem N taldi hafa orðið í fiskeldisstöð sinni vegna opnana R á botnloku stíflu í Fljótaá í Skagafirði í mars 1994 og júní 1995. R krafði N um greiðslu á rafmagnsreikningum í gagnsök. Fram hafði komið að við opnunina á botnlokunni vegna viðgerða í mars 1994 hljóp fram mikið efnismagn úr miðlunarlóni. Voru þá aðrir eigendur að fiskeldisstöðinni, en N keypti stöðina síðari hluta ársins 1994. Hafði bótakrafa fyrri eigenda ekki fylgt með í kaupunum og gerði N heldur ekki kröfur vegna hennar á hendur R. Reyndi því ekki á bótaskyldu R vegna affalla á fiski í stöðinni vorið 1994. Í apríl 1995 urðu enn töluverð afföll í stöðinni og taldi N þau stafa af framkvæmdum R árið áður. Afföll þessi voru rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Sýnt var að dæmi voru um að slík eitrun hafði myndast í vatninu sem fiskeldisstöðin stóð við, sökum náttúrulegra aðstæðna við vatnið, sérstaklega þegar ís og snjór lágu yfir líkt og var þegar eitrunin varð. Ekki hafði verið sýnt fram á að aðgerðir R hefðu getað valdið þessu tjóni N svo löngu síðar, eða um ári eftir að viðgerðin fór fram. Var N ekki talinn hafa sannað að tjón hans hafi mátt rekja til umræddra aðgerða R. N reisti kröfur sínar einnig á því að tjón af völdum nýrnaveiki í fiski í stöðinni í júní 1995 mætti rekja til þess að opnað hafi verið að nýju fyrir botnlokuna. Af gögnum málsins varð hins vegar ráðið að flóð höfðu orðið í Fljótaá af völdum mikilla vorleysinga það árið. Höfðu leysingarnar m.a. valdið því að á sem rann í miðlunarlón stíflunnar braut sér leið fram hjá stíflumannvirkjum með miklum framburði aurs og grjóts í ána neðan þeirra. Voru þetta atburðir sem voru ekki á valdi R og hann gat ekki borið ábyrgð á. Var R sýknaður af skaðabótakröfum N. N var gert að greiða R fyrir raforku samkvæmt varakröfu R í gagnsök.

Einkahlutafélagið V hóf í byrjun árs 1995 innflutning á vetnisklórflúorkolefni til notkunar í kæli- og frystitækjum, en þá gilti um innflutning efnisins reglugerð nr. 546/1994 um varnir gegn mengun af völdum ósoneyðandi efna. Samkvæmt auglýsingum ráðherra vegna áranna 1995 og 1996 skyldi við úthlutun innflutningsheimilda miðað við innflutning viðkomandi fyrirtækis á árinu 1989, en á því ári hafði V ekki haft neinn innflutning efnisins með höndum. V sótti um leyfi til innflutnings efnisins vegna ársins 1995 og enn á ný vegna áranna 1996 og 1997 en var synjað um þær innflutningsheimildir, sem félagið fór fram á. Með hliðsjón af tilgangi laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni, breytingarlaga nr. 51/1993 sem veittu umhverfisráðherra heimild til að setja nauðsynlegar reglur um notkun ósoneyðandi efna í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, og efnisákvæðum alþjóðasáttmála um vernd ósonlagsins var talið, að 2. mgr. 29. gr. laga nr. 52/1988 fæli í sér nægilega heimild fyrir ráðherra til að takmarka innflutning á vetnisklórflúorkolefni með reglugerð. Þá var ekki talið, að ráðherra hefði framselt Hollustuvernd ríkisins vald umfram það, sem heimilt var, þegar hann fól stofnuninni að framkvæma innflutningstakmarkanirnar. Hins vegar hefði Hollustuvernd borið að gæta réttra laga og málefnalegra sjónarmiða við þessa framkvæmd. Þóttu lög nr. 52/1988 eða alþjóðasamningar eigi hafa veitt heimild til þess að gera greinarmun á einstökum innflytjendum eftir því efnismagni, sem þeir höfðu flutt inn á árinu 1989. Brast því ákvæði í auglýsingum ráðherra um að taka skyldi mið af innflutningi fyrirtækis á árinu 1989 lagastoð og ákvarðanir Hollustuverndar, sem byggðu á ákvæðinu, voru ólögmætar. Voru V dæmdar bætur að álitum vegna innflutnings á árinu 1995 en ekki þótti hafa verið sýnt fram á tjón vegna ársins 1996.