Dómstólaleit

A krafðist miskabóta vegna ólögmætrar meingerðar samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. A byggði kröfu sína í fyrsta lagi á því að hann hefði orðið fyrir miska vegna ólögmætrar meðferðar og notkunar á persónuupplýsingum í sjúkraskrá hans af hálfu læknisins B. Í öðru lagi að Heilbrigðisstofnun C hefði ekki viðhaft grunnkröfur við vinnslu persónuupplýsinga skv. 1. mgr. 77. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og í þriðja lagi að málsmeðferð og svör landlæknis meðan mál hans hefði verið til umfjöllunar hjá embættinu hefði ekki falið í sér góða stjórnsýsluhætti. Var talið að þótt stefndi hefði viðurkennt bótaskylda gagnvart A á framangreindum grundvelli yrði með sjálfstæðum hætti að færa sönnur á það ófjárhagslega tjón sem aðili teldi sig hafa orðið fyrir vegna hinnar bótaskyldu háttsemi. Var talið að ekkert slíkt tjón hefði verið staðreynt í málinu ef frá væri talin meðferð læknisins B á persónuupplýsingum um A. Við ákvörðun miskabóta vegna þess þáttar var meðal annars litið til þess að engin viðhlítandi sönnunarfærsla hefði farið fram af hálfu A um það ófjárhagslega tjón sem hann taldi sig hafa orðið fyrir en ekki væri hægt að byggja á einhliða frásögn hans þar að lútandi og að A hefði þegar verið dæmdar bætur fyrir miska sem líta yrði á sem afleiðingar hinnar ólögmætu notkunar B á umræddum upplýsingum. Þá var talið að fjölmiðlaumfjöllun sem hann hefði sjálfur átt aðild að gæti ekki haft áhrif til lækunnar miskabóta en á hinn bóginn gæti slík umfjöllun ekki aukið það tjón sem bætt yrði. Var Í gert að greiða A 200.000 krónur í miskabætur.

E höfðaði mál gegn I, R og J vegna umfjöllunar dagblaðsins DV um fjármál E sem birtist í dagblaðinu sjálfu og á vefriti þess. Taldi E að brotið hefði verið gegn friðhelgi einkalífs hans og að gera ætti I, R og J refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæma þá til að greiða sér miskabætur og fé til að standa straum af birtingu dómsins. Óumdeilt var að I bæri ábyrgð samkvæmt þágildandi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt á því efni sem birtist í dagblaðinu og hann var nafngreindur sem höfundur að. Á öðru efni báru R og J ábyrgð sem ritstjórar dagblaðsins samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Þar sem I hafði engin gögn fært fram um að hann hefði gert athugasemdir við ritstjóra eða útgefendur vefrits DV við það að honum væri þar ítrekað eignað efni um E sem hann taldi sig ekki höfund að var talið sannað að hann væri höfundur þess efnis og að kröfum vegna þess væri því réttilega beint að honum. Ekki var fallist á að R og J bæru á grundvelli lögjöfnunar frá 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 ábyrgð á efni um E sem birtist á vefriti DV og var ekki merkt tilteknum höfundi. Tekið var fram að 3. mgr. 15. gr. laganna væri í eðli sínu hlutlæg og því undantekning frá meginreglum laga um sök sem grundvöll ábyrgðar. Einnig yrði að gæta varúðar við að byggja refsiheimild á lögjöfnun, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga. Aftur á móti var talið að á R og J hefði hvílt eftirlitsskylda sem ritstjórum vefritsins. Saknæm vanræksla þeirra á að sinna þessari eftirlitsskyldu kynni að varða þá ábyrgð og þótti málinu því ekki ranglega beint að þeim vegna þessa efnis. Tekið var fram að þegar metið væri hvar mörkin lægju milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs yrði að líta til stöðu þjóðfélagsmála á hverjum tíma, hvaða málefni bæru hæst í opinberri umræðu og væru almennt talin miklu varða. Þótti umfjöllun DV um lántökur E lýsa dæmigerðu ferli um afleiðingar útlánastefnu íslenskra viðskiptabanka og áhættusækni íslenskra fjárfesta, sem kynni að hafa átt þátt í því hruni sem varð í íslensku efnahagslífi við fall viðskiptabankanna þriggja haustið 2008 og hefði haft mikil og almenn áhrif á alla starfsemi í landinu og kjör almennings. Við þessar aðstæður gæti skerðing á frelsi fjölmiðla til að fjalla um þessi fjárhagsmálefni E ekki talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Um umfjöllun dagblaðsins og vefritsins um laun E frá tilteknu knattspyrnufélagi tók Hæstiréttur fram að E væri þjóðþekktur sem atvinnumaður í knattspyrnu og hefði ekki vikist undan því að vera í sviðsljósi fjölmiðla sem slíkur. Launamál þekktra atvinnuknattspyrnumanna væru reglulega til umfjöllunar í fjölmiðlum og tengdust því starfi E sem hann væri þjóðþekktur fyrir. Var talið að umfjöllun DV teldist að þessu leyti ekki brot á friðhelgi einkalífs E. Loks var ekki fallist á að brotið hefði verið gegn friðhelgi einkalífs E með umfjöllun vefrits DV um spilafíkn E. Vísað var til þess að um hefði verið að ræða endursögn umfjöllunar sem áður hafði birst opinberlega hjá öðrum fjölmiðlum og að E hefði sjálfur gert spilafíkn sína að umtalsefni í viðtölum. Voru I, R og J því sýknaður af kröfum E.

L og B höfðuðu mál til heimtu bóta vegna miska sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna umfjöllunar P, H, J, S og Þ í dægurmálaþættinum Kastljósi og í fréttatímum útvarps og sjónvarps Ríkisútvarpsins um umsókn L um íslenskan ríkisborgararétt. Kjarni umfjöllunarinnar var hvort meðferð umsóknarinnar hefði verið óeðlileg og það helgast af tengslum L við þáverandi umhverfisráðherra. Var málatilbúnaður L og B reistur á því að umfjöllunin hefði falið í sér ólögmæta meingerð í þeirra garð. Taldi Hæstiréttur að ætla yrði fjölmiðlum svigrúm til umfjöllunar um málefni sem þetta, sem ætti erindi til almennings og væri hluti af þjóðfélagsumræðu. Viðleitni H, J, S og Þ til að sýna fram á að afgreiðsla umsóknar L væri tortryggileg og að valdi hefði verið misbeitt hefði ekki beinst að L og B heldur að þáverandi umhverfisráðherra og allsherjarnefnd Alþingis. Hins vegar var talið að umfjöllun H, J, S og Þ í Kastljósi og viðleitni þeirra til að sýna fram á að meðferð og afgreiðsla umsóknar L hefði verið óeðlileg hefði borið ofurliði vilja þeirra til að fara rétt með staðreyndir og til að leiðrétta rangfærslur og gera viðhlítandi grein fyrir lagagrundvelli málsins. Þótt fallast mætti á með L og B að P, H, J, S og Þ hefðu í ýmsum atriðum brotið þær skyldur sem á þeim hvíldu í starfi og ekki sýnt L og B þá tillitssemi sem ætlast hefði mátt til, þá hefði umfjöllunin um persónuleg atriði sem L og B vörðuðu verið svo samofin málefninu að útilokað hefði verið að greina þar skýrlega á milli. Yrðu einstaklingar að nokkru marki að þola að persónuleg málefni, er þá varða, kæmu í slíkum tilvikum til almennrar umfjöllunar. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu af kröfum L og B um miskabætur og að ekki væru skilyrði til að dæma refsingu vegna brota á 228. og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Samkvæmt 94. gr. laga nr. 90/2003 laga um tekjuskatt er öllum aðilum, bæði framtalsskyldum og öðrum, skylt að láta skattyfirvöldum í té ókeypis og í því formi, sem óskað er, allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn er þau beiðast og unnt er að láta þeim í té. Á grundvelli þessa ákvæðis úrskurðaði héraðsdómur að V væri skylt að veita R yfirlit yfir hreyfingar á greiðslukortum sem gefin voru út og skuldfærð erlendis, en notuð á Íslandi til úttektar í bönkum eða til greiðslu á vörum og þjónustu á tilteknu tímabili, enda hefði heildarúttekt hvers korts á tímabilinu numið að minnsta kosti 5.000.000 íslenskum krónum. V krafðist þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi og reisti kröfu sína meðal annars á því að honum væri óheimilt að afhenda umbeðnar upplýsingar vegna lögboðinnar þagnarskyldu sem á honum hvílir samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í dómi Hæstaréttar sagði að þar sem ákvæði 94. gr. laga nr. 90/2003 fæli í sér skyldu til að veita upplýsingar og telja yrði þau sérákvæði gagnvart ákvæðum 58. gr. laga nr. 161/2002 gengju nefnd ákvæði 94. gr. þeim framar. Vegna áskilnaðar lögmætisreglunnar um að íþyngjandi ákvarðanir stjórnvalda yrðu að byggjast á skýrri lagaheimild réðist skýring á valdheimildum R eingöngu af texta 1. mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003 en ekki af ákvæði reglugerðar nr. 373/2001 sem vísað var til af hálfu R. Féllst Hæstiréttur á með R að orðalagið „annarra aðila“ í ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003 væri það rúmt að það tæki bæði til nafngreindra og ónafngreindra aðila sem upplýsingagjafi hefði átt samskipti við og hefðu upplýsingar um. Þá var talið að umbeðnar upplýsingar R væru fengnar í yfirlýstum, skýrum og málefnalegum tilgangi og uppfylltu því skilyrði 2. töluliðar 1. mgr. 7. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd svo sem nauðsynlegt var. Skilyrði 3. töluliðar sama ákvæðis var einnig talið uppfyllt. Á grundvelli framansagðs voru uppfyllt lagaskilyrði til að taka kröfu R til greina og var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Árið 2002 sýndi R kvikmynd í sjónvarpi úr þáttaröð er framleidd var af félaginu H. Efni myndarinnar var sótt í þann atburð þegar Þ eiginmanni áfrýjanda HK og föður annarra áfrýjenda, var ráðinn bani á vinnustað sínum í Reykjavík. Áfrýjendur byggðu á því að eins og fjallað hefði verið um efnið í myndinni hefði verið vegið harkalega að friðhelgi einkalífs þeirra og kröfðust þau því miskabóta úr hendi R. Áfrýjendur höfðuðu málið upphaflega gegn R og B, sem var þá nýtt heiti á félaginu H, en fyrir aðalmeðferð máls í héraði var B tekið til gjaldþrotaskipta. Óumdeilt var í málinu að félagið H, sem var framleiðandi myndarinnar, réði efnistökum og framsetningu hennar og að nafns H var getið í lok myndarinnar. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að a. liður 26. gr. útvarpslaga verði ekki skýrður á annan veg en þann að félagið hefði verið flytjandi í merkingu ákvæðisins og réði þar engum úrslitum að það hefði ekki jafnframt lagt til þá tækni, sem þyrfti til að dreifa efninu til áhorfenda. Með vísan til meginreglu 26. gr., um að sá sem flytur sjálfur efni í eigin nafni beri ábyrgð á því, bar félagið H ábyrgð á myndinni. Ábyrgð stefnda gat því aðeins komið til að enginn annar væri fyrir hendi skv. a. til c. lið 26. gr., en 26. gr. útvarpslaga yrði ekki skýrð svo að ógjaldfærni eða andlát þess, sem ber ábyrgð samkvæmt a. lið greinarinnar gæti leitt til þess að ábyrgð, sem ekki var fyrir hendi í upphafi, yrði síðar lögð á útvarpsstjóra sbr. d. lið 26. gr. Að öllu virtu var R sýknaður af kröfum áfrýjenda vegna aðildarskorts.

H, J og E höfðuðu mál til greiðslu miskabóta úr hendi R og B. Vísuðu þau til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til aðilasamlags. Fallist var á að skilyrði aðilasamlags væru fyrir hendi í málinu til sóknar og varnar. H, J og E gáfu hins vegar þær skýringar á kröfugerð sinni fyrir dómi að um væri að ræða sameiginlega kröfu þeirra þriggja á hendur R og B. Talið var að til að neyta fyrrgreindrar heimildar til aðilasamlags hefði þeim H, J og E verið nauðsyn að gera hvert fyrir sig sérstaka kröfu og þar sem það hefði ekki verið gert væri krafa þeirra ódómtæk og var málinu vísað frá dómi af sjálfsdáðum.