Dómstólaleit

S ehf. höfðaði mál á hendur A til greiðslu skaðabóta vegna rekstrartjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna tveggja breytinga A á deiliskipulagi fyrir svokallaðan miðbæjarreit en S ehf. hafði rekið þar verslun allt til ársins 2009. Þá krafðist S ehf. jafnframt bóta vegna útlagðs kostnaðar og kostnaðar vegna yfirmatsgerðar. S ehf. byggði málsókn sína á 1. mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sem átti við í lögskiptum aðila. Í dómi Hæstaréttar kom fram að bætur á grunni þess ákvæðis tæki aðeins til tjóns á fasteign gagnvart eiganda hennar en ekki þriðja manns sem væri með starfsemi í eigninni. Samkvæmt því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna A af kröfu um bætur vegna rekstrartjóns S ehf. Þá var talið að S ehf. gæti ekki á grundvelli fyrrnefnds ákvæðis krafið A um útlagðan kostnað og að matskostnaður teldist til málskostnaðar sbr. e. lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því A sýknað af kröfum S ehf.

Í málinu krafðist D bóta úr hendi H, annars vegar þar sem gildistaka deiliskipulags fyrir Friðarstaði í Hveragerði, þar sem hann var ábúandi, hefði leitt til rýrnunar á verðmæti jarðarinnar og verulegrar skerðingar á nýtingarmöguleikum hennar og hins vegar vegna þess að synjun H um að veita sér leyfi til að breyta gróðurhúsi á jörðinni í hesthús hefði valdið sér fjárhagslegu tjóni. Fyrir lá að umrætt deiliskipulag var samþykkt af bæjarstjórn H árið 2002, en auglýsing um samþykkt og gildistöku skipulagsins var fyrst birt í B-deild Stjórnartíðinda árið 2009. Með vísan til ákvæða laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem voru í gildi við samþykkt deiliskipulagsins, var talið að fyrri bótakrafan hefði verið fallin úr gildi fyrir fyrningu þegar málið var höfðað árið 2014. Þá var tekið fram að krafan væri einnig fyrnd þótt upphaf fyrningarfrests yrði miðað við birtingu auglýsingarinnar í Stjórnartíðindum, sbr. 1. mgr. 9. gr. og 1. og 2. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sem þá höfðu öðlast gildi. Að því er varðaði síðari bótakröfu D var það niðurstaða dómkvaddra yfirmatsmanna að meiri kostnaður yrði því samfara að breyta gróðurhúsinu í hesthús en að reisa slíkt hús frá grunni. Með vísan til þess hefði D ekki fært sönnur á að hann hefði beðið fjártjón vegna stjórnvaldsákvörðunar H. Samkvæmt framansögðu var H sýknaður af báðum kröfum D.

H, Þ, S, I, M, E, HF og KK kröfðu K um skaðabætur vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum vegna tveggja leigulóða úr landi V sem voru innan landsvæðis sem K tók eignarnámi á árinu 1992, en K sagði þeim upp leiguafnotum sínum með bréfi 7. desember 2011. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 var viðurkennd bótaskylda K vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti sem þau hefðu orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Deildu aðilar m.a. um það hvort sá dómur Hæstaréttar hefði þýðingu fyrir úrslit málsins í ljósi dóms réttarins í máli nr. 247/2011. Sló Hæstiréttur því föstu að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 hefði með bindandi hætti, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verið skorið úr um rétt H, Þ, S, I, M, E, HF og KK til skaðabóta vegna þeirra atvika sem þar hefði verið lýst. Þá hefði dómurinn og fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greindi þar til hið gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sama lagaákvæðis. Haggaði dómur Hæstaréttar í máli nr. 247/2011 í engu þeirri niðurstöðu sem komist hefði verið að í fyrrgreinda málinu um bótaskyldu K enda hefði seinna málið verið milli annarra aðila, það höfðað á öðrum grundvelli en hið fyrra og atvik þess önnur. Þar sem K hefði ekki, að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009, annast um að dómkvaddir yrðu matsmenn til að ákveða bætur vegna skerðingu lóðarréttindanna, svo sem honum bar að gera, hefði H, Þ, S, I, M, E, HF og KK verið rétt að höfða málið til að fá úrlausn dómstóla um fjárhæð bóta sinna. Gat uppsögn K 2011 á leigusamningum um lóðirnar engu breytt um skyldu hans til greiðslu skaðabóta vegna þeirra aðgerða hans sem til bótaskyldu leiddi samkvæmt dómi í máli nr. 334/2009. Þar sem lóðirnar hefðu verið leigðar með þeim skilmála að á þeim mætti reisa sumarbústaði var ekki talið að við úrlausn um kröfur H, Þ, S, I, M, E, HF og KK yrði byggt á matsgerð sem K aflaði og byggði á því að einungis væri hægt að nýta lóðirnar til útivistar og ræktunar. Að því er varðaði matsgerð sem H, Þ, S, I, M, E, HF og KK höfðu aflað um tjón sitt og byggði á sjónarmiðum þar sem enduröflunarverð réði niðurstöðu vísaði Hæstiréttur til þess að hér á landi hefði sú meginregla verið talin gilda í réttarframkvæmd að miða bæri bætur vegna eignarnáms við sölu- eða markaðsvirði eignar, nema útreikningar á grundvelli notagildis leiddu til hærri niðurstöðu. Einungis í undartekningartilvikum gæti eignarnámsþoli átt rétt á bótum sem ákvarðaðar væru á grundvelli enduröflunarverðs. Þar sem leigutakar lóðanna hefðu í reynd ekki nýtt lóðirnar og því engan arð af þeim haft yrðu bætur þeim til handa ekki ákvarðaðar á grundvelli notagildis. Þá væru atvik máls ekki með þeim hætti að þær yrðu ákvarðaðar með hliðsjón af enduröflunarverði. Af því leiddi að matsgerð sú sem H, Þ, S, I, M, E, HF og KK byggðu á gæti ekki verið til sönnunar um tjón þeirra að því marki sem enduröflunarverð væri þar lagt til grundvallar niðurstöðu. Yrði að meta tjón þeirra á grundvelli ætlaðs sölu- eða markaðsverðs á þeim tíma sem atvik málsins urðu. Við matið leit Hæstiréttur í fyrsta lagi til nálægðar lóðanna við höfuðborgarsvæðið og staðsetningar þeirra og í öðru lagi til þess að leiguréttinn mátti framselja, en um 50 ár hefðu verið eftir af leigutímanum. Var því fallist á með H, Þ, S, I, M, E, HF og KK að K hefði með aðgerðum sínum valdið þeim fjártjóni. Við mat á fjárhæð tjónsins yrði hins vegar ekki fram hjá því horft að í leigusamningunum voru verulega íþyngjandi uppsagnarákvæði, en af því leiddi óvissu um varanleika réttindanna sem var talið til þess fallið að draga úr verðmæti þeirra við framsal. Þá var einnig litið til þess að matsmenn hefðu álitið bætur sem höfðu verið ákvarðaðar vegna lóðarréttinda á svipuðum slóðum óhóflega háar. Með hliðsjón af þessu taldi Hæstiréttur að bætur fyrir skerðingar á lóðarleiguréttindunum væru hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur fyrir hvora lóð.

Að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar tók sveitarfélagið H ákvörðun 5. nóvember 2008 um að taka tiltekið land Á eignarnámi. Var sú ákvörðun tilkynnt Á með bréfi næsta dag. Í kjölfar ábendinga til Skipulagsstofnunar um að umsögn hennar hefði verið byggð á ófullkomnum gögnum dró hún umsögn sína til baka og veitti nýja, þar sem fallist var á eignarnám á hluta þess lands sem um ræddi. Tók H aftur ákvörðun 7. janúar 2009 um eignarnám á landi Á á grundvelli nýrrar umsagnar Skipulagsstofnunar og var ákvörðunin tilkynnt Á með bréfi 2. mars 2009. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði meðal annars að verulegir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð hreppsnefndar H. Þannig hefði Á ekki verið kynnt ný umsögn Skipulagsstofnunar. Fyrri ákvörðun H hefði ekki verið afturkölluð þó fyrir lægi að hún stæðist ekki skilyrði þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Á hefði ekki verið tilkynnt um að mál hans væri á ný til meðferðar hjá H, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Þá hefði H ekki leitað eftir að ná samkomulagi við Á eftir að ný umsögn Skipulagsstofnunar lá fyrir. Loks hefði Á ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um málið áður en ný ákvörðun hefði verið tekin á grundvelli nýrra gagna og upplýsinga og hefði þannig verið brotið gegn andmælarétti hans samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Var því fallist á kröfu Á um ógildingu ákvörðunar H frá 7. janúar 2009 um að taka land hans eignarnámi.

Sveitarfélagið Á var sýknað af kröfu H um skaðabætur vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir er nýtt aðalskipulag sveitarfélagsins fyrir tímabilið 2005 til 2024 tók gildi þar sem ósannað þótti að H hefði orðið fyrir fjártjóni við gildistöku skipulagsins. Þá lá hvorki fyrir að sveitarfélagið hefði valdið H fjártjóni með saknæmri háttsemi er það synjaði hugmyndum H um hagnýtingu á landi hans undir byggingarlóðir né er honum var synjað um leyfi til að reisa þar einbýlishús.

H var gert að greiða eigendum jarðarinnar M bætur á grundvelli 1. mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, vegna rýrnunar á verðmæti jarðarinnar sem talin var vera sennileg afleiðing af gildistöku deiliskipulags fyrir lóð úr aðliggjandi jörð sem skipulögð var undir svínabú. Var talið að lyktarmengun frá svínabúinu gagnvart jörðinni M væri veruleg og mun meiri en almennt mætti gera ráð fyrir til sveita þar sem stundaður væri landbúnaður.

Með nýju aðalskipulagi, sem samþykkt var á árinu 2007, var flugvöllurinn á Ó felldur út af skipulagi en H hafði á árinu 1987 fengið leyfi til byggingar flugskýlis við flugvöllinn. Í málinu krafðist H þess að F leysti til sín flugskýlið og greiddi honum innlausnarverð sem byggði á matsgerð dómkvadds matsmanns. Féllst Hæstiréttur á kröfu H um að F innleysti flugskýlið þar sem breytt skipulag væri ástæða þess að H gæti ekki lengur nýtt það eins og hann ætlaði þegar hann byggði það og breytingin væri til þess fallin að rýra verðgildi flugskýlisins. Á hinn bóginn var hafnað kröfu H um að F væri gert skylt að greiða honum innlausnarverð á grundvelli matsgerðar þar sem sú krafa væri ekki í samræmi við ákvæði 3. mgr. 33. gr. þágildandi skipulagslaga nr. 73/1997 um skyldu matsnefndar eignarnámsbóta til að ákveða kaupverð.

F ehf. og SÁ gerðu 14. desember 2006 með sér samning um makaskipti á landspildum. F ehf. taldi að SÁ hefði ekki efnt samninginn og krafðist þess fyrir dómi að SÁ greiddi sér fjárhæð sem tók mið af ákvæði samningsins um verðmæti þeirrar spildu sem átti að koma í hlut F ehf. Í dómi Hæstaréttar var bent á að F ehf. hefði ekki afsalað til SÁ þeirri spildu sem því bar að gera samkvæmt samningnum og óumdeilt væri að F ehf. væri enn þinglýstur eigandi hennar. Hvorki var talið að SÁ hefði tekið til sín umráð spildunnar með samþykki deiliskipulags né að sannað væri að SÁ hefði ráðstafað landi úr spildunni til annarra. Loks var talið að þar sem aðilar höfðu síðar sammælst um að fallin væri niður skylda SÁ til að afhenda F ehf. lóðir, svo og að leitast yrði við að semja um kaup SÁ á spildu F. ehf., gæti F ehf. ekki krafist þess að SÁ efndi samkomulagið frá 14. desember 2006 eftir aðalefni þess eða með greiðslu eins og krafist væri í málinu. SÁ var því sýknað af kröfu F ehf.

Í málinu kröfðust T og H þess aðallega að sveitarfélaginu V yrði gert að leysa til sín fasteign þeirra að R á grundvelli 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og til vara að viðurkennt yrði að „föst búseta til íbúðar“ væri heimil að R. Byggðu þau meðal annars á því að eftir kaup þeirra á eigninni hefði aðalskipulagi í V, sem tók meðal annars til landnotkunar í R, verið breytt á þann hátt að hús þeirra teldist orðið frístundarhús. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili, eins og þeim var breytt með lögum nr. 149/2006, leiddi framangreint til þess að lögheimili fengist ekki skráð að R. Talið var að þar sem umrædd eign T og H hefði aldrei verið samþykkt sem íbúðarhúsnæði hefði nýtt aðalskipulag V engu breytt um leyfða notkun hússins og þau því ekki orðið fyrir tjóni við gildistöku breytinga á skipulaginu. Var kröfu þeirra um innlausn samkvæmt 33. gr. laga nr. 73/1997 því hafnað. Hvað varðaði kröfur T og H um viðurkenningu á því að föst búseta til íbúðar væri heimil á eign þeirra kemur fram í dómi Hæstaréttar að ekki yrði annað ráðið af gögnum málsins en að T og H hefðu við höfðun málsins átt fasta búsetu í húsinu í skilningi 1. og 2. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1990 og að lögheimili þeirra hafi verið þar skráð því til samræmis. Þótt þau flyttu af eigninni stæðu lög ekki gegn því að þau tækju þar aftur upp fasta búsetu. Á hinn bóginn gæti ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 21/1990, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2006, komið í veg fyrir að T og H fengju á þeim grundvelli skráð þar lögheimili. Dómkrafa þeirra að þessu leyti sneri ekki að lögheimili þeirra eftir orðanna hljóðan. Ekkert lægi fyrir um að V hefði lagst gegn búsetu þeirra eða annarra í húsinu eða vefengt á annan hátt að þeim væri heimilt að eiga þar bústað, enda ætti ákvörðun um slíkt ekki undir V að lögum. Að þessu virtu yrði ekki séð hvaða lögvarða hagsmuni T og H gætu haft af því að felldur yrði efnisdómur á þessa dómkröfu og var henni því að af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi.

S o.fl. höfðuðu mál gegn A o.fl. og kröfðust viðurkenningar á því að A. o.fl. væru hver um sig skaðabótaskyldir vegna þeirrar skerðingar sem starfsemi álbræðslunnar í Straumsvík hefði í för með sér á verðmæti hluta af landi S. o.fl. innan jarðarinnar Óttarsstaða í Hafnarfirði. Landsvæðið féll annars vegar undir svokallað svæði takmarkaðrar ábyrgðar, sem kveðið var á um í samningi frá 28. mars 1966 um álbræðsluna í Straumsvík, og hins vegar þynningarsvæði vegna mengunar frá henni, sem afmarkað var í aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Í aðalkröfu lögðu S o.fl. til grundvallar að spillt væri fyrir þeim öllu landi Óttarstaða sem ættu undir svæði takmarkaðrar ábyrgðar, að viðbættu svæði sem væri innan þynningarsvæðis samkvæmt aðalskipulagi H, eða samtals 450,181 hekturum. Til vara var miðað við 247,2814 hektara lands sem féll innan þynningarsvæðisins. Í dómi Hæstaréttar kemur meðal annars fram að með samningi íslenska ríkisins við A 28. mars 1966 hafi ekki verið lagðar kvaðir á notkun lands innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar aðrar en þær að menn, sem síðar tækju þar upp búskap eða garðyrkju, gætu ekki krafið A um skaðabætur vegna tjóns, sem þeir kynnu að bíða í slíkri starfsemi af völdum loftmengunar frá álbræðslunni. S o.fl. hefðu ekki borið því við að þessi takmörkun á skaðabótaábyrgð hafi ein og sér orðið þeim til tjóns. Nokkur íbúðarbyggð hefði verið komin við gildistöku aðalskipulags H innan svæðis takmarkaðrar ábyrgðar og í skipulaginu hefði verið gert ráð fyrir talsverðri aukningu hennar. Ekki væru því efni til að líta svo á að afmörkun á svæði takmarkaðrar ábyrgðar innan merkja Óttarsstaða stæði því í vegi að H gæti ákveðið í skipulagi að þar rísi íbúðarhúsnæði eða að afmörkunin skerti á annan hátt heimildir S o.fl. til nota af landinu, enda hefðu þau ekki borið við að þau hefðu hug á að ráðstafa því til búskapar eða garðyrkju. Þegar af þessum ástæðum gæti krafa S. o.fl. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu A o.fl. ekki tekið til alls svæðisins, sem greindi í aðalkröfu þeirra. Hvað varðaði hið svokallaða þynningarsvæði vegna álbræðslu A segir í dómi Hæstaréttar að í 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 væri lagt bann við því að íbúðarhús væru á þynningarsvæði atvinnurekstrar við álframleiðslu. Samkvæmt gögnum málsins hefði land innan merkja Óttarsstaða, sem félli undir þynningarsvæði vegna álbræðslu A, aldrei á fyrri stigum verið afmarkað í aðalskipulagi sem byggingarland fyrir íbúðarhúsnæði eða til afnota við aðra starfsemi, sem nú yrði útilokuð vegna þynningarsvæðisins, sbr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. S o.fl. hefðu ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að verðmæti þessa lands, að því leyti sem það hefði verið eða kynni í framtíðinni að vera skipulagt fyrir iðnað, þjónustustofnanir og hafnarstarfsemi, yrði minna en ef nýta mætti það undir íbúðarbyggð, landbúnað eða matvælaframleiðslu, en ekki stoðaði þeim að bera því við að slíkt væri alkunnugt í skilningi 3. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. S. o.fl. hefðu því ekki sýnt fram á að það hefði þegar orðið þeim til tjóns að ákvæði 23. gr. reglugerðar nr. 941/2002 og aðalskipulag H kæmi í veg fyrir að hluti þessa lands Óttarsstaða yrði að öðru óbreyttu nýttur á framangreindan hátt. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A. o.fl. af köfum S o.fl. í málinu.

H, Þ, S og G, leigjendur að tveimur spildum úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi, höfðuðu mál gegn K og reistu kröfu sína á því að á árinu 1998 hefði K tekið eignarnámi hluta af landinu á svokölluðu norðursvæði. Í kjölfar þess hefði K með nýju aðal- og deiliskipulagi gert breytingu á landnotkun á svæðinu. Því hefði þannig verið breytt úr frístundabyggð í íbúabyggð og tæki nýtt skipulag meðal annars til leigulóðanna tveggja. Með nýju skipulagi og raski, sem af þessu hlytist, hefði K gert lóðirnar ónothæfar fyrir H, Þ, S og G og bæri bótaábyrgð á þeim gerðum sínum. K mótmælti því að lóðir H, Þ, S og G væru á þessu svæði, en fyrir því bæru þau sjálf sönnunarbyrði. Reisti hann málatilbúnað sinn einkum á því að H, Þ, S og G hefði hvorki tekist að sanna hvar lóðir þeirra væru né að þær væru innan lögsögumarka K. Var fallist á með H, Þ, S og G að nægilega væri sannað að leigulóðir þeirra lægju í norðanverðu Vatnsendahvarfi innan lögsögumarka K. Allt land á því svæði, sem lóðirnar gætu verið innan, væri í eigu K eftir eignarnám sem gert var 1992. Var því fallist á viðurkenningarkröfu H, Þ, S og G um bótaskyldu K vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum þeirra.

Með nýju deiliskipulagi var gert ráð fyrir kvöð um umferð ökutækja um lóðina við hús nr. 87 á Laugaveg í Reykjavík, inn á lóð hússins nr. 85. Í málinu kröfðust eigendur hússins nr. 85, U ehf., O ehf. og S ehf. þess að viðurkennt yrði fyrir dómi að eiganda hússins nr. 87, H, yrði gert að viðlögðum dagsektum að fjarlægja þær tálmanir sem hindruðu umræddan umferðarrétt þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að félögin gætu ekki reist umferðarrétt sinn á gangréttindum sem þinglýst höfðu verið sem kvöð á eignirnar árið 1944, en þau réttindi tóku til annarrar leiðar á lóðinni en umferðarkvöðin. Talið var að umrædd kvöð í deiliskipulaginu hefði falið í sér skerðingu á eignarréttindum H sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við gerð deiliskipulagsins hefði þess hvorki verið freistað að afla samþykkis H við að láta eign sína af hendi eða heimila umferð ökutækja um hana, né gripið til þeirra úrræða um eignarnám sem væru að finna í 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Var H því sýknaður af kröfu U ehf., O ehf. og S ehf.

Áfrýjendur kröfðust þess að felld yrði úr gildi ákvörðun byggingarfulltrúa G um að veita E leyfi til framkvæmda við smíði einbýlishúss í G. Áfrýjendur báru fyrir sig að húsið uppfyllti ekki ákveðin atriði í skilyrðum byggingarskilmála og að G hefði brotið gegn fyrirmælum 10. til 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð málsins, þar sem ólögmæt og ómálefnanleg sjónarmið hefðu ráðið útgáfu byggingarleyfisins. Ekki var talið að áfrýjendur hefðu sýnt fram á að byggingarleyfið hefði verið gefið út í andstöðu við byggingarskilmála eða ákvæði stjórnsýslulaga og voru G og E sýknaðir af kröfu áfrýjenda.