Dómstólaleit

Í málinu krafðist S hf. endurgreiðslu búnaðargjalds sem hann greiddi á árunum 2010 til 2014, en fyrir lá að gjaldinu var ráðstafað til Svínaræktarfélags Íslands, Bjargráðasjóðs, Bændasamtaka Íslands og Búnaðarsambands Kjalarnesþings. Reisti S hf. kröfu sína á því að álagning og innheimta gjaldsins samkvæmt lögum nr. 84/1997 um búnaðargjald væri ólögmæt hvað hann varðaði, auk þess sem gjaldtakan stangaðist á við ákvæði stjórnarskrárinnar um félagafrelsi og skattlagningu og bryti í bága við ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu. Talið var að lög nr. 84/1997 mæltu ótvírætt fyrir um að S hf. bæri að greiða búnaðargjald sem næmi veltu af sölu hans á afurðum sínum að teknu tilliti til frádráttar samkvæmt nánar greindum matsreglum ríkisskattstjóra. Hvað varðaði Bjargráðasjóð var litið svo á að hann væri stjórnvald en ekki félag og félli því ekki undir 74. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu S hf. um endurgreiðslu búnaðargjalds, sem hann hafði greitt á framangreindu tímabili, að því leyti sem nam þeim hluta gjaldsins er rann til sjóðsins. Vísað var til þess að þótt reglur um ákvörðun búnaðargjalds og álagningu þess væri í samræmi við fyrirmæli 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og fullnægði því að formi til kröfum sem gerðar væru til skattlagningar leiddi það eitt og sér ekki til þess að hafnað yrði kröfu S hf. um endurgreiðslu búnaðargjalds að því leyti sem það hefði runnið til Svínaræktarfélags Íslands, Bændasamtaka Íslands og Búnaðarsambands Kjalarnesþings. Talið var að ekki yrði réttlætt að leggja þá skyldu á S hf. að greiða gjald sem ráðstafað hafði verið til þessara þriggja félaga óháð vilja hans með vísan til þess að slíkt hefði verið nauðsynlegt vegna almannahagsmuna eða vegna réttinda annarra, sbr. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Var því fallist á með S hf. að sá hluti gjaldsins hefði farið í bága við það frelsi sem honum væri tryggt í áðurnefndu stjórnarskrárákvæði til að standa utan félaga, sbr. einnig 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Með vísan til 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda var Í gert að endurgreiða S hf. þann hluta búnaðargjaldsins.

C ehf. hefur með höndum starfsemi sem felst í skráningu og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust og ýmsa þjónustu því tengdu og hefur um langt skeið keypt upplýsingar og gögn hjá opinberum aðilum, þ. á m. Þ, og miðlað þeim áfram til viðskiptavina sinna gegn endurgjaldi. Gerðu C ehf. og forveri Þ með sér þrjá samninga þessu tengdu og í þeim öllum var mælt fyrir um að fyrir aðgang að hlutaðeigandi upplýsingum skyldi C ehf. greiða í samræmi við ákvæði gildandi laga, reglugerða eða gjaldskráa. C ehf. höfðaði mál á hendur Í og Þ og krafðist endurgreiðslu allra gjalda sem hann hefði greitt Þ á tilgreindu tímabili þar sem gjöldin hefðu ýmist verið innheimt án viðhlítandi lagastoðar eða heimildar í gjaldskrá. Hæstiréttur taldi að með samningunum hefði C ehf. skuldbundið sig að einkarétti til að greiða það endurgjald fyrir afnot upplýsinganna sem samningarnir kváðu á um. Jafnframt skírskotaði rétturinn til þess að það væri ekki á færi annars en löggjafans að gera breytingar á endurgjaldi fyrir nánar skilgreinda þjónustu ríkisstofnunar sem væri fastákveðið í lögum og væri slíkt endurgjald ákveðið í reglugerð eða gjaldskrá yrði slík gjaldtökuheimild að eiga sér viðhlítandi lagastoð og samrýmast grundvallarreglum og sjónarmiðum um töku þjónustugjalda. Þá vísaði Hæstiréttur til þess endurgjald fyrir endurnot upplýsinga samkvæmt 7. mgr. 27. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 tæki til kostnaðar, ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta, sem yrði að tengjast meðferð hlutaðeigandi gagna hvort sem það væri vegna upphaflegrar söfnunar eða framleiðslu þeirra eða þess að liðkað væri fyrir endurnotkun þeirra með fjölföldun eða dreifinu og hafði rétturinn í því samhengi hliðsjón af fyrirmælum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/98/EB frá 17. nóvember 2003 um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera og ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins sem aflað var undir rekstri málsins í héraði, sbr. dóm dómstólsins 16. desember 2013 í máli nr. E-7/13. Hæstiréttur tók í fyrsta lagi afstöðu til endurgreiðslukröfu vegna gjalda á tímabilinu 1. janúar 2008 til 31. desember sama ár fyrir upplýsingar sem sóttar voru úr þinglýsingabókum með vélrænum fyrirspurnum, nánar tiltekið veðbókarvottorð fyrir fasteignir og ökutæki úr þinglýsabók. Talið var að þar sem löggjafinn hefði ákveðið endurgjald fyrir þessar upplýsingar gæti gjaldið ekki talist ofgreitt í merkingu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Einnig var hafnað endurgreiðslukröfu vegna gjaldskyldu fyrir uppflettingar á eignum eftir kennitölu eiganda og uppflettingar á tölvuskjá við svonefnda fasteignaleit. Vísað var til þess að gjaldtakan hefði stuðst við gjaldskrá sem átti sér ótvíræða lagastoð og að gögn málsins bæru ekki með sér að með henni hefði verið innheimt hærra gjald en nægði til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hlaust af því að veita þjónustuna. Í öðru lagi var um að ræða tímabilið 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 vegna vélrænna fyrirspurna úr þinglýsabók ökutækja, sem C ehf. kvað vera án lagaheimildar og án þess að eiga sér stoð í gjaldskrá. Hæstiréttur taldi að gjaldtakan hefði átt sér stoð í 24. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, svo og að ljóst mætti vera að Þ hefði stuðst við tilgreint ákvæði í gjaldskrá nr. 1174/2008 vegna þjónustu Fasteignaskrár Íslands, sem sett var á grundvelli lagaákvæðisins. Var endurgreiðslukröfunni að þessu leyti hafnað með skírskotun til þess að C ehf. hefði undirgengist einkaréttarlega skuldbindingu um að greiða Þ fyrir aðgang að upplýsingunum og hefði C ehf. ekki getað vænst þess að afnotin yrðu honum endurgjaldslaus á gildistíma samningsins. Við gildistöku samningsins hefði löggjafinn ákveðið tiltekið gjald fyrir hlutaðeigandi þjónustu og þótt gjaldtakan sem endurgreiðslukrafan laut að hefði verið hærri gæti hún ekki talist óhófleg. Í þriðja lagi var um að ræða gjöld 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 vegna sex nánar tilgreindra gjalda, sem reist var á gjaldskrá nr. 1174/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í lögum nr. 6/2001 fælist heimild Þ til töku þjónustugjalda og yrði skýring lagaákvæðanna og beiting þeirra í gjaldskrá að samrýmast grundvallarreglum og sjónarmiðum um töku slíkra gjalda. Taldi rétturinn að nægilega traustir útreikningar hefðu legið til grundvallar þeim áætlunum, sem fjárhæð hlutaðeigandi gjalda byggði á, og að kostnaðarliðir hefðu verið í efnislegum tengslum við þá þjónustu sem gjaldtökunni væri ætlað að standa undir. Væru forsendur gjaldskrárinnar fyrir töku gjaldanna því taldar nægjanlega traustar og samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalda. Voru Í og Þ því sýknaðir af endurgreiðslukröfu C ehf.

I sá um umfangsmiklar verktakaframkvæmdir við gerð Kárahnjúkavirkjunar. Í málinu krafði I Í um endurgreiðslu á staðgreiðslu skatta af launum erlendra manna, sem störfuðu í þágu I við framkvæmdirnar á vegum tveggja portúgalskra starfsmannaleiga. Jafnframt krafðist I endurgreiðslu á tryggingagjaldi, sem félaginu hafði verið gert að skila til Í vegna launa þessara starfsmanna. Í taldi sér óskylt að greiða. Með fyrri dómum Hæstaréttar hafði því verið slegið föstu að I teldist á grundvelli samnings við starfsmannaleigurnar og Alþýðusamband Íslands launagreiðandi portúgölsku starfsmannanna að því er varðaði greiðslu á þeirri fjárhæð sem næmi mismun á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum. Væri I því skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Í málsvörn Í var meðal annars á því byggt að engin grein hefði verið gerð í stefnu fyrir þeirri skyldu I að skila staðgreiðslu vegna þessa mismunar. Ekki yrði ráðið af málatilbúnaði I að staðgreiðslu vegna tryggingar hans á lágmarkslaunum væri haldið utan við kröfugerðina. Engrar sundurliðunar nyti við um það hvaða laun og staðgreiðsla tilheyrðu starfsmannaleigunum og hvað hefði verið á ábyrgð I. I hélt því hins vegar fram að engum mun hefði verið til að dreifa milli íslensku og portúgölsku launanna þeim síðarnefndu í óhag. Talið var að Í hefði leitt rök að því að töluverður munur hefði verið á íslenskum og portúgölskum launakjörum starfsmanna á virkjunarsvæðinu. Ekkert væri fram komið sem bent gæti til annars en að sá munur á staðgreiðsluskilum, sem af því leiddi, væri innifalinn í kröfugerð I. Hvaða fjárhæð sá munur næmi lægi hins vegar ekkert fyrir um í málinu. I reisti kröfu sína á því að félagið ætti rétt á endurgreiðslu samkvæmt lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Talið var að fé, sem I hefði verið gert að skila vegna staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna, hefði ekki verið oftekið þar sem Í hefði átt réttmæta kröfu til fjárins. Þá væri réttur til endurgreiðslu samkvæmt lögunum á hendi gjaldandans sjálfs, en I hefði haft milligöngu við að uppfylla skattskyldu, sem hvíldi á öðrum, en ekki verið í hlutverki gjaldanda. Var því ekki fallist á að I gæti með stoð í lögunum krafið Í um endurgreiðslu staðgreiðslu af launum. Þá var því hafnað að I gæti stutt kröfu sína með almennum reglum fjármunaréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár, enda ættu sömu sjónarmið við um oftekið fé og um endurgreiðslu samkvæmt lögunum. Loks reisti I kröfu sína á því að Í bæri ábyrgð eftir reglum skaðabótaréttar á tjóni, sem félagið hefði orðið fyrir. Fallist var á með I að Í hefði með ólögmætum hætti brotið rétt á I með því að knýja félagið til að hafa milligöngu um staðgreiðsluskila af launum portúgölsku starfsmannanna að undanteknum þeim hluta launanna, sem stafaði af mun á íslenskum og portúgölskum launum. Hins vegar var talið að I hefði vanrækt skyldu sína til að takmarka tjón sitt og hefði því fyrirgert rétti til bóta úr hendi Í. Var Í því sýkn af kröfum I að því er varðaði þann hluta þeirra, sem stafaði af staðgreiðsluskilum af launum starfsmanna. Að því er varðaði tryggingagjaldið var á hinn bóginn litið til þess að það væri lagt á launagreiðanda en ekki launamann. Hefði I ofgreitt þetta gjald færi eftir ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu þess. Ekki varð hins vegar lagður efnisdómur á þennan þátt málsins sökum vanreifunar og var þessum hluta krafna I vísað frá héraðsdómi.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í nóvember 2007 hafði þremur aðilum verið gert í sameiningu að greiða L tilgreinda fjárhæð. Á grundvelli dómsins var að kröfu L gert fjárnám í mars 2008 í þremur fasteignum eins málsaðilans. Endurrit úr gerðabók vegna þessa fjárnáms var afhent sýslumanni til þinglýsingar degi síðar og var L gert að greiða þinglýsingargjald að fjárhæð 1.350 krónur vegna fjárnámsins og 729.360 krónur í stimpilgjald. L krafðist endurgreiðslu þessa stimpilgjalds þar sem lagastoð hefði skort fyrir töku þess. Talið var að stoð yrði ekki fundin fyrir skyldu til greiðslu stimpilgjalds af endurriti fjárnámsgerðar í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 36/1978 um stimpilgjald, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir breytingu með 1. gr. laga nr. 168/2008, enda yrði fjárnámsendurrit hvorki lagt að jöfnu við skuldabréf né gæti það talist til tryggingarbréfa. Þá var talið að ákvæði 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar stæði því í vegi að 1. mgr. 24. gr. laga nr. 36/1978 yrði beitt með lögjöfnun í þessu skyni. Var því fallist á með héraðsdómi að sýslumann hefði skort lagaheimild til að krefjast greiðslu stimpilgjalds þegar endurriti fjárnámsgerðarinnar var þinglýst.

Deilt var um skyldu L til greiðslu fasteignaskatts til R af þeim hluta húseignar félagsins sem leigður var skólanum T. L byggði á því að húsnæðið væri undanþegið fasteignaskatti samkvæmt þágildandi ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Ágreiningslaust var að T félli undir hugtakið skóli í merkingu ákvæðisins, en R taldi undanþáguna aðeins taka til húsnæðis þar sem eignarhald að fasteign er í höndum þess er skólann rekur. Í ljósi þess að andlag skattlagningarinnar var fasteignin sem slík eftir afnotum hennar, óháð eignarhaldi, var talið að skilja yrði undanþáguákvæðið svo að það tæki til fasteignar væri hún til þeirra nota eða af þeirri gerð sem þar greindi. Ekki var talið að nokkuð í orðalagi ákvæðisins bindi undanþáguna skilyrðum er lytu að eignarhaldi að viðkomandi eign. Þar sem óumdeilt var að skóli í merkingu ákvæðisins var rekinn í því húsnæði sem ágreiningur aðila laut að var talið að húsnæðið væri samkvæmt beinu orðalagi ákvæðisins undanþegið fasteignaskatti. Var aðalkrafa L því tekin til greina.

Í málinu deildu FLE hf. og bæjarfélagið S um skyldu þess síðarnefnda til endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts á árunum 1998, 1999 og 2000. Óumdeilt var að vegna mistaka hafði álagningarstofn vegna fasteignaskatts FLE verið ákvarðaður 36.8% of hár á tímabilinu 1989-2000. Byggði FLE hf. endurgreiðslukröfu sína á ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Í ljósi fyrningarákvæðis 4. gr. laganna laut krafa hans aðeins að fyrrgreindum þremur árum. Talið var að krafa um endurgreiðslu oftekinna skatta stofnist þegar ofgreiðsla á sér stað. Krafa þessi hafi því verið til þegar FLE hf. tók við öllum eignum, réttindum og skyldum FLE 1. október 2000 samkvæmt lögum nr. 76/2000, sbr. 13. gr. laganna. Töldust umrædd kröfuréttindi því hafa flust til FLE hf. og félagið því réttur aðili málsins. Var kröfu FLE hf. réttilega beint að S í samræmi við 1. gr. laga nr. 29/1995. Þar sem fasteignaskattur hafði verið ákvarðaður samkvæmt röngum álagningarstofni á árunum 1998, 1999 og 2000 bar S að endurgreiða FLE hf. hinn oftekna skatt með vöxtum í samræmi við ákvæði laga nr. 29/1995.