Dómstólaleit

A, sem starfaði sem hjúkrunarfræðingur á Landspítalanum, höfðaði mál gegn Í og krafðist skaðabóta vegna rannsóknar lögreglu sem síðar leiddi til ákæru á hendur henni þar sem henni var meðal annars gefið að sök manndráp af gáleysi, sbr. 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi héraðsdóms var A sýknuð af sakargiftum samkvæmt ákærunni en dóminum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Reisti A skaðabótakröfu sína annars vegar á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og hins vegar b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var ekki talið að ráðið yrði af athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 88/2008 að ætlunin hefði verið að rýmka reglur um hvaða atvik gætu leitt til bótaskyldu Í eftir lögunum frá því sem kveðið hefði verið á um í lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 36/1999, og skýrð hefðu verið svo í dómi Hæstaréttar í máli nr. 269/2000 að útgáfa ákæru og rekstur sakamáls gæti ekki leitt til bótaskyldu á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar. Samkvæmt því yrði að skýra 1. mgr. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á þann veg að væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. greinarinnar ættu þeir einir rétt til bóta á grundvelli hlutlægrar bótaábyrgðar, er sætt hefðu þeim rannsóknaraðgerðum sem um ræddi í 2. mgr. hennar. Um slíkt var ekki að ræða í málinu og var kröfu A um bætur á þeim grunni því hafnað. Þá var ekki talið að A hefði fært sönnur á að Í hefði með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn frelsi, friði, æru eða persónu hennar í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Var Í því sýknað af kröfu A.

Kærumál. Afhending gagna. Frávísunarúrskurður felldur úr gildi. Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms, þar sem vísað var frá dómi máli á hendur A, meðal annars með skírskotun til þess að krafa sóknaraðila hafi verið nægjanlega skýr og afmörkuð til þess að héraðsdómara hafi verið unnt að taka afstöðu til hennar.

M höfðaði mál gegn Í og krafðist greiðslu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar lögreglu á ætluðu peningaþvætti og auðgunarbrotum því tengdu, þar sem M var meðal sakborninga, og þvingunarráðstafana sem hann þurfti að þola. Talið var að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að handtaka M og hneppa hann í gæsluvarðhald auk þess sem hann hafði sjálfur með framferði sínu stuðlað að því að nauðsynlegt var að grípa til síðarnefnda úrræðisins. Voru honum því ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi, sbr. niðurlag 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Á hinn bóginn þótti gæsluvarðhaldið hafa staðið lengur en efni stóðu til og voru M því dæmdar 200.000 krónur í miskabætur auk vaxta. Kröfu M um bætur fyrir fjártjón var hafnað, enda hafði ekki verið leitt í ljós að uppsögn hans úr starfi yrði rakin til aðgerða lögreglu vegna rannsóknar málsins. Sama átti við um ætlað tjón M vegna sölu á eignarhlut í fjármálafyrirtæki er tengdist málinu, enda kom salan til löngu eftir að aðgerðum lögreglu lauk. Ekki var talið að M hefði sýnt fram á að upplýsingar um málið, sem greint var frá í fjölmiðlum, hefðu verið komnar frá rannsakendum. Þá varð bótaábyrgð Í heldur ekki reist á því að tekið hefði of langan tíma að ljúka rannsókn málsins.

K krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna líkamstjóns sem hann kvaðst hafa orðið fyrir af völdum lögreglu á vinnusvæði hans tiltekið sinn. Reisti K kröfu sína annars vegar á ákvæði 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og hins vegar á reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að krafa K, að því leyti sem hún væri reist á 176. gr. laga nr. 19/1991 hefði verið fyrnd er málið hefði verið höfðað. Þá var einnig fallist á það að K hefði ekki sannað að líkamstjón hans yrði rakið til þess að lögreglumenn sem stóðu að handtöku hans hefðu farið offari miðað við aðstæður sem og að lögreglumennirnir hefðu haft heimild til að athafna sig á vinnusvæði K umrætt sinn. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í.

A var handtekin 29. október 2007 og úrskurðuð í gæsluvarðhald frá 30. október til 2. nóvember sama ár, vegna gruns um fíkniefnainnflutning, en var síðan sleppt úr haldi 1. sama mánaðar. A var með bréfi 24. nóvember 2008 tilkynnt að málið hefði verið fellt niður og í júnímánuði 2009 höfðaði hún bótamál á hendur Í. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, segir meðal annars að málshöfðunarfrestur hafi verið liðinn þegar málið var höfðað, sbr. 181. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og var íslenska ríkið því sýknað af kröfu A.

S var handtekinn 4. júlí 2007 og sætti gæsluvarðhaldi frá 5. júlí til 9. sama mánaðar vegna gruns um að hann hefði framið brot sem varðaði við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. S var síðan sleppt úr haldi eftir að hafnað hafði verið kröfu um framlengingu gæsluvarðhalds, en aðrir grunaðir höfðu þá verið yfirheyrðir og tæknideild lögreglu hafði unnið skýrslu um rannsókn málsins. S var tilkynnt í maí 2009 að málið hefði verið fellt niður og höfðaði hann í kjölfarið bótamál á hendur Í. Í héraðsdómi var talið að skilyrði þágildandi a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hefði verið uppfyllt til að S sætti gæsluvarðhaldi enda hafði S ekkert gert til þess að upplýsa málið eða auðvelda rannsókn þess. Var því ekki fallist á að S ætti rétt á bótum á grundvelli 176. gr. laga nr. 19/1991. Nægilegt tilefni hefði verið til þess að úrskurða S í gæsluvarðhald og ekki hefði verið sýnt fram á að handtaka hans og gæsluvarðhald hefðu verið framkvæmd á óþarflega særandi, móðgandi eða hættulegan hátt. Ekki var því fallist á að skilyrði væru til þess að fella bótaábyrgð á Í á grundvelli almennu sakarreglunnar eða 26. gr. skaðabótalaga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur af Hæstarétti.

X var handtekinn síðdegis 4. nóvember 2008 og síðar um kvöldið úrskurðaður í gæsluvarðhald vegna rökstudds gruns um að hafa í félagi við þrjá aðra menn nauðgað 17 ára gamalli stúlku. Tveimur dögum síðar var X látinn laus og með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 30. janúar 2009 var honum tilkynnt að rannsókn málsins hefði verið hætt þar sem ekki þætti lengur grundvöllur fyrir frekari rannsókn þess. X höfðaði í kjölfarið mál og krafðist skaðabóta þar sem hann taldi sig hafa setið í gæsluvarðhaldi að ósekju. Talið var að nægjanlegt tilefni hafi verið fyrir hendi til að krefjast gæsluvarðhalds yfir X eins og atvik voru vaxin. Hins vegar var talið að vísbendingar hafi komið fram þann 5. nóvember um að ætlaður brotaþoli í málinu hafi ekki verið þvinguð til kynlífsathafna, en þetta hafi ekki verið rannsakað frekar fyrr en degi síðar þótt X hafi sérstaklega bent á að upptaka samtala með farsíma hans umrætt kvöld sannaði að hann segði rétt frá atvikum umrætt sinn. X hafi því verið gert að sæta gæsluvarðahaldi lengur en tilefni var til og ætti hann rétt til bóta úr hendi Í af þeim sökum. Voru bætur til X hæfilegar ákveðnar 150.000 krónur.

1991.91.161.2. 1991.91.115.1.

R krafði íslenska ríkið um skaðabætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju, en R var sýknaður af kröfum ákæruvaldsins með dómi Hæstaréttar 29. maí 2008 í máli nr. 435/2007. R hafði verið handtekinn í tengslum við rannsókn á sakamáli sem hófst þegar tollgæslumenn fundu verulegt magn af mjög sterkum fíkniefnum í bifreið, sem beið þess að verða leyst út frá Samskipum hf. Þegar á því stigi lá fyrir nafn þess manns, sem skráður var sem viðtakandi bifreiðarinnar, en við rannsókn lögreglu kom fram grunur um að R væri að réttu lagi sá, sem flytti hana inn, og þótti það staðfest þegar hann gaf sig fram til að vitja hennar. Talið var að R hefði orðið í þessu ljósi að sæta því að hann yrði að svo stöddu talinn bera ábyrgð á fíkniefnunum, sem fundust í bifreiðinni, og skipti miklu fyrir framhald málsins hvernig skýringum hans yrði háttað. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var vísað til þess að frásögn R hefði verið með ólíkindablæ. Talið var að þótt R hefði verið stöðugur í skýrslum sínum um atvik máls væri þess að gæta að hann hefði neitað á öllum stigum að greina frá nafni þess velgerðarmanns síns, sem hann kvað hafa gefið sér bifreiðina. R hefði verið undir allri rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi í lófa lagið að upplýsa hver ætti í hlut, þannig að leita mætti staðfestingar á því að rétt væri greint frá. Það hefði R á hinn bóginn kosið að gera ekki. Þótt honum hefði verið frjálst að taka þessa afstöðu við rannsókn og rekstur sakamáls á hendur sér var talið óhjákvæmilegt að líta svo á að hann hefði með henni stuðlað að því gæsluvarðhaldi sem hann sætti og krafðist skaðabóta fyrir, en í þeim efnum fengi engu breytt að hann hefði verið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í sakamálinu. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu R.

D krafðist bóta úr hendi Í, þar sem hann hefði saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 4. til 19. október 2007 og farbanni frá þeim tíma til 13. nóvember sama ár. D var handtekinn á dvalarstað sínum við húsleit 3. október 2007. Í íbúðinni og í öðru húsnæði, sem hann vandi komur sínar í, fann lögregla mikið af ætluðu þýfi. Við skýrslugjöf sama dag gerði D enga tilraun til að gera grein fyrir þeim munum sem hann átti í íbúðinni. Vegna þessara aðstæðna og þar sem hann lét það viðgangast að í íbúðinni sem hann dvaldist í var geymdur fjöldi muna, sem gat ekki farið framhjá honum að væri þýfi, var talið að fram væri kominn nægilegur rökstuddur grunur um að hann hefði átt þátt í þeim þjófnuðum sem rannsókn lögreglu beindist að. Rannsóknin var á frumstigi og meira en tíu menn grunaðir um aðild að brotunum. Var því talið að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að úrskurða D í gæsluvarðhald 4. október 2007. Hins vegar var ekki fallist á að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að framlengja gæsluvarðhald hans 10. sama mánaðar. Þá hafði hvergi komið fram í skýrslum annarra sakborninga né í öðrum gögnum að D hefði átt hlut að máli. Á þessum tíma hefði lögregla átt að hafa haft nægan tíma til að kanna hvort hann væri frekar viðriðinn þau brot sem rannsóknin beindist að. Var því talið að D ætti rétt á bótum vegna þess að hann sætti gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til. Þá var talið að D hefði með ummælum í skýrslu hjá lögreglu viðurkennt háttsemi sem varðaði við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því hefði verið fullt tilefni til að hann sætti farbanni á meðan lokið yrði við rannsókn málsins. Þóttu því engin efni til að taka kröfu hans til greina um bætur vegna farbanns. Var Í gert að greiða D 400.000 krónur.

S krafðist miskabóta eftir að mál gegn honum vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum hafði verið fellt niður, annars vegar vegna handtöku og frelsissviptingar í framhaldi af henni í tæpan sólarhring og hins vegar vegna annarrar handtöku og gæsluvarðhaldsvistar frá þeim degi í tæpar tvær vikur. Talið var að símasamskipti S við annan grunaðan mann, B, hafi gefið fullt tilefni til handtöku hans, en hann hafi ekki fært fram haldbærar skýringar á þeim. Þá hafi verið fullt tilefni til að svipta hann frelsi í framhaldi af handtökunni uns ráðrúm hafi gefist til að bera undir hann skýrslu B og taka af honum skýrslu um þá muni sem hafi fundist við húsleit á heimili hans. Hafi skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 verið uppfyllt í því efni. Þá hafi skýrsla B hjá lögreglu styrkt grun lögreglu um þátt S. Því hafi verið fullt tilefni til að handtaka S aftur og úrskurða hann í framhaldi af því í gæsluvarðhald. Hafi til þessa verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. og a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Skilyrði hafi hins vegar brostið fyrir því að halda S í gæsluvarðhaldi þegar skýrsla hafi verið tekin af enn öðrum grunuðum manni, sem hafnaði frásögn B, og önnur atriði, er fram hafi komið við rannsókn málsins, hafi ekki rennt frekari stoðum undir grunsemdir lögreglu um þátt S. Þar sem ekki var litið svo á að S hafi valdið eða stuðlað að þessum aðgerðum var talið að hann ætti rétt til miskabóta samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 úr hendi íslenska ríkisins, vegna gæsluvarðhalds í fimm daga.

H, sem hafði setið í gæsluvarðhaldi í rúmlega einn mánuð vegna gruns um aðild að innflutningi á fíkniefnum, krafðist skaðabóta eftir að ríkissaksóknari tilkynnti honum að mál á hendur honum hefði verið fellt niður. Talið var að hegðun H hafi leitt til handtöku hans og framkoma hans við skýrslugjöf hjá lögreglu hafi verið með þeim hætti að hún hafi stuðlað að því að hann var hnepptur í gæsluvarðahald og hversu sú vist hans dróst á langinn. Var íslenska ríkið því sýknað af bótakröfu H.